AQUAM LATAM

MICROTOPONIMIA DA PARROQUIA DE CARMOEGA

2012-01-15T23:48:00.000+01:00

A toponimia e a microtoponimia axudan a entender a orixe, a xeografía e a historia dos lugares. Constitúen, por tanto, unha disciplina moi importante para o estudo e preservación do patrimonio inmaterial da lingua que designa e diferencia os espazos.
A tarefa de recollida de microtopónimos é certamente ardua e precisa de medios e de tempo. Necesita tamén de informantes diversos, pois non sempre está fixado con claridade o microtopónimo e existen varias versións dun mesmo nome.
Nas imaxes de hoxe (obtidas do Google Earth) grafiei os topónimos maiores e os principais microtopónimos da parroquia aqualatense de Carmoega, a mesma que proxectou a primeira luz da miña mirada.
Os topónimos falan de casas pacegas (Pazos), abundancia de fentos ou felgos (A Filgueira), terreo de pastoreo con árbores ou bosque de caducifolias (A Devesa), da situación espacial (Aldea de Riba, tamén denominada A Igrexa), un antropónimo, casa de Quivo, nome medieval (Casquive), un haxiónimo (Santandré), un lugar situado na cima dunha encosta (Paradela), A Pena (casa pacega asentada sobre unha peneda que aflora no medio da eira e Quián (cuxo significado descoñezo).
Na microtoponimia o río leva un radical de auga Arn-ego (en clara consonancia con Arno, Arnoia), os montes: Coto de Santandré, a Zarra da Pena (chousa duns 700 ferrados nos que un valado pétreo alberga o mellor bosque de sobreiras), a Zarra Grande, Os Penedos, A Pena do Muíño, Pena Negra e a Vultureira (do "vultus" latino, lugar onde abudaron os voitres ata mediados do século XX).
Hai outros que testemuñan o cultivo e traballo do liño: Os Liñares, O Batán, O Mazadeiro; pasos de río: O Porto, O Porto do Frade, A Regueira.
Fincas que teñen abundancia de pedra e terra: O Coedo, O Pedregal. A presenza de muíños: As Aceas, o Prado do Muíño, o Muíño Vello...
Nada de misterios, todos se refiren a asuntos cotiáns, á vexetación (A Filgueira, o Prado das Nogueiras), á situación (Riba das Casas, a Soairés...), a unha construción singular (A Tosta de Primo, a Pontevella...). Neste punto é preciso indicar que a tal Ponte Vella debeu de ser moi antiga pois onde se cita a súa situación hai moitos anos que non existe ponte e río arriba queda constancia de catro pontes, das que están en uso as dúas máis recentes, unha terceira é da época da Segunda República e quedan restos dun pear da ponte medieval do ano 817.
A historia está presente en Os Castros, O Porto do Frade, e San Sadurniño (na veciña parroquia de Vilariño).
Outros son moi simples: O Camiño do Cura (une a reitoral de Brántega coa igrexa anexa de Carmoega), As Cancelas e algúns indescifrables: A Cipeira, A Zamborá, A Canuda.
O Cabo (situado no final da aldea de Pazos), O Rodo, prados que remataban nunha vagoada con forma semicircular...
E O Campo de San Amaro, onde en días coma o de hoxe se facía a romaría, pois é a festa de inverno da parroquia. A do verán é o San Pedro, pero esta romaría facíase no lugar de A Devesa.
Deténdome na microtoponimia aprendín a mirar o fermoso val que me viu nacer e conseguín entender voces que aínda falan desde o pasado.

O IRIXO... MELLOR SEN LIXO

2012-01-03T00:27:00.000+01:00

TEMPO DE NADAL

2011-12-24T00:35:00.001+01:00

PÁXINA WEB DE JUAN EIRAS

2011-12-20T19:16:00.000+01:00

As abellas d'ouro - Estrea absoluta by Juan Eiras
Saudamos con alegría a páxina web de Juan Eiras, músico con fortes raigames en Agolada, terra na que encontra musas abondo para regalarnos os oídos e o espírito.
Aquí recollo dúas magníficas obras súas publicadas na web:
AS ABELLAS DE OURO, obra baseada no libro homónimo de Xosé Lesta Meis, estreada en 2001 no teatro Principal de A Estrada e interpretada por O.S.CMUS Superior de Vigo.
AUGA LEVADA, obra finalista no II Concurso de Composición para Bandas de Música Populares, 3ª Sección. Foi estreada no Teatro Rosalía de Castro de A Coruña e interpretada pola Banda de Música da Federación Galega de Bandas de Música Populares, dirixida por Xosé Carlos Seráns Oliveira.
Esta obra está inspirada no territorio patrio de Juan Eiras: Agolada (Auga Levada).
Auga levada - Estrea absoluta by Juan Eiras

O FARELO, UN MONTE EMBLEMÁTICO

2011-12-18T00:15:00.001+01:00

TEMPOS DE RENOVACIÓN NO AQUAM LATAM

2011-12-16T23:59:00.000+01:00

Andamos en período de renovación como facilmente pode observarse nunha rápida ollada. Unha renovación nas formas, que non no fondo. Porque andamos de aniversario. Tal mes coma este de hai cinco anos arrincaba esta idea. E aquí seguimos, con algo menos de frecuencia, pero con idéntica intención. Hai varios motivos que animan a seguir nesta arela e de entre eles o principal é saber que ao outro lado, nos lugares máis insospeitados, aínda queda xente que entra a aselar por esta ventaniña. Sen lectores isto non tería sentido, o obxectivo era difundir e dar a coñecer Agolada a propios e estraños. E quédanos unha leve sensación de que despois deste ensaio ao longo dun lustro permitiu que moita xente nos coñecese e soubese de nós. Agolada tamén existe: un anaquiño da Galicia central, insignificante se só se olla desde unha óptica urbana, pero enorme se se analiza co rigor que todo territorio merece.
Agolada sempre existiu, cos seus labregos e as súas feiras, cos seus pazos e fidalgos, coa aperta mollada do Ulla e do Arnego e coa soberbia do Farelo mandando nas alturas. Pero na era dixital tamén compría existir na Rede e nesa tarefa aplicámonos para contar cun caderno dotado de contidos tanxibles e de interese relativos a esta terra.
Aquí seguiremos namentres nos queden folgos, aínda que as correntes actuais parece ser que discorren con máis pulo polas redes sociais. Eu son dos que cre en que non existen formatos excluíntes senón complementarios.

O MARCO DA CONSTITUCIÓN

2011-12-06T22:11:00.012+01:00

O marco da Constitución cobra especial vixencia no día de hoxe, 6 de decembro. Trinta e tres anos de democracia baixo as directrices da Carta Magna son un dignísimo motivo para estarmos de celebración. Democracia, prosperidade e paz. Máis todos os defectos que se lle queiran engadir, incluída a crise actual. Pero nunha rápida análise da historia é difícil encontrar un terzo de século de tanto progreso e convivencia social. E que continúe, por favor.
Trasladados á pequena vila de Agolada, o Marco da Constitución alude fundamentalmente a un fito pétreo que se ergue discretamente mimetizato cos Pendellos. Encóntrase a carón da que fora casa-cuartel-xulgado-cárcere e diante dunhas antigas cabalerizas pertencentes ao devandito acuartelamento. O marco e a rúa na que se atopa denomínanse da Constitución.
Dúas teorías chegaron ata nós sobre a orixe deste antigo monolito e o porqué da súa denominación. A primeira da que soubemos referíase á fundación ou "constitución" da feira (1788). A segunda explica que o marco con forma de frecha apuntando ao ceo é unha homenaxe á Constitución de 1812 ( a Pepa) e que se erixiu para simbolizar o carácter público dos edificios pertencentes á Casa da Audiencia (este é un nome que me permito usar atendendo a outros edificios semellantes existentes noutras vilas de feira).
Ambas teorías baséanse en testemuños orais, carecen de documentación escrita que as refrenden. Decantarse por una unha ou por outra é cuestión de análise racional e non de meras paixóns subxectivas.Eu inclínome pola primeira. Estas son as miñas razóns: Desde hai moitos anos a información que tivemos sempre falaba do marco como un referente da constitución da feira, era algo compartido pola maioría do vencidario. Recentemente apareceu a segunda versión aportada por un único informante. E non por cuestión de número de testemuñas orais apúntome a pensar que se trata dun elemento da fundación da feira. Porque aparece no cerne das construcións feirais: pendellos, Casa da Audiencia, estafeta, recinto do gando e cruzamento dos camiños. Ademais resúltame insólito que nunha aldea galega de 1820 (este é o ano que o informante cita como o da súa colocación) de só 9 veciños e 45 almas (así era segundo Pascual Madoz en 1834), que nin sequera era cabeceira de parroquia, nin titular de ninguha xurisdición, tivese protagonizado algo tan inusual como homenaxear á Constitución de 1812. Por que si en Agolada e non noutros sitios?
Sen embargo, pensar que o marco se chantou para manifestar a fundación (ou constitución) dun novo espazo de feira que se tornaría no mellor campo de pendellos de feira de Galicia, é máis dixerible e entra dentro da lóxica máis doada sen ter que recorrer a subterfuxios políticos ou sociais inxustificados, innecesarios e sesgados.
Creo con absoluta convicción que a Casa da Audiencia se creou para a feira e canda a fundación da feira e que Marco e Casa naceron case simultaneamente á par dos primeiros pendellos e á Capela das Virtudes. E non me parece arriscado aventurar que a man do escribano D. Ramón Barrio de Losada estivo moi próxima a estas obras. El rexentaba a escribanía das xurisdicións de Ventosa e Borraxeiros, que xa herdara de seu pai, tiña a casa colindante coa Casa da Audiencia e sabemos que tivo a encomenda de ordenar e arranxar a feira a cal mandou trasladar desde os Chaos de Aián ata Agolada, a carón da súa casa, nunha das máis concorridas encrucilladas de camiños reais que había na contorna. El mesmo iniciou a construción do recinto do gando e os pendellos. Tamén mandou plantar 64 carballos na campa da feira. Estaba "constituída" a feira e nós hoxe celebramos outra Constitución.

NUNHA ANTIGA TABERNA DA PONTE VILARIÑO

2011-12-03T23:25:00.011+01:00

Imaxe obtida nos anos 60 por Manuel Galego Iglesias. Foto cedida por Inmaculada Galego. Nela vese a ponte Vilariño de 1920, aínda en pé na actualidade, con reformas posteriores.
A Ponte Vilariño é un deses lugares de referencia que viron e protagonizaron múltiples eventos no decorrer dos séculos. Paso obrigado para vadear o Arnego no traxecto que discorre entre Lalín e Agolada. Camiñantes, feirantes, arrieiros, comerciantes, cabaleiros, vasalos, campesiños, titiriteiros... todo tipo de personaxes pasaron sobre as táboas da ponte medieval do ano 814. Lugar lendario e literario. Temos noticia de tres pontes que foron erguidas sobre as limpas augas balbordantes do Arnego: unha medieval do ano 814, outra de 1920 e outra de 1990. Canto máis recente, máis arriba no curso do río, máis elevada sobre o cauce e máis atallo no camiño.
Eis outras referencias anteriores da ponte neste mesmo caderno:
PONTE MEDIEVAL DE VILARIÑO
INSCRICIÓN FUNDACIONAL DA PONTE VILARIÑO
LENDA DA PONTE VILARIÑO
Na imaxe aérea de arriba pódese observar o lugar onde aínda están os vestixios da ponte medieval e os restos da antiga calzada. Igualmente aparece sinalado o camiño que sae costa arriba ata a aldea de Esperante. Neste traxecto estaba Tribás, lugar desaparecido a principios do século XX, onde as referencias orais dos veciños de Vilariño nos falaron dunha cantina e pousada para os camiñantes. A última propietaria, viúva que vivía soa na cantina, seica fora asaltada e asasinada nunha triste noite de violencia. Un quilómetro máis arriba estaba a cantina de O Coche (Esperante).Na imaxe anterior, de Ton van Vliet, aparece o Souto tras o mostrador da súa taberna da Ponte Vilariño, construída á beira da segunda ponte pouco despois de ser inaugurada en 1920. A imaxe é de 1978. O local desta taberna é na actualidade un club de alterne, logo dun intento de convertela en establecemento de turismo rural. Vicisitudes dos tempos.
O que motiva o artigo de hoxe é un relato. Hai xa algúns anos que o lin e aledoume ver que a Ponte Vilariño era tamén lugar para a ficción literaria, cunha taberna como escenario dunha sorprendente historia, coma todas as súas, do escritor lalinense Gonzalo Navaza. Gonzalo ten ascendentes en Palmou (Lalín) e Toiriz (Vila de Cruces), terras veciñas que abeiran e miran cara Agolada. Nos seus escritos a toponimia de Deza é unha constante. A Ponte Vilariño, lugar que coñece desde neno, inspirou o seguinte episodio:

AS ORIXES DA VILA DE AGOLADA (PONTEVEDRA)

2011-11-27T16:41:00.003+01:00

(Recoméndase visualizar esta presentación premendo no cadrado de pantalla completa).

CAPITEL DO MOSTEIRO DE DOZÓN, ULO?

2011-11-21T22:20:00.017+01:00

No lugar de O Mosteiro, antiga parroquia de San Pedro de Vilanova, consérvase a igrexa monástica da extinta fundación benedictina auspiciada por Dona Guntroda Suarii. Dende que en 1499 fose anexionado a San Paio de Antealtares de Santiago, o edificio foi templo parroquial. O claustro coas celas, refectorio, sala capitular, etc. foi vítima do paso dos séculos. As súas pedras esparexéronse en paredes de casas labregas das aldeas veciñas. Brasóns, perpiaños con molduras varias e un capitel así o confirman.
Ata hai poucos anos sobre unha portada de acceso a unha eira próxima ao mosteiro campeou un brasón e un capitel do claustro románico como testemuña a imaxe que segue, obtida en 1995. Mais, que foi do capitel? O patrimonio, ese descomunal inventario inabarcable, perde así outra peza reseñable en favor dun interese particular.
Neste mesmo lugar sitúase o solar do lendario fogar natal do rei godo Wamba. E así, entre mosteiro e lenda confírenlle a este recanto, bendicido pola natureza, toda a aura da historia .

(A primeira imaxe desta entrada está collida da páxina romanicoengalicia.blogspot.com e a segunda do álbum que J.C. Cuesta publicou en Flickr).

AGOLADA NOS SENTIDOS

2011-11-18T20:12:00.006+01:00

Hai xa catro anos andei a ilustrar con imaxes unha composición do músico Juan Manuel Eiras Tojo, nacido en Vigo e con raíces en Agolada. Hoxe ofrézovos as imaxes que escollín para aquela ocasión. En novo formato para ir mudándolle un pouco o aspecto a esta xa vella bitácora.
(Premede arriba no símbolo de pantalla completa para visualizalo ben)
No seguinte vídeo podemos ver a Xoán Manuel Eiras Tojo co acordeón actuando co grupo Irtio, do que é fundador xunto co seu irmán, ao mando da guitarra.

CASA SIDORIO. VENTOSA

2011-11-16T20:53:00.025+01:00

A principios do presente ano fun invitado por Vtelevisión para servirlles de condutor-presentador dunha reportaxe sobre a entrañable Casa Sidorio de Ventosa, enmarcada xunto con outras tres nun capítulo do programa De Bares. A ignorancia é ousada e aceptei por deferencia a quen sen coñecerte che concede a honra de pensar en ti para tal cometido. Tamén pola amizade que me une desde sempre co propietario, Antonio Diéguez, fillo do fundador da casa, Isidoro Diéguez (Sidorio).
Casa Sidorio en Ventosa é moito máis ca un bar (dinlle o Corte Inglés sen escaleiras). É supermercado, droguería, ferraxería, bar, restaurante por encarga. Vende o mellor bacallau da comarca, é especialista en produtos de pesca e tamén algo de caza, vende pensos, fertilizantes, materiais para a construción, algúns produtos de confección, etc. Todo en pequena escala pero cun servizo de primeira: a atención dos seus propietarios Antonio e Maricarmen e un horario desde primeira hora da mañá ata a medianoite converten a este establecemento no mellor servizo que se lles pode facer aos veciños da contorna, que non é pequena. A clientela chega desde case todo o concello de Agolada, algunhas parroquias de Rodeiro, de Lalín de Antas de Ulla...
Velaquí un momento da rodaxe.
O café e as partidas de cartas ou dominó. A retranca e parrafeos que se gastan os clientes...
Momento no que o cámara grava a foto do fundador da casa, Sidorio Diéguez, onde aparece coa súa dona.Leo Toral, director do programa, repasa o guión.
Antonio Diéguez, de pé con chaleco vermello, atendendo á clientela.

A CATEDRAL DO RURAL GALEGO

2011-11-15T00:08:00.005+01:00

Hoxe leo con sumo agrado no blog de Manolo Gago estas interesantísimas observacións sobre a iconografía da igrexa de Ventosa. Deste tema xa teño eu versado nesta páxina en diferentes ocasións pero con menos fortuna que Manolo Gago:
IGREXA ROMÁNICA DE VENTOSA
IGREXA DE VENTOSA (INTERIOR)
GRUPOS ESCULTÓRICOS DA IGREXA DE VENTOSA
PINTURA MURAL (VENTOSA)
Agradézolle o artigo e mailas excelentes fotografías, das que me tomo a liberdade de tomar prestada a que ilustra esta entrada.

RELIXIOSIDADE E TON VAN VLIET

2011-11-03T19:38:00.029+01:00

Aquel mozo holandés que chegara a Agolada no verán de 1977, Ton van Vliet, co seu amigo Jeroën, traía a súa xuventude e a súa cámara para aprender e gravar indeleblemente todo o que a Galicia rural de entón lle ofrecía de singular. Holanda e Galicia, distantes e diferentes, occidentais si, europeas tamén, pero con costumes e desenrolos tan dispares como para sorprender e captar a atención de Ton en elementos que a nós nos resultaban intranscendentes por cotiáns.
A relixiosidade do pobo e as súas manifestacións externas constrastaban claramente coa Holanda de Ton, onde predominaba o protestantismo e unha sociedade máis laicista e menos asidua aos actos relixiosos. Estas imaxes confirman a súa sensibilidade para certificar con intención sociolóxica unha das carcaterísticas da Galicia rural daquela época e que tanto leva mudado nos anos transcorridos desde aquela.
FESTA DA NOSA SEÑORA EN VILARIÑO
O comedor da casa (foto superior) co cadro do Sagrado Corazón e o crucifixo colgando del, xunto co ramalliño de oliveira bendicido no Domingo de Ramos presiden o comedor-salón con outros elementos característicos como o televisor e o calendario.
A festa da Santa María en Vilariño, os retablos, a tribuna a onde soben os homes...
O recollemento das feligresas, a señora do pano de flores na cabeza, a serenidade da neniña sentada no banco ben seguro que captaron o interese do fotógrafo holandés... A procesión cos santos sobre andas, arredor da igrexa, coa banda de música interpretando acordes solemnes e repousados. As campás repicando. Os petrucios co pucha na man e o paso marcial... No remate da misa solemne, sesión de fogos de artificio e conversas alegres no adro... Antón Torreiro, Miro Galego, Abel Coego, José Antonio Vázquez, José Antonio Sucasas, Manuel Dobarro, Jaime Varela... son algunhas das persoas que recoñezo na imaxe:
FESTA DO FARO DE VENTOSA EN HONOR A MARÍA AUXILIADORA:
En Ventosa Ton observa o momento e a espontaneidade do petitorio monetario, envolto entre o mantón da Virxe e a solemnidade da procesión.
Nesta aldea a procesión excede o adro e alóngase algúns centenares de metros para acadar o campo da festa onde torna rodeando o cruceiro pétreo que nuclea o torreiro de carballos. AS ERMITAS DE CADRÓN (LALÍN)Procesión no adro e retrato de Primeira Comuñón dunha nena... A imaxe da Virxe coroada coas andas baixas para retornar á igrexa. A mirada recolecta dos porteadores...

A LENDA DE AUREANA E PENA CUNTÍN

2011-10-30T19:55:00.009+01:00

O pasado mes recibía nun correo, por xentileza do compañeiro Manuel Igrexas, quen gusta de mergullarse nas hemerotecas e que sempre me fai partícipe das súas descubertas sobre Agolada, esta interesante lenda de Aureana. Nunca a escoitara anteriormente. Fora publicada por Manuel Galego Iglesias, veciño de Órrea, no xornal "El Pueblo Gallego". O orixinal está en castelán e así vola transmito para perpetuala e contribuír a enriquecer o acervo inmaterial aqualatense.
No que respecta a este picouto tan sobranceiro no horizonte e vértice onde xuntan as parroquias de Brántega, Órrea e Val de Sangorza, cabe indicar que o pobo dálle dúas denominacións igualmente válidas: Pena Cuntín ou Pena Gundín.
Se cuenta que el tío Pedro de Portelo, un orrense de pura cepa, fue a las siegas de trigo a Castilla... Una vez allí fue objeto de un trato especial por el señor de los dorados y anchos campos de la llanura castellana, el cual lo elige como paje y, por tal motivo, el salario es elevado. Finalizó la siega. Iba a llegar el día anhelado del regreso. La despedida fue sigilosa a los ojos de los demás porque el “patrón” le encargara una extraña misión, misión ésta tan secreta que debía realizar antes de que nadie le viese en el pueblo. Tres grandes quesos metidos en un fardo, tenían que llegar intactos a Pena Cuntín y una vez allí, pronunciaría unas palabras al son de las cuales se había de abrir el peñasco misteriosamente, dando lugar a que fuesen internados por la gran abertura. Un tanto incrédulo nuestro paisano prometió cumplir las órdenes al pie de la letra, pero la “morriña”... esa ansiedad inquietante que llevamos eternamente unida a nuestro espíritu, esa nostalgia que se funde con nuestro “yo” cuando nos sentimos lejos, le hizo correr presuroso a abrazar los seres queridos que había dejado. No obstante guardó aquel secreto que juzgaba extravagante y ridículo. Ocultó su fardo lo mejor que pudo para cumplir la palabra dada.
A la mujer nada puede escondérsele porque tiene un sentido especial para hallarlo... debido a ello de nada le valió al tío Pedro poner todo su empeño en el escondrijo, ya que la mujer sin esfuerzo los encontró. Al ver aquellos quesos tan coloraditos la fascinaron y “en un santiamén” probó fortuna cortando uno de ellos pero... ¡oh sorpresa... le dejó el cuchillo ensangrentado! La buena mujer salió de allí haciendo más cruces que si viera al mismo diablo.
Al día siguiente, el tío Pedro va a cumplir su misión ignorante de lo sucedido. Ya ante el peñasco anuncia las palabras de ritual: “AUREANA, AUREANA, TOMA O PAN DA TÚA MAMA, QUE BEN COCIDO OU MAL COCIDO, HACHE SABER COMA TRIGO.”
Un ruido subterráneo dejó atónito al tío Pedro, quien al ver abierto el peñasco, soltó automáticamente los quesos que cayeron rodando en aquella sima y sin dar tiempo a que el espantado espectador saliese de su asombro, vio subir dos bellísimas damas montadas en sendos caballos, mientras que una tercera, extremadamente hermosa, apuraba a otro caballo que no pudo saltar por faltarle una pierna (la cual había cortado la mujer en el queso.)
Cada cual le obsequió en demasía. Las primeras de dieron bolsas de oro y piedras preciosas, la última le rogó que se acercase y con un semblante muy triste le ofreció, para su mujer, una falda primorosamente bordada, encargándole mucho que, al ponerla, la ciñese fuertemente. Sin decir más, se volvió a su encanto, mientras las otras marcharon en sus caballos voladores hacia Castilla.
El tío Pedro, examinó una y otra vez las bolsas y restregando los ojos, por no estar en lo cierto todavía si aquello era un sueño o una realidad. Al volver de su asombro “puso pies en polvorosa” para referir a su mujer el inesperado acontecimiento. Ufano con el botín y encantado con la falda, se creía el más feliz de los mortales, mas temía que Aureana mandase algún castigo a su “costilla” y, para fortuna de ésta, decidió ensayar con un roble que había en el camino dando como consecuencia que, al ceñirla, se inflamó de tal forma, que a poco pudo salir de allí el infeliz viendo como falda, roble y tesoro, se convertían en cenizas...
Algunos viejos dicen acordarse de las cenizas negras... y no faltó quien asegurase haber oído, en algunas noches, ayes lastimeros de la Aureana encantada en Pena Cuntín, en espera de otro queso que se transformase en caballo sin que la mano leve de una mujer lo mutile de nuevo.
Publicado en EL PUEBLO GALLEGO, 25-6-1961, p. 80
A foto do autor do texto foi tirada do arquivo do propio Manuel Galego Iglesias, facilitado pola súa filla Inmaculada.

MARCO XURISDICIONAL DE CARMOEGA

2011-10-29T10:00:00.004+01:00

Mapa de Galicia no Antigo Réxime. Neste mapa de Fernández Oxea recóllense como topónimos pertencentes ao actual concello de Agolada os seguintes: Reboredo tierra, río Arnego, Carmorga (actualmente Carmoega) e P. Carmorga (Ponte Carmoega).
No Antigo Réxime o territorio galego estivo organizado en sete provincias. Cada provincia dividíase en diferentes xurisdicións (os actuais concellos constituiríanse en 1833-1834), administradas por un escribán e un xuíz e baixo o señorío dalgún mosteiro, institución ou nobre. O que hoxe denominamos Agolada estaba repartido en catro xurisdicións diferentes:
XURISDICIÓN DE VENTOSA: formada polas parroquias de Ventosa, A Baíña, Bais, Esperante, Ferreiroa, Gurgueiro, San Mamede de Lamas, Merlín, Santa Comba, Val de Sangorza, Vilariño, Sesto, Agra, As Trabancas, Santa María de Basadre, San Estevo de Basadre e Ramil.
Nesta xurisdición exercía o seu señorío o arcebispo de Santiago.
XURISDICIÓN DE BORRAXEIROS: integrada polas parroquias de San Xoán de Couso, San Miguel de Cabanelas, Santiago de Eidián, Santalla de Artoño, Santa María de Berredo e Santiago de O Sexo.
Exercía o señorío nesta xurisdición o conde de Borraxeiros.
XURISDICIÓN DE CARMOEGA: Formada unicamente pola parroquia de Carmoega na que exercía o señorío a obra pía do Santi Spiritus de Melide.
Non deixa de ser sorprendente o caso desta parroquia tendo en conta que non era frecuente encontrar xurisdicións monoparroquiais e tamén por aparecer grafiado o seu topónimo no mapa de F. Oxea, así como a súa ponte de orixe medieval.
Cabe indicar igualmente que a parroquia de Brocos non pertencía a ninguha das anteriores xurisdicións senón a de Abeancos que estaba formada por parroquias dos actuais concellos de Santiso e Melide.
É preciso sinalar tamén que aquí se citan parroquias que hoxe non o son porque nalgún momento da historia posterior pasaron a integrarse en parroquias colindantes: San Mamede de Lamas integrouse en As Trabancas, San Miguel de Cabanelas e San Xoán de Couso pertencen na actualidade a San Cristovo de Borraxeiros e as parroquias de San Estevo de Basadre integrouse en Santa María de Basadre.
En relación co contexto anterior quero traer hoxe a descuberta dun marco pétreo nos lindeiros da parroquia de Carmoega onde esta limita co lugar de A Feira Nova de Brántega. Conversando con Xosé Fernández Soengas, veciño e A Feira Nova, do antigo camiño que comunicaba a Filgueira, lugar da parroquia de Carmoega, co resto da parroquia informoume da existencia deste singular fito granítico adornado dunha sinxela cruz en altorrelevo. Inmediatamente todos os referentes me levaron a especular coa posibilidade de que se tratase dun marco xurisdicional (coma os marcos das leiras, pero máis importante porque delimitaban termos xurisdicionais). Que sexa de cantería nunha zona onde a pedra só é esquistosa, que estea na beira dun camiño valado que marca a divisoria das parroquias de Carmoega e Brántega e que nel figure unha cruz, quizais alusiva ao Santi Spíritus de Melide, concédelle suficiente relevancia para rescatalo do esquecemento e divulgar a súa existencia desde a humildade mediática deste caderno.
O valado que pode verse nesta imaxe, cuberto de vexetación, delimitaba o camiño que ascendía desde Carmoega ata a Filgueira. Incrustado nel e cuberto de hedra ocultábase esta pequena parafita xurisdicional.

ASÍ NON

2011-10-07T16:17:00.007+01:00

A vida é un camiño, non exento de atrancos. Mentres vivimos camiñamos na procura dun ideal soñado, que a realidade se encarga de desmitificar. Arelamos un mundo perfecto, sen mácula, habitado por seres solidarios, cidadáns comprometidos, adaís do civismo e da convivencia... Arelas, case utopías, que se dilúen coma fume no horizonte.
Somos imperfectos. Todos. Uns máis ca outros. Tropezamos e caemos. Din que a superación consiste en saber erguerse despois da caída. Pero caemos... nos erros, na comodidade, no incivismo, no cainismo, na inmoralidade... Enchemos o camiño de lixo, amoreamos os refugallos da alma nas gabias que sulcan o noso itinerario. Indebidamente, aleivosamente. Arroxamos as miserias colectivas e particulares en calquera recanto, obstaculizando o natural discorrer da auga inocente, compartida e necesaria.
Así non. A vida debe aspirar a ese ideal soñado. Un espazo digno e dignificado, desprovisto de baixezas e pequenas insidias. O camiño da vida debe ficar expedito, libre de obstáculos gratuítos, inmune á bile dos que derraman fel en cada un dos seus actos e xestos.
Así non. Pero a vida é como é. Uns dedícanse a emporcar as calzadas e beiravías e outros máis tarde terán que aplicarse na asepsia de limpar e desinfectar para non soportar tanta desfeita e ignominia.

FLORES DA MIÑA TERRA

2011-10-02T22:08:00.001+01:00

Vaia primeiro un saúdo agarimoso aos seguidores desta páxina e en segundo termo unha desculpa por este período de silencio intencionado. Un pouco de cansancio e un algo máis de desencanto motivaron esta persoal noite de pedra. Como unha forma de protesta calada, quizais inútil, pero sentida. Teño escoitado que a ilusión é o motor da vida. Ilusión por ferrados acugulou de páxinas este blog. A ilusión presidiu desde os inicios este caderno. Perdín parte desa ilusión. Pero, agora que o penso... xa non sei se a perdín (como unha carteira) ou se andarían os carteiristas ceibos pola feira da vida a faceren das súas falcatruadas. Pasou o verán, inadvertido, orfo de canículas e roibéns. Eu andei enredado en tarefas prosaicas. A poesía arrecantada. Pero quixo a fortuna sorprenderme nunha revolta do camiño. Comezaba a época estival cando a beleza me saíu ao encontro enfundada en brancura vexetal, coa ledicia condensada no sorriso dos pétalos.
A mirada cautiva namorouse atrapada na albura de finos contrastes.

Marabilla e prodixio da natureza. Filigrana de níveo encaixe.

Arquitectura de entramado radial. Cúpula clorofilada. Flores da miña terra!

Flor de ignoto nome. Brancura de papel, alma de muller!

AFECCIÓNS DE ANTANO

2011-07-06T12:51:00.015+01:00

Medio século de historia pode transformar a fisionomía da paisaxe, virar notoriamente os costumes sociais, pero hai parcelas vitais que continúan invariables ou con moi lixeiros cambios. Reservar unha parte do noso tempo ao lecer continúa vixente como antano. O xeito de facelo diversificouse nesta era dixital pero non mellorou. O goce do tempo de ocio non consiste en ter unha enorme oferta senón en valorar o que se posúe en cada momento.
Recentemente recibín outra remesa de imaxes de Jesús Faílde Oro. Volvo a reiterarlle publicamente o meu agradecemento por tan estimable tesouro que me/nos permite recuperar fragmentos da nosa intrahistoria e saborear a pátina do tempo en branco e negro. Dentro da remesa fixen un pequeno grupo que recolle momentos de ocio e afeccións que non foron alleos ao ollo de Jesús Faílde.
A lectura
"Ler un libro era un dos poucos praceres que podiamos permitirnos, ademais de ser unha xanela para soñar mundos mellores".
Praia fluvial
"Para mitigar a calor do verán iamos á Gurgullosa (Carral), onde había un regato pequeno. Bañabámonos facéndolles compañía ás ras, pero disfrutabamos sen traumas nin complexos dos escasos recursos que había".
"O rego do muíño tamén servía para refrescarse".
A música
"Fusas e corcheas a tutiplén" e unha cara de felicidade absoluta.
A arte cinexética

"Estampa cinexética ou castrense. Definitivamente decantaríase pola primeira. O rapaz rematou sendo un entusiasta cazador como xa o fora seu pai".

"O sheriff cazador. Dato curioso: na placa do cinto figura a inscrición "jefe", pero ao revés, para poder lela el mesmo".
Mascotas:

"Un xovencísimo domador de gatos".

Antonio de Luís de Friufe acariña tenramente ao seu can.
Inicios ciclistas:

"Equilibrio na bici". José Antonio Abeledo (Jhony) vese que empezou cedo na práctica ciclista.

" O matrimonio Baralleiro co seu fillo Carlos, a quen lembro desde pequeno e xa era experto en facer piruetas coa bicicleta. Tiña que montala ladeado por debaixo do cadro para poder chegar aos pedais. Os pais, xente servicial e traballadora. Con frecuencia iamos alí a tomar o pulpo, sobre todo os días de feira".

"Melena ao vento. Estes dous mozos de Agolada paseando na bici" pola calella de acceso á praza, diante da droguería. Moi curioso o séquito que os acompaña facéndolles o claque.
O turismo:

"Este Renault Gordini, matrícula PO-33.476, fotografado diante do castelo de La Mota en Medina del Campo, foi o meu primeiro coche, comprado de segunda man, impecable. Lembro que para encendelo había que "tirarlle polo aire" e no inverno cando xeaba era preciso usar unha manivela para arrincalo. No ano 1965 leveino ao San Pedro e non puiden ir polo camiño porque era un lameiro, pero conseguín pasar a través do monte da Fonte de Cántaras. Quería ser o primeiro en chegar cun turismo a Friufe e saborear o meu particular minuto de gloria".

(Os textos entre comiñas son apuntamentos de Jesús Faílde).

OS LAGARES DE AGOLADA

2011-07-02T13:22:00.024+01:00

O campo da etnografía rural e campesiña é sempre extenso e apaixonante. Dentro desta etnografía campesiña figuran os lagares pétreos destinados á pisa da uva e a prensar o bagazo. Estes elementos etnográficos singulares foron caendo no esquecemento á par da súa deterioración. Son enxeños (baseados en máquinas simples: a panca e o torno) construídos con pedra e madeira, que adoitan estar arrecantados nas adegas ou en pendellos de usos diversos. Por iso soen pasar desapercibidos ao común da xente e maiormente na actualidade desde que se abandonou a produción vitivinícola artesanal. Esta súa “invisibilidade” e máis a circunstancia de que na miña casa paterna teñamos unha destas construcións, animáronme a escribir sobre a súa existencia e significado. Tamén para reivindicar a súa conservación e valorización como construcións xenuínas e singulares que testemuñan a relevancia dunha actividade da economía agraria, escasamente coñecida actualmente. Lagar da Casa Grande de Eidián. O espazo onde se encontra dedícase na actualidade a cafetería do establecemento de turismo rural Pazo de Eidián.
O concello de Agolada na actualidade non conta cunha produción vitivinícola reseñable. No pasado, quizais tivo unha importancia relativa, que ollada desde a perspectiva actual sorprende. Esta importancia evidénciase e xustifícase na presenza significativa de lagares en bastantes casas labregas. Os lagares no termo de Agolada, aparecen fundamentalmente nas aldeas ribeireñas do Ulla e do Arnego. Altitude, temperatura e edafoloxía convértense en elementos determinantes para a produción vinícola e consecuentemente para a existencia de lagares. As mellores colleitas de uvas déronse nas zonas baixas do concello, ao norte e oeste da serra de Órrea, onde predominan os solos arxilosos e esquistosos e onde os veráns son máis cálidos.
A presenza de lagares no concello de Agolada obedece á lóxica das economías autárquicas de autoabastecemento, réxime económico estendido por toda a xeografía galega no pasado e que chegou ata ben avanzado o século XX. Os campesiños de Agolada, especialmente os das terras ribeireñas anteditas, posuían arredor das casas labregas ou sobre as congostras, ou ben nalgunhas leiras solleiras, emparrados de vide. Destas vides procuraban extraer o viño suficiente para o autoconsumo, nunca para comerciar co excedente, que raras veces se produciría. As uvas que colleitaban pertencían a tres variedades: a uva americana, tamén chamada catalá, de cor rosada-violácea; a uva branca, vulgarmente denominada “de collón de gato”; e a tinta (treixadura?). Con elas elaboraban un viño caseiro bastante ácido, que raras veces chegaba á primavera sen avinagrarse. A calidade do viño era, en xeral, mediocre e distinguíase por ter pouco corpo e polo seu sabor afroitado. Os labregos posuían un concepto moi rudimentario de enoloxía. Soubemos de quen lle engadía azucre ao mosto para diminuír a acidez do viño e mesmo oímos dicir que había quen lle botaba anacos de touciño durante a fermentación do mosto para darlle algo máis de corpo ao viño. Tamén escoitamos da práctica pouco habitual de engadirlle augardente ao viño para subirlle a graduación.

Outro costume bastante habitual en moitas casas era reservar algunhas uvas para facer unha mestura de mosto de uva e sidra de mazás, que fermentaban xuntos para obter un viño clarete que recibía a denominación coloquial de “viño carallán”.
Igualmente, acadou un desenrolo notable a produción de sidra de mazá.
Mazás e uvas constituíron a materia prima esencial que motivou a orixe e proliferación dos lagares nun concello de interior como o de Agolada. Nunha catalogación inicial, sen recorrer a un estudo exhaustivo, puiden contabilizar 26 lagares, situados en 15 das 24 parroquias coas que conta o concello. Carmoega e Brántega lideran este catálogo con 4 e 3 lagares respectivamente.
Non temos constancia de lagares nas parroquias aqualatenses de Borraxeiros, As Trabancas, Ventosa, Ferreiroa, Merlín, Val de Sangorza, Gurgueiro, Vilariño e Esperante. De todas elas chámame a atención que non existise ningún lagar en Val de Sangorza, pois esta parroquia está nesa zona baixa do concello, ribeireña do Arnego e cunha produción de uvas semellante á das parroquias colindantes, onde si hai lagares. Nas demais é máis fácil entender a inexistencia de lagares: son terras cunha altitude media superior aos 500 m., con solos graníticos e veráns menos cálidos. Aquí a produción de uva e mazás sería moi inferior e nunca acadaría o grao de madurez dos froitos que se consegue ao sur e oeste da serra de Órrea.
Os lagares son construcións singulares, prominentes e importantes. O esforzo de construílos só se comprende e xustifica cunha produción abundante de viño ou sidra. Por iso os lagares aparecen case sempre naquelas casas que obtiñan unha abondosa colleita de uvas e mazás. As casas que producían menos e que carecían de prensa propia, acudían a un lagar dos existentes na propia parroquia ou noutra veciña a facer o prensado da uva e habitualmente deixaban o bagazo para a alquitara da augardente como pago polo servizo.
Os lagares contan cos elementos precisos para poder prensar as uvas para producir viño, as mazás para obter a sidra. Tamén existen noutras zonas lagares para prensar as olivas para a elaboración do aceite.
O lagar adoitaba construírse na adega ou nun pendello próximo a ela. O tamaño do lagar estaba sempre en íntima correspondencia coa importancia da colleita de uvas, mazás…

Elementos do lagar

O lagar componse dun pilón de pedra de planta rectangular ou cadrada, de capacidade variable, feito de bloques de pedra ben traballados. Vai pousado nunha plataforma, que soe apoiarse nas paredes da adega ou pendello onde se aloxa o lagar.
O mecanismo complétase cunha grosa trabe de madeira (denominada feixe en moitos sitios), articulada no extremo (a rabeira) onde apoia na parede. O oco onde se apoia na parede coñécese como brixeira. Na outra punta da trabe está a cabezalla, na que se enrosca o fuso suxeito ao chan cunha grosa pedra de forma troncocónica, chamada penso ou moa.

Lagar da casa reitoral de Brocos, situado nun pendello anexo á casa. Nel tamén se aloxa o forno.

O prensado

O labor de prensado iníciase co pilón cheo de bagazo, cóbrese con táboas grosas cruzadas e estríbanse coa trabe facendo xirar o fuso. Coa presión do penso e da trabe sobre as táboas comprímese o bagazo e sae o mosto por unha pequena canle (a biqueira) e recóllese nun pilo ou en tinas para levalo aos bocois ou pipas que están na adega. O bagazo estruchado vai para o alambique, alquitara ou pote para elaborar a augardente con el.

BIBLIOGRAFÍA:
Caamaño Suárez, Manuel. As construcións da arquitectura popular.
Lorenzo Fernández, Xaquín. Etnografía. Cultura material. (Historia de Galicia, Ramón Otero Pedrayo).
(Artigo publicado recentemente na revista "A Cacharela" do IES Laxeiro de Lalín).

A INICIATIVA PRIVADA NOS PENDELLOS

2011-06-06T20:20:00.050+01:00

Casa-vivenda do Ouro de Couso de Abaixo (a planta baixa foi taberna de feira):
Pasaron máis de sete anos desde que a Asociación Amigos dos Pendellos iniciara unha xeira que agora está a dar proveitosos froitos. Aquel movemento social supuxo a reivindicación definitiva para o conxunto etnográfico do máis singular espazo de feira tradicional de Galicia. Aquela demanda conqueriu espertar do letargo ás administracións, abriu ollos e estimulou tamén a varios particulares que teñen as súas construción no interior ou no entorno dos Pendellos. Varias casas vivenda, que foron espazo de feira na planta térrea, casetas-almacén, casetas de dous andares fóronse incorporando á restauración. A suma destas obras axuda a darlle corpo ao recinto e revaloriza o uso dos pendellos como espazo para habitar. Hai casas, apartamentos moi imaxinativos e coidados, perfectamente equipados, merendeiros para comer o polbo, garaxes. Usos, novos usos para estes pendellos do século XXI, a mellor solución para que non esmorezan e non se perdan na ruína á que parecían encamiñados.
Casa-vivenda de Blanco de Couso de Arriba (antes e agora). Foi peraltada e incorporou un pendello desaparecido que había na traseira do edificio:
Casa- vivenda de Licerio de As Trabancas, aínda en restauración. Apunta boas maneiras e case completa o lavado de cara do Paseo da Parranda:
Apartamento Cabanelas, na praza do Concello, restaurado con moita sensibilidade, gusto e imaxinación:
Caseta Pimentel de Ventosa, unha das primeiras en ser habilitadas para comer o polbo nas feiras:
Outra caseta de dous andares que vén de ser gobernada recentemente:
Pendello de Teolindo de Ventosa: Propietario e invitados degustando o polbo no momento de inaugurar este magnífico apartamento. (Imaxe tomada de Terras de Camba e Ventosa).

Caseta de dous andares de Salvador de Artoño:

Perfectamente equipado, calefacción de leña incluída Banco corrido adosado á parede e aproveitado como adega.
Escaleira de orixe nórdica con intelixente solución para permitir unha maior inclinación e por tanto unha menor invasión de espazo.
Caseta Piedra: excelente merendeiro para degustar o polbo á feira.

Pendellos de Paciños de Carmoega, que miran á casa do concello, na praza, están a ser restaurados para seren usados.

Garaxes:
Véxase a sensibilidade que se demostra na substitución da porta metálica do seguinte pendello, por outra de castiñeiro, semellante ás empregadas nas obras de restauración dos pendellos-comedor.
Todas estas construcións, coa excepción da caseta Pimentel, foron restauradas nos últimos anos seguindo a estela marcada pola resurrección iniciada pola Consellería de Cultura e a Deputación de Pontevedra.

MUIÑEIRA DOS PENDELLOS. JUAN LOIS DIÉGUEZ

2011-06-04T12:00:00.003+01:00

O acervo musical de Agolada ten como primeiros referentes a Andrés Vilariño, José Oro Val, Clemente Lamela e Sidorio Diéguez, entre outros. Luís Araque foi o gran mestre, zaragozano de orixe e aqualatense de adopción. Todos eles desenrolaron o seu labor artístico ao longo do pasado século.
O presente é rico e prometedor. Ás agrupacións musicais existentes débenselle sumar individualidades que por distintas vías ocupan lugares destacados no panorama musical actual. Estou a falar de Juan Manuel Eiras Tojo, Nilo García Armas, Carlos Mazás e Juan Lois Diéguez.
Deste último traemos hoxe a súa reseña biográfica e a feliz publicación en Youtube da súa obra "Muiñeira dos Pendellos". Esta composición de Juan Lois Diéguez, que desde aquí lle agradezo publicamente, representa un esforzo máis nesa tarefa de dignificar e divulgar o recinto singular de Os Pendellos. Cadaquén coa súa aportación, importante unhas veces ou humilde noutros casos, axuda a construír un referente que non é só espazo material, debería ser un espazo revestido de historia, de vida, da maxia e do misterio que atesoura no decurso dos séculos. A cultura inmaterial arredor dos Pendellos, a creación artística que se teza tendo como musa este antigo mercado, son perpiaños rexos para construírmos ese futuro que arelamos para o vetusto barrio de feira de Agolada.
Aproveito para deixar constancia da evolución das obras de restauración nos Pendellos nos últimos meses. Queda moito por facer, pero canto se leva conquerido! É unha realidade, non unha entelequia! E o máis importante, a sociedade aqualatense, os políticos locais, provinciais e autonómicos están convencidos xa e ilusionados co futuro e potencial do conxunto. Tardará porque os cartos non se inventan, iso non importa. Importa, que aínda que sexa aos poucos, isto non pare. E entre todos a coidalos e a enchelos de actividade! Así debería ser. E o que debe ser, ten que ser! Os letreiros que anuncian o conxunto histórico nas catro entradas principais da vila de Agolada foron medrando en tamaño proporcionalmente ao interese e expectativas xeradas e á implicación das diferentes administracións.

FACHADAS CALEADAS. TRADICIÓN DE VELLO

2011-05-27T20:15:00.007+01:00

A Compostela antiga é un himno de pedra, unha sinfonía de cantería feita historia. Neste contexto, devolverlle o aspecto primixenio á facultade de Filosofía, ocultando a cachotería pétrea tras un recebo de morteiro de cal, devén en xusta restauración dun xeito tradicional de construción, que engrandece os edificios a base de contrastes e rompe a monotonía dun único material como elemento construtivo.

Oportuna noticia para curarnos de miopías.

A ASOCIACIÓN MONTE DA ESTRELA DE ARTEIXO VISITA AGOLADA

2011-05-23T19:11:00.013+01:00

O 21 de maio, a asociación cultural Monte da Estrela de Arteixo (A Coruña) visitou o concello de Agolada, nunha ruta que se inscribe no seu ciclo de actividades e saídas por diferentes lugares de interese de Galicia.

Carmoega coas súas sobreiras e o andar pousado do Arnego foron escenario para unha camiñada matutina que estimulase os sentidos.

Coñeceron tamén o impresionante foxo do castro da Devesa (Carmoega).

En Eidián souberon do antigo cantón realista, hoxe pazo de turismo rural.

Xantar campestre na Eira da Xoana de Ramil.

O Ulla cos seus torrentes, sempre espectaculares.

E os Pendellos...

Verónica Blanco Magariños, presidenta de Monte da Estrela, e o seu pai José Blanco foron o nexo fundamental que achegaron Agolada a Arteixo nesa andadura sempre gratificante de descubrir os valores patrimoniais e paisaxísticos que aniñan nos múltiples recantos da xeografía esquecida que agarda.

DIA DAS LETRAS GALEGAS 2011

2011-05-17T09:28:00.010+01:00

Autor da imaxe: Pablo Gallo

Debo confesar que só coñecía o nome de Lois Pereiro, pero non a súa poesía. Aínda o estou descubrindo e gozo dos seus profundos versos serenos. Eis unha poderosa razón para seguirmos a potenciar o Día das Letras Galegas: rescatarmos do esquecemento ou divulgar tesouros arrecantados da nosa literatura.

Somentes

intentaba conseguir

deixar na terra

algo de min que me sobrevivise

sabendo que deberia ter sabido.

XENTE DE AGOLADA NA ÓPTICA DE XESÚS FAÍLDE

2011-05-09T19:57:00.015+01:00

Tío e sobriño, Pepito e Gonzalo Barrio, a finais dos anos 50. Chan de xabre e beirarrúas de pedra gra, tal como lembramos aquela praza das feiras multitudinarias. Como decorado de fondo, a presenza maxestosa dos rexos e desaparecidos carballos.

Na imaxe de grupo aparecen os nenos e adolescentes da parroquia de Santa Comba. Practicamente está representada toda a parroquia. Son os nenos do catecismo cos seus catequistas. Retratáronse na festa da Saleta das Trabancas, á beira da parede da escola (hoxe local social).

A maioría dos retratados andan na sesentena na actualidade.

O carro de vacas era o único "castromil" que facía o percorrido entre Agolada e Friufe. Sempre había algún no camiño. O motivo principal era o muíño de Benito, pero ao mesmo tempo transportábase viño para a festa ou o que fixese falta. Antes de existir o muíño de Agolada, iamos ao da Ponte Vilariño, onde tamén había un mazadeiro de liño despois da ponte. Teño estado alí en máis dunha ocasión. Logo, por un problema de maquía cambiamos para Carmoega, onde había outro muíño no mesmo río Arnego. A "maquía" era unha medida que os muiñeiros cobraban en especie por cada ferrado moído. Naquel tempo comentouse que o de Vilariño aumentara a capacidade da medida e por iso se dicía que "os muiñeiros rouban todos, pero o de Carmoega só o razonable". Desde Friufe a Carmoega era pouco menos que o París-Dakar, subir a costa de Paradela co carro facíase interminable.

Na foto distínguese a Ovidio de Laparte e Francisco de Cambote, diante do bar de Aurelio e a casa de María de Bermés, onde paraban os coches de liña.

Pepita Fraga, da droguería Central, en cuxa porta se retrataron, con dona Celia, mestra de As Trabancas e veciña de Agolada.

Tres mozos de Agolada: Félix Vidal, José García (Pepe de Sidorio) e ....?

Nos zapatos de Pepe descóbrese un feito moi socorrido naquela época, as "tachuelas" que se poñían na sola para protexer a punteira.

Álvaro de Benito e Tarrío pasean pola estrada, diante da casa do Santas.

Darredor da moto componse esta escena na praza. Nela só recoñezo a Chichita de Ricardo, á esquerda.

Catro distinguidas mozas posan na entrada da vivenda do centro de saúde: a sobriña do cura de Vilariño, Teresa do Pardo de Esperante e as dúas da dereita veciñas de Ventosa.

Os textos desta entrada recollen a información que me aportou o propio Xesús Faílde, traducida e lixeiramente ampliada por min naqueles casos en que eu souben de máis información.

As imaxes de Jesús Faílde Oro, impagables, seguen a alimentar este acervo gráfico que xa é historia. Con elas imos formando un cadro preciso dunha época e simultaneamente imos removendo lembranzas e sentimentos.

NA PROCURA DE SAN SADURNIÑO

2011-05-02T20:22:00.012+01:00

Xa case é unha teima. Nesa miña arela de percorrer o territorio aqualatense pescudando na epiderme da historia e a natureza, hai un lugar que se me resiste e ao que non dubido en calificar como o máis inaccesible que coñezo en todo o municipio de Agolada, o solar onde estivo o desaparecido mosteiro de San Sadurniño. A vexetación silvestre adonouse do espazo que lle era propio e do camiño que antano baixaba deica o Arnego. En tres ocasións quixen descender desde Velpellós optando por vías diferentes. Todas con idéntico resultado: quedarme a 300 - 400 metros do obxectivo, prisioneiro de toxeiras e ucedos descomunais.
O mércores pasado abordei o lugar desde a perspectiva da ribeira oposta, en terras de Lalín, no monte de Rodís. Quizais me acercase algo máis (200 m. aproximadamente). A vexetación volveume dificultar o acceso ao río. Pero mereceu a pena comprobar o inextricable da paraxe, a empinadísima costa que hai que rubir ou descender desde Velpellós e as estupendas vistas sobre a ribeira do Arnego.
Sorprendeume na distancia unha enorme rocha na aba de Velpellós. Compárese co tamaño dos piñeiros.
Albisquei a presa dun muíño do que oíra falar e aínda non puiden visitar.O bosque de galería que rodea o Arnego é unha regalía para os sentidos e neste momento da primavera ofrécese cunha esplendorosa policromía. O esforzado ciclista nun momento da ascensión desde o Arnego ata Rodís, minutos antes de que a alegría da tarde rematase mancada no asfalto de Palio.
Esta foi a última toma da tarde, atraído polo canto dos grilos, as marelas que pacían na sombra e a mornura soleada que tinguía de esperanza a natureza.

SALAS (ASTURIAS)

2011-04-14T23:23:00.003+01:00

Desde Aquam Latam quero enviar un saúdo moi afectuoso aos fieis seguidores deste blog, que con tanta asiduidade visitan esta fiestra dixital desde a fermosa localidade de Salas (Asturias). Creo saber quen son e gustoso os saudarei moi logo na común matria de Agolada.

NENOS E TRONZÓN

2011-04-14T23:02:00.004+01:00

Torar as pólas grosas era un xogo-traballo. Mesmo para nenos. Os perigos evitábanse afrontándoos. Catro para unha póla, catro actitudes. Labor de equipo. Nenos na aldea. Vilariño, Agolada. E Ton van Vliet pintando a escena en branco e negro das catro esquinas.

A CASA DO MANCO. VENTOSA. VTELEVISIÓN

2011-04-07T22:30:00.010+01:00

V Televisión visitou Ventosa hai un mes para filmar dous programas en senllas tabernas: a do Manco e a do Sidorio, dous espazos que son referentes de sempre na parroquia e na contorna. Desde aquí desexámoslles longa vida a estes bares rurais sen os cales Laxe, Ventosa e Agolada perderían o seu ser. Son unha necesidade social porque neles aínda latexa o pulso vital das aldeas que resisten ante tanto abandono.
O presente vídeo recolle a taberna do Manco, emitido polo programa "De Bares" o pasado mércores día 6 de abril. Proximamente poderemos ver outro programa no que aparecerá a Casa Sidorio de Ventosa (Agolada).

ENERXÍA NUCLEAR?

2011-03-29T18:25:00.010+01:00

A recente catástrofe natural que vén de sufrir o pobo xaponés viuse agravada alarmantemente pola fuga radiactiva na central nuclear de Fukushima. Un problema de difícil solución sobre o país que sufriu nas súas carnes a explosión de dúas bombas atómicas na Segunda Guerra Mundial. Desde a distancia admiramos polas xaneliñas TFT a resignación do pobo xaponés fronte á adversidade e a firme de resolución de repoñérense e superaren tan difícil situación. Este noso primeiro mundo, devorador insaciable de quilovatios, reflexiona sobre o uso da enerxía nuclear. Recúa e repensa a futura construción de novos monstros atómicos. Namentres non se lle ven as fauces radiactiactivas dispostas a engulirnos, compracémonos na non dependencia do petróleo e noutras entelequias. Chernóbil, Fukushima deberían ter sido avisos abondo. Para cambiar de actitude, para aprender a crear un mundo actual (ao mellor sen tanto "benestar") menos consumista, menos dependente da enerxía. Cara adiante, sen retroceder, pero botando unha ollada atrás para aprender como os nosos antepasados sobreviviron (con menos benestar, iso si) sen este consumo desaforado de enerxía que nos fai tan vulnerables. Nesa ollada ao pasado, recupero esta imaxe tomada en maio de 2010 na aldea de Moreda, no Courel, cando andabamos tras os versos da homenaxe a Novoneyra. A balconada da casa labrega captou a miña atención polos enredos tallados con que o carpinteiro quixo lucir as madeiras castañas que ollan a Rogueira. E alí uns símbolos anacrónicos parecían chamar xa á prudencia fronte á enerxía nuclear. Coincidencia premonitoria?

MÁIS LUZ SOBRE A HISTORIA DUN CRIME

2011-03-25T14:19:00.005+01:00

Hai pouco máis dun ano publiquei neste blog unha referencia a un crime ocorrido en Brántega hai xa 86 anos. Aquela cita viña motivada polas pescudas do profesor murciano, Salvador García Jiménez, encol dos crimes relacionados co vampirismo e outras supersticións.
A pasada semana, un meu compañeiro de traballo, o profesor lalinense Manuel Igrexas aportábame a reseña xornalística que aparece na imaxe. Malia a dificultade da lectura, o texto apórtanos máis luz sobre o feito e desterra as supostas prácticas supersticiosas ou de vampirismo que se lle atribuían ao episodio.
Velaí a transcrición:
De Lalín dice su corresponsal a nuestro colega "Galicia" lo siguiente:
"Son completamente inexactos los relatos que algunos periódicos de Madrid (y algunos de la región también) insertan alrededor del crimen cometido en Golada y del que fue víctima el niño Álvaro Sarandeses. Algunas de dichas informaciones fantaseaban sobre el supuesto de que dicho niño ha sido asesinado para beberle la sangre. Lo ocurrido, según datos recogidos por nosotros, es lo siguiente: Comunicada la desaparición de la víctima de casa de sus padres, el juzgado municipal de Golada primero y el de Instrucción, después, pusiéronse en movimiento para esclarecer el suceso y se consiguió encontrar a los cuatro o cinco días de aquella desaparición, el cadáver del infortunado niño enterrado en una cuadra de la casa de Manuel Mejuto. Un hijo de éste, de 15 años, llamado Eugenio, al estar jugando con el niño Sarandeses le lastimó, y como éste llorase, para evitar que sus padres le castigaran, le ató una soga al cuello, ahogándole y enterrando su cadáver en el lugar donde fue hallado.
La víctima no presentaba otras lesiones de importancia que la producida por la cuerda que estaba fuertemente agarrotada?
El extraordinario cinismo con que el matador respondía y se comportaba en todas las diligencias judiciales, sus antecedentes y su habitual conducta, hacen creer que se trate de un verdadero caso clínico en que predomine un odio criminal contra los demás niños.
El crimen ha producido gran impresión en la comarca".
Desde a perspectiva de hoxe seguimos a lamentar o ocorrido e para nada desexamos remover feridas do pasado xa cicatrizadas. Alédanos, iso si, saber que á desgraza non se lle sume tamén a superstición, o vampirismo e a morbosidade. Foi, quizais, un lamentable infortunio como ten habido outros moitos ao longo da historia, que desexamos endexamais se repitan.

RETRATOS DUNHA ALDEA

2011-03-13T21:04:00.022+01:00

Jesús Faílde Oro, con aquela cámara Kodak traída dos EE.UU., converteuse no cronista involuntario dunha época e dunha aldea e a súa contorna. Os retratos que ilustran a presente entrada caligrafían en maiúscula a vida dos anos 60 en Friufe e aldeas veciñas. Retazos de historia, reportaxe singular das mellores galas con que a xente quería gañar a posteridade.
Velaquí dezasete retratos únicos. Os pés de foto son do propio autor das imaxes.
INDIVIDUAISIrene de Laparte de Friufe, con traxe de galega.

María Socorro, cando aínda estaba solteira, pediume que lle fixese una foto para enviarlla ao seu noivo, que logo sería o seu marido e pai dos seus fillos. Tiña moito interese en saír ben, por iso puxo as súas mellores galas, incluído o cinto de charol que molaba moito naquela época e así posou para a posteridade diante da súa casa. Tiven o pracer de saudala na última visita a Friufe.

Dina, veciña da Vilagrande.

Julia de Ramón, de Friufe. Logo emigrou ao País Vasco.

Dina de Friufe, que traballaba na casa de Coego.

Calquera momento era/é bo para acariñar e prestar atención aos cans.

EN PARELLAS:

Só pola cara de entusiasmo destes chavales, xa foi un pracer facer a foto.

Lola de Mourelle e Dina de Coego, ambas as dúas da Vilagrande.Dúas mozas de Carral (Santa Comba).

DE TRES EN TRES:

Tres veciñas de Friufe que deixaron constancia do seu bo humor. Isabel de Ferreiro no medio das irmás Lola e Áurea de Ferrancheiro.

Eduardo Diéguez cos seus pais, José María e Encarnación. É algo máis xoven ca min e librouse de marchar polo mundo por ser fillo único. Hoxe é a continuación da Casa de Diéguez, e ademais desa ocupación vela polos intereses da deshabitada Casa de Faílde. A el debémoslle que cando retornamos no verán e noutras datas sinaladas, encontremos todo en orde, mesmo unhas excelentes leitugas na horta, coma cando viviamos alí.Antonio de Luís, a súa dona, Alicia e o fillo de ambos. Julia, Irene e Eva, as tres, mozas de Friufe.As mesmas da imaxe anterior.
Irene de Laparte e Eva de Faílde. De pé Pablo de Laparte.

QUINTETO:

Non lembro os nomes nin sequera o lugar onde fixen a foto. Desde logo era nunha festa porque había unha cesta de rosquillas encima do valado. O verdadeiro valor da imaxe sería coñecer como viviron cada un dos seus protagonistas os cincuenta anos transcorridos.

SEXTETO:

A nena do abanico é Margarita, a nai de Juan Lois, a única prima paterna que me queda. Aínda que pareza incrible é a única viva do grupo.

SENTIMENTOS ENCONTRADOS

2011-03-04T21:34:00.017+01:00

Tristeza, pena, carraxe... ao ver o vandalismo inútil cebándose nos mostradores de dous pendellos-expositores. Satisfacción... ao observar como avanza a obra pública executada pola Consellería de Cultura e a Deputación. Alegría inesperada... ao saber que tamén a iniciativa privada se suma á restauración de edificios no medio dos Pendellos. Esta casa de Licerio e os expositores anexos estaban pedindo desesperadamente este arranxo. Agora, que a Administración corresponda devolvéndolle ao Paseo da Parranda o nivel e a fisionomía orixinal.

Colaboración... nun programa de VTelevisión no que se recolle a entrañable Casa do Sidorio de Ventosa.
Culminación... do catálogo de cruceiros de Agolada. Sorprendentemente, o cruceiro que figura na seguinte imaxe faltaba do meu catálogo de cruceiros do concello aqualatense, a pesar de que pasei ducias de veces a carón del. Iso explícase porque unha árbore ocultábamo á mirada por facer sempre o camiño na mesma dirección. A primeira vez que fixen o camiño á inversa, os ollos axiña deron nel e a mirada foi de abraio e de alegría. Velaquí o teño, traído desde o camiño que une A Aldea do Monte (Ventosa) con Vilaravide. Aínda non sei se recibe algunha denominación e o porqué da súa colocación. Queda pendente esta información.
Isto deu de si a tarde de hoxe, venres de entroido, cando as máscaras aledan e colorean as rúas do país.

OS HIPERCRÍTICOS

2011-02-28T18:53:00.007+01:00

Ao abordar este tema síntome de forma parecida a quen precisa elevar a voz para esixirlles aos demais que non falen a berros.

En xeral, gusto das persoas, confórtome coas súas virtudes e descúlpolles os defectos con bastante facilidade (quen ousa dicir que non os ten?). Pero existen caracteres que exceden os meus límites da tolerancia pasiva: os hipercríticos, os inquisidores, os hipócritas, os traidores e os aduladores. Hoxe ocupareime dos hipercríticos, non porque coñeza moitos, afortunadamente, pero quizais falar de como son me axude a soportalos e a aprender a compadecelos. Si, creo que merecen tanta dose de compaixón como de purga pública para evidenciar o seu excesivo ácido verbal, capaz de provocar un clima de malestar e incomodidade entre o auditorio que os debe aturar.

Os hipercríticos están aí ao carón. Non son lexión, pero a súa presenza é sempre notoria. Un hipercrítico sempre destaca no medio dun grupo porque é a antítese dun tímido. Soe ser ousado e mordaz. Tamén dogmático infalible, ou viceversa. Tende a monopolizar as conversas e reconduce calquera tema que se aborde ao seu terreo natural: a realidade hiperbolizada, sometida á lupa deformante dunha visión ríxida e tendenciosa. Séntese con autoridade para opinar sobre calquera materia, asunto ou disciplina. E non se basta con iso, pontifica arreo e denigra aos demais cunha facilidade asombrosa. Desde a óptica destes "espécimes" todo resulta censurable, non só os feitos, tamén as persoas. Non deixan nada ao chou. O labor de destrución verbalízano cun discurso arrogante e implacable sen outro obxectivo que o da destrución gratuíta. Posúen unha extraordinaria habilidade para enxuizar ao próximo, ao que consideran un compendio de defectos e vicios. Un hipercrítico, pola simple lei da probabilidade, hai veces que acerta nas súas diatribas, mais sempre se distinguirá pola exacerbación na censura.

Bastante comunmente, a un hipercrítico soe ocurrirlle algo semellante a aqueloutro ao que todos os sitios lle cheiraban mal e atribuíao a un xeral descoido da hixiene, tildando de marráns aos que alí habitaban. Non foi quen de decatarse de que era el quen levaba a pestilencia ancorada na bocarribeira do seu propio apéndice nasal.

FEIRA E PENDELLOS DE FEFIÑÁNS - CAMBADOS

2011-02-18T14:19:00.014+01:00

Hai anos iniciei nesta páxina un percorrido polos recintos antigos das feiras galegas. Coa mirada posta no pretendido Museo das Feiras, obxectivo que procuramos para Agolada.
Paulatinamente vou recollendo aquí imaxes e documentación dalgúns mercados que aínda conservan pendellos e igualmente reconfortámonos con fotografías que imos conseguindo de feiras e construcións xa desparecidas. É o caso de hoxe, da feira e o mercado de Fefiñáns-Cambados, quizais un dos espazos de feira máis fermosos de Galicia, situado na praza que preside o señorial pazo de Fefiñáns e a igrexa de San Bieito. As imaxes están escaneadas do libriño "Cambados. Cen anos de historia en fotografías".

Na imaxe de arriba distinguimos os desaparecidos pendellos e a concorridísima feira. Os pendellos foron derrubados en 1946. Hoxe o seu lugar segue a ser espazo de praza e de feira.

Debuxo da praza de Fefiñáns, espazo de feira xa sen pendellos, co pazo ocupando os laterais leste e parte do sur.

A igrexa de San Bieito ocupa o lateral norte da praza.

A SEITURA E A MALLA EN FERREIROA E A COSTA

2011-02-14T19:54:00.009+01:00

Hai momentos no ano que son definidores dunha existencia. Os traballos da seitura e das mallas supoñían tanta dose de esforzo como de ledicia. A palla deixaba de ser unha promesa bambeada polo vento para converterse en feliz realidade gra nas huchas e nos celeiros.
Desde a aldea, estes labores vivíanse como unha dura tarefa soportada coa alegría do traballo comunal. Poucas veces se vivía con tanto apuro o traballo, a máquina de mallar cobraba por minutos. Quen viña de fóra (emigrante de vacacións ou foráneo) advertía neste labor unhas características e unha plasticidade que o facían merecente de figurar nas fototecas do futuro.
Raúl Torreiro Sarandeses, o autor destas tomas, retornaba cada verán desde Bilbao á súa aldea natal: A Costa de Ferreiroa. Nos anos 60 recolleu a maxia deste labor en A Costa. Escenas semellantes tamén impactaran a Jesús Faílde Oro en Friufe e ao holandés Ton van Vliet en Agolada e Vilariño.
A eira, entre valados, acollía un bulicio inusitado. Medas e hórreos presidían a festa cereal.

Organización e distribución dos labores. Sombreiros e boinas acalmaban os rigores solares. Unha ollada ao fotógrafo rompía a monotonía e anunciaba a posteridade.

Brazos e máis brazos, xente a esgalla. A que tanto se bota de menos nas aldeas actuais. Agora sei que xente e ledicia son case sinónimos.

ALAMBIKES DE SAÚDE

2011-02-14T18:33:00.013+01:00

Os deportes, que como o ciclismo de montaña ou o cicloturismo, nos adentran na natureza respetándoa, deixan de ser mero exercicio físico e convértense en alambiques/alamBIKES de saúde e pracer.

O domingo 6 de febreiro, as terras de Agolada co cumio do Farelo como referente, servíronnos como escenario de privilexio para a práctica do cicloturismo de montaña aos esforzados "alambikeiros".

Aldeas, arquitectura popular, patrimonio arqueolóxico, paisaxes de media montaña... e o parque eólico do Farelo. Todos comentamos os inconvenientes que supoñen para a paisaxe estes parques eólicos e a vantaxe dos camiños que abriron paso ás bicicletas cara o horizonte do Farelo. Antano era imposible acadar este cumio pedaleando.

Aldeas bañadas polo cálido sol de febreiro e a soidade de contrapunto no abandono de Santomé.

Petroglifos de marcados labirintos indescifrables. San humor para encontrarlles un sentido ás pegadas litográficas de milenios.

Mallar o corpo por corredoiras que foron e xa non son, sentir nas pernas a dureza da fatiga ou viceversa e culminar a faena arredor dunha mesa reparadora de viandas cocidas e de sa alegría compartida. Así é o cicloturismo: un alambique/alamBIKE de saúde.

AS TORRENTES DO ULLA E O CASTELO DE PAMBRE

2011-01-29T22:08:00.009+01:00

O extremo nororiental do concello de Agolada goza de atractivos de moito interese. É a zona que corresponde ás parroquias de Basadre e Ramil, ribeireñas do Ulla. O mapa de arriba corresponde a esa zona. Tres provincias definen aquí un vértice, sinalado no mapa cun asterisco vermello. O río Pambre conflúe co Ulla e tribútalle un tesouro líquido inmaculado. Agolada limita por esta parte cos concellos de Palas de Rei, Antas de Ulla, na provincia de Lugo e co concello de Santiso na provincia de A Coruña.

A actualidade da compra do castelo de Pambre por parte da Xunta de Galicia, motiva esta entrada para mostrar a alegría que este feito nos produce. Porque a Galicia interior necesita revulsivos de todo tipo. Este é un máis, pero ben significado polo seu interese histórico, arquitectónico, patrimonial e turístico. Pambre, pola súa importancia e proximidade co concello de Agolada, debe figurar como destino prioritario en calquera visita que se organice desde a vila dos Pendellos.

O castelo é unha mole impresionante, asentada nun outeiro con claras defensas naturais. Pervive e sobrevive aos tempos, aos temporais e ao abandono. Veñen de rescatalo para o patrimonio público. Agora o vento ten que soprar imparable ata a súa completa restauración e posta en uso. Este patrimonio sempre debe ter un uso de interese xeral (hostaleiro, museístico, sede dalgún organismo oficial, etc.).

A zona na que se enmarca a fortaleza do medievo conta tamén con outros lugares de interese nas proximidades: o balneario de Sambreixo a dous quilómetros, as Torrentes do Ulla (imaxe de abaixo), a Eira da Xoana en Ramil (aldea verde, aula do mundo rural), o románico de Ramil, o castro de Remonde, o muíño das Canizas, os pazos da Ulloa, os pazos de Eidián e Borraxeiros...

Para ilustrar esta entrada empreguei imaxes alleas: o mapa está tirado do SIGPAC, a segunda foime cedida por Cuco de Pambre (que avoga por Pambre desde Santiago), a terceira tomeina de A Ulloa en fotos (foto obtida desde o castro de Remonde) e a terceira cedeuma Alejandro García. Nela aparece o seu irmán Diego ataviado de pescador nas torrentes, señoreando o Ulla desde a médula dos cachóns. Tres quilómetros de fervenzas e rochas para crear unha das máis espectaculares paisaxes fluviais.

ELEMENTOS DA CAPELA DAS VIRTUDES

2011-01-23T20:08:00.005+01:00

Nesta extensa crónica que xa se alonga polo seu cuarto ano non podemos omitir pequenas novidades que para o gran público poden ter un interese mínimo, pero que para os propios do lugar han ter a relevancia que cadaquén lle queira conceder.
A recuperada capela das Virtudes, un deses edificios con pasado relixioso e presente civil, estreou hai uns meses a cristaleira da fachada. Unha mellora necesaria e que para nada desvirtúa o seu estado primixenio. Trátase dunha cristaleira de quita e pon cuns simples pasadores que permiten desmontar por tramos uns marcos metálicos que soportan os vidros. Sei das reticencias de Patrimonio para colocalas, pois estas capelas naceron para estaren hiperventiladas e secaren as humidades das invernías. Outra finalidade dos barrotes da fachada era a de permitir a asistencia aos oficios litúrxicos desde o exterior cando a concorrencia superaba o aforo da ermida. Pero había que procurar unha solución para poder acoller actos en días de frío e vento e evitar a entrada dos paxaros. Con este arranxo queda, pois, solucionada a disxuntiva.

Hai xa bastante tempo recibín esta fotografía co peto de ánimas que se usou desde sempre na Capela das Virtudes. Poida que se remonte ás orixes da capela, en cuxo caso a súa antigüidade estaría próxima aos cincocentos anos. Sen dúbida, trátase dunha xoia pola talla da madeira e polo sentimento de recuperalo para as miradas nostálxicas.

O día en que ese Museo das Feiras poida ser realidade, gustaríame que a persoa que o custodia na actualidade tivese a ben cedelo para pública exhibición neste espazo. O pobo de Agolada debería agradecerllo co pertinente recoñecemento. Namentres, está moi ben onde está.

III FASE NAS OBRAS DE RESTAURACIÓN DOS PENDELLOS

2011-01-21T00:12:00.010+01:00

Onte visitei moi de présa os Pendellos. As obras da II fase xa aparecían sen os valados metálicos. Pendellos que emerxeron desde a ruína á espera dun novo destino: feiras (a tradicional de cada 12 e outras moitas de carácter monográfico), exposicións, festas, xuntanzas, actos culturais... Só é cuestión de imaxinación e vontade. E de que a xente de Agolada se implique, que traballe polo que máis merece a pena nesta vila.

Con ledicia e sorpresa vin xa iniciadas as obras da III fase. 400.000 € para restaurar varias casetas-almacén, todas elas no Paseo da Parranda.

Vistas as cousas, a evolución dos acontecementos desde a perspectiva dos anos transcorridos, creo que a realidade supera amplamente as expectativas iniciais daqueles que buscabamos un revulsivo para este recinto BIC que esmorecía paseniñamente.

Pasará esta fase e con ela teranse consumido 1.200.000 €. E aínda quedarán pendentes máis obras. Ata recuperar os pendellos-expositores da Parranda, completar a restauración de todas as casetas-almacén para darlles un destino hostaleiro (creo que sería o ideal), seguir co arranxo de tellados e madeiras dos pendellos-expositores que non entraron nesta restauración, completar a homoxeneización dos pavimentos, etc. E dedicalas definitivamente ao uso tantas veces sinalado: Centro Expositivo das Feiras, Museo Etnográfico, mesóns de feira, cafetería, sala de exposicións e oficina de información turística, miniauditorio, albergue-pousada distribuído en cubículos para ofertalo ao turismo de grupos ou individuos, locais sociais para grupos políticos ou asociacións diversas do concello, talleres de artesanía en vivo cedidos mediante convenio aos artesáns que se queiran establecer neste recinto (coñecemos quen se expresou positivamente a este respecto), etc.

Na visita de hoxe vin unha motocicleta encendida nunha calella dos Pendellos. Non dixen nada, pero non me gustou. Dubidei da miña susceptibilidade. Xa non sei siquera se é procedente que entren alí motos tan alegremente. Ao fin e ao cabo quen son eu para coartar a liberdade de desprazamento da que gozamos neste país? Ai, que xa non me lembraba de que neste país cadaquén fai o que lle peta! E que me perdoen, o trabucado son eu, coma tantas veces!

FESTAS E ROMARÍAS

2011-01-16T20:13:00.016+01:00

A festa do patrón era sempre unha data preeminente no calendario. Día de xuntarse as familias e as amizades arredor dunha mesa acugulada de viandas e ledicia. Agolada, cerne e paradigma da Galicia rural, estrenaba a década dos sesenta coa fartura das mesas labregas recén saídas dos racionamentos da postguerra. Jesús Faílde viviu aqueles días de fartura e alegría e coa súa cámara certificou aquel renacemento das aldeas, aquela eclosión de xente e optimismo.
Na imaxe de arriba, aparece a familia que Jesús Faílde posuía en Basadroa.

Había algunhas festas que gozaban dun rango especial, por afluencia e por tradición, ás que ninguén faltaba. Entre elas estaba o Carme de Esperante e a Saleta de As Trabancas. Era costume estendido ir comer de campo, en grandes grupos familiares que portaban as viandas en cestas de vimbio. Comíase na carballeira ou arredor dela, sentados ou semitumbados no chan coa comida exposta na brancura dos manteis.

Na imaxe anterior, os mozos de Friufe na romaría de Esperante. Diante aparecen Ivo Varela, de Carral e Carlos de Friufe. Detrás están Nando de Pardo de Esperante e Rivas de Vilariño e outros dous, dos que o fotógrafo non lembra o nome.

Santos Vilar (de Juanito) e Alfonso Vidal, en primeiro termo. Daquelas o feito de tomar unha fotografía espertaba a curiosidade dos máis noviños, que buscaban un fácil pretexto para aparecer inmortalizados. Entre eles distingo a Félix Vidal e a Laureano Otero.

O entroido era tamén motivo de festa especial. Na imaxe, as mozas de Esperante e Vilariño locen sombreiro e traxe varonil en senllas "parellas de noivos". Jesús Faílde, sen pretendelo, deixou constancia de que "a súa sombra era alongada".

Mozos de Esperante e A Lagoa.

No centro, Áurea de Ferrancheiro con dúas amigas ou curmás de Santa Comba.

Jesús Varela Pena (Jesús de Castro de Santa Comba) aparece compracido na romaría da Saleta de As Trabancas, rodeado pola súa filla Pilar (esquerda), profesora xubilada na actualidade e por Milagros Asorey (dereita), de Garlín.

As dúas mozas da foto anterior dan un paseo pola estrada de As Trabancas na sobremesa da festa de A Saleta.

Mozos de As Trabancas no campo de A Saleta, co garrafón como testemuña do momento festivo. Semitumbado, Antolín de Aián.

O AUGADOR DA FEIRA

2011-01-11T19:33:00.016+01:00

Posto fixo de augador na feira e festa do San Vitoiro (Allariz)Entre os variopintos personaxes que poboaron antano as numerosas feiras da nosa terra, figuraban os augadores. Habíaos de dous tipos: fixos e ambulantes. Os primeiros tiñan a garrafa da auga de tamaño grande e montada sobre unha mesa. Os segundos usaban unha garrafa máis pequena: levábana ao lombo e andaban polo medio da xente ofrecendo a súa mercadoría: "Auga de limón fría e doce...! Un vaso de auga en pleno verán acadou prezos de ata un real.

A garrafa consistía nunha vasilla cilíndrica ou cilindrocónica, recuberta por fóra con cortizas de sobreira, con billote na base se era para estar fixa enriba dunha mesa, e con cano na parte estreita se era para levar ás costas. Esta última ía provista dunha correa de coiro para dependurar do ombreiro. Para aumentar a eficacia da cortiza que a recubría, poñíaselle por riba ramas de árbore ou fentos.

O augador levaba na man unha cesta de lata con asa, chea de auga, e nela portaba os vasos para beber.

A auga preparábana con azucre e zume de limón, ou no seu canto con esencias mercadas na botica, que resultaban máis baratas.

O augador fixo contaba tamén cun barreño de auga ao seu carón para conter os vasos.

Os augadores ambulantes adoitaban ser sempre homes, mais os postos fixos estaban a miúdo atendidos por mulleres.

Imaxes extraídas da "Historia de Galicia" de D. Ramón Otero Pedrayo. Texto reelaborado sobre un fragmento do mesmo libro.

Trebellos dun augador:En Agolada hai varios pozos no entorno do campo da feira nas casas do Castor, do Caldeireiro, do Ramón do Comercio (Blanquito), na da Periqueira, na casa de Antonio... Nos principios do século XX construíuse un novo pozo na praza da feira para surtir aos augadores e aos polbeiros. Cómpre sinalar que a fonte que hoxe campea no centro da praza inaugurouse en 1956. A partir dese momento o pozo da praza deixou de empregarse para extraer auga e os polbeiros utilizárono para verter a auga de cocer das caldeiras. Os restos de polbo e a auga de cocer remataron por emitir un cheiro desagradable, e iso conduciu ao concello a inutilizalo.

Son moitos os veciños que aínda lembran a presenza dos augadores na feira do 12 de Agolada.

O COSTUMISMO NOS INICIOS DE JESÚS FAÍLDE

2011-01-04T11:28:00.007+01:00

Rural versus urbano, unha dicotomía non sempre ben resolta. O feito de que as clases dirixentes e os eventos culturais habiten primordialmente nas urbes, rematou por relegar ao rural a unha segunda categoría só valorada en termos paisaxísticos e de paz bucólica. Cómpre por iso que xurdan voces para reivindicar a cultura rural, que fuxan de idealismos e de lirismos choróns. A aldea, o mundo rural gozan de valores intrínsecos pero é necesario plasmalos en elementos físicos e inmateriais que os difundan, que os resalten. Jesús Faílde Oro, en Friufe, a principios dos anos sesenta estreaba unha cámara fotográfica traída dos EE.UU. por un tío seu de Val de Sangorza (o que escribe á maquina na imaxe de arriba) e coas fotografías que tomou daquel mundo que el empezaba a deixar atrás por dedicarse á milicia na Pontevedra urbana, conseguiu darlle relevo ao cotián, certificar a validez do humilde fronte ao sofisticado, a espontaneidade fronte a artificiosidade. Estaba a retratar a esencia aldeá, sen necesidade de safaris etnográficos que procuran o exotismo tan en voga, porque el era/é parte dese mundo que viviu e sentiu na súa infancia e adolescencia á sombra protectora do castro Marcelín.
A imaxe de arriba foi a súa primeira fotografía, tomada sen flash, no interior da casa dos seus tíos, aos que retrata no día da festa.

O propio Jesús Faílde quixo perpetuar a memoria do boi de raza rubia autóctona, sempre orgullo e fachenda nunha casa labrega.

A ledicia dos irmáns no día da Primeira Comuñón do que figura á dereita. Todo un detalle a tarima para o máis pequeno e a timidez que amosa ao esconder a mirada á camara.

Diversión dos mozos de Friufe. Un deles cun bitillo na cabeza e prendido polas ventas coa argola de levar os cuxos á feira. Os que aparecen en segundo plano celébrano con sorrisos cómplices. Excelente composición e unha lección de costumismo.

Jesus Faílde partindo na leña diante da ventá do vertedoiro. A muller que sorrí tras a ventá pertence a ese marabilloso grupo de personaxes que sempre aparecen retratados sen ser o motivo da imaxe. Son uns secundarios de luxo, o claque imprescindible para realzar o que figura en primeiro plano, os que soen adoptar unha maior naturalidade. Sen eles, as imaxes terían menos substancia.

Pitiños, galiña, gato e can (Pinto). Todos na eira, en liberdade, onda a pía, coas mulleres da casa...

Aldea pura, a que foi, porque os tempos cambian e agora é algo diferente. Aldea con eivas e defectos, con escaseza de moitas cousas, pero chea de vida, de alma, de sentimentos, de inquedanzas, de ilusións... A cultura tamén vive nas aldeas, nace nas aldeas, bebe no rego fondo dos ancestros e espállase timidamente polas escasas canles que posúe...

BUFARDAS (II)

2010-12-31T12:49:00.018+01:00

Tipoloxía das bufardas máis comúns: Esquema dunha bufarda con apertura vertical e abucinada polo interior:
(Imaxes extraídas do libro "As construcións da arquitectura popular" de Manuel Caamaño Suárez).

Abundo algo máis no tema iniciado na entrada anterior, onde apuntabamos que do termo bufarda hai tres acepcións:

Acepción 3: Ventá na parte alta dun muro para servir de ventilación de cortes, adegas, almacéns, etc. Outros nomes cos que se designan estas bufardas son os de bufarra, biolo, buela, fachinelo e fachineiro.

A continuación outras mostras das numerosas bufardas que retratei nos últimos anos:

Bufarda vertical monolítica en San Cristovo do Az (Rodeiro).

Orixinais bufardas nunha casa do Castro de Amarante (Antas de Ulla).

Bufarda na parede oeste da casa da Eira da Xoana. Ramil (Agolada).
Bufarda vertical en Artoño.

Bufarda monolítica en Artoño.

Parede curvada dunha casa de Artoño. Nun pequeno paramento aparecen tres bufardas a diferentes alturas.

Singular bufarda horizontal en Artoño.

Bufarda moi sinxela en Artoño.
Fermoso óculo-bufarda en Mácara, Ramil, Palas de Rei.
Moi preto da anterior está estoutra bufarda de Mácara, Ramil, Palas de Rei.

Acepción 1: Ventá que sobresae nun tellado...

A esta primeira acepción pode corresponder esta cheminea resolta en bufarda para a lareira da casa-fortaleza de Traspenas (Artoño).

Acepción 2: Cuarto ou vivenda situada no faiado dunha casa. Tamén se pode denominar como bufarra. Para ilustrar esta acepción tirei de Google imaxes e velaquí un exemplo:

BUFARDAS

2010-12-30T21:39:00.106+01:00

Desde que A Ulloa en fotos publicara hai dous meses dúas entradas dedicadas ás bufardas retomei a miña sempre aprazada intención de abordar o mesmo tema. A coincidencia de asunto é facilmente explicable se se entende dende o estudo da etnografía das nosas respectivas zonas.
Eu non me vou cinguir exclusivamente a Agolada porque me gusta aportarvos imaxes doutras que me resultaron certamente interesantes.
O dicionario dá tres definicións para o termo BUFARDA. A terceira acepción refírese a unha ventá aberta no teito ou na parte superior dunha parede. Este tipo de ventás é a que máis requeriu a miña atención neste estudo.
Segundo Manuel Caamaño "a bufarda consiste nunha simple fenda feita no muro, que adoita posición vertical ou horizontal (nalgúns casos pode ir redondeada), enmarcada con dúas coidadas pezas de granito. A súa función é a de dar ventilación a espazos destinados a cortes, adegas e almacéns, que nalgunhas ocasións se tapan con fachucos de palla".
Por outra parte aportan luz, son unha solución menos custosa que as ventás, non soen levar madeira nin vidros, colócanse maiormente na planta baixa da casa e danlle maior seguridade á vivenda. Hainas moi elaboradas e outras bastante rudimentarias. Os materiais (pedra e madeira) cos que se solucionan son variados: granito, esquistos, pizarras...
Na imaxe de arriba, tres bufardas graníticas na casa grande de Cabanelas (Borraxeiros).

Granito entre esquistos nunha vivenda do lugar de A Igrexa (Órrea). Senllas bufardas aliñadas verticalmente coas ventás na casa do Santas en Bidueiros (Ferreiroa).Ídem na casa da Tulla (A Igrexa, Órrea). Na foto seguinte detalle da mesma.

O Pazo da Torre de Borraxeiros presenta numerosas bufardas ao longo da planta baixa.
Sete bufardas se observan nesta fachada do Pazo de Vilane (Antas de Ulla).

Casa fidalga en Buxel (Artoño). Dúas bufardas na planta baixa escoltan ambos costados da porta principal. Casa de Licerio (As Trabancas). Na planta baixa, a porta e catro bufardas.
Casa da escola da Aldea do Monte (Ventosa). Á vista tres bufardas.
Bufarda en posición atípica na casa de Sarandeses (Ferreiroa). Bufarda na casa do Asorey (Quintela, Ventosa).
Numerosas bufardas verticais nos muros defensivos da Casa Grande de Eidián (hoxe Pazo de Eidián). En realidade son troneiras, polo tanto a súa función era ben distinta nas súas orixes. Na actualidade son efectivamente bufardas que aportan escasa luz ao comedor do pazo-restaurante.
Na imaxe anterior e posterior dúas vistas da casa reitoral de Ventosa. Presenta abundantes bufardas, unha delas pegada ao tellado.
Bufardas nas igrexas. Esta de Alvidrón (Antas de Ulla) xa a publiquei anteriormente, falando do artístico encintado do muro. O blogueiro Chousa da Alcandra alegrarase ao vela.
Palleira en Agra (Agolada) con tres bufardas monolíticas de granito, colocadas entre os esquistos naturais daquela parroquia.
Traseira da palleira da casa de Outeiro en Ferreiroa. As tres bufardas presentan unha orixinal posición escalonada.
Bufardas verticais nun pendello-palleira en Santiso (Lalín).
Bufarda no muíño da Guillerma (Borraxeiros).
Bufarda nun lateral do muíño do Porto das Vacas (Ventosa).
Bufarda vista desde o interior no muíño da casa das Pedras, na Ponte dos Cabalos.

A primeira acepción que dá o dicionario sobre bufarda alude a unha ventá que sobresae no tellado dunha casa e que serve para dar luz ao faiado ou para saír por ela ao tellado.
Deste significado encontrei varias ventás que poden ilustrar o tema:
Bufarda nun tellado de Quintá (Berredo).
Bufarda nunha casa de Ferreiroa.
Bufarda nunha casa de Outeiro (Artoño).
Bufarda nunha das senlleiras pallozas de Piornedo (Ancares).
Bufardas nos Pendellos de Agolada:
Bufarda na casa de Licerio.
Bufarda nun lateral da Capela das Virtudes antes da restauración.
A mesma bufarda xa restaurada (exterior).
Interior da Capela coa bufarda que proxecta a luz lateralmente sobre o altar.
Bufarda á dereita da Casa da Neves antes de ser restaurada para Museo das Feiras.
Interior da Casa da Neves. No sobrado, derrame abucinado dunha das bufardas. A súa función principal sería a de proxectar luz sobre a escaleira, fronte a cal se sitúa.
Dúas bufardas na parede oeste da Casa da Neves xa restaurada.

Outras bufardas: Bufarda nun caseto de Buxán (Ventosa).
Bufarda na casa de Rodríguez (Quián, Carmoega).
Cando en Carmoega había escola, a mestra vivía no sobrado dunha caseta moi próxima á escola. No baixo da vivenda había unha corte para unha vaca. Nun dos muros da corte estaba esta bufarda.
Bufarda debaixo do corredor duunha casa da Filgueira (Carmoega). Bufarda debaixo da solaina dunha casa de Vilariño.
Rústica bufarda resolta con pedras esquistosas.
Anterior e posterior: dúas bufardas monolíticas de granito entre os esquistos de Vilanova (Brántega).

Parede lateral da casa de Cendoi (Artoño). Bufarda molítica de granito no centro.
Esta rudimentaria bufarda pertence a unha palleira de Santa Baia de Cercio (Lalín). Como a parede dá ao adro da igrexa presenta unha inscrición coa abreviatura de Xesús.
Orixinal bufarda en Moas (Brántega). Debido á súa anchura presenta un ferro central para impedir o acceso.
Rudimentaria bufarda de cachotería encintada.
Bufarda nunha casa fidalga de Vilar (Ventosa).
As bufardas monolíticas como a da imaxe teñen un dobre interese pola súa singularidade e realización.
Bufarda en Cistimil (Rodeiro) cun sinxelo abucinado cara o exterior, cónico na parte superior.
Bufarda de esmerada execución na casa de García (Quián, Carmoega). Bufarda vertical resolta con grandes pedras horizontais nos extremos.
Elemental bufarda en Vilariño.
Bufarda vertical enmarcada por dous grandes bloques centrais.
Bufarda horizontal con esquistos recubertos polas hedras.
Bufarda monolítica na igrexa-santuario de Lamas de Lalín.
Óculos
Outro tipo de bufardas son as redondas, en forma de óculos. Hai algunhas ben fermosas. Este óculo tapiado aparece no sobrado dunha caseta-almacén nos Pendellos de Agolada.
Óculo sobre gran bloque prismático de granito nun pendello da Rúa San Pedro de Agolada.
Óculo monolítico nunha casa de Sesto (Agolada). Óculo octogonal nunha casa de Sesto.
Óculo na igrexa de Santiago de O Sexo.
Curiosísimo óculo-rosetón nunha casa de Galegos (Eidián). Para min trátase dunha elaborada e modesta interpretación doméstica dos rosetóns románicos que aparecen nalgunhas das nosas igrexas. Velaquí a casa, que ademais conta con outra bufarda clásica:

A Terra de Montes foi terra de excelentes canteiros. Nesta casa de O Cotiño (Aciveiro, Forcarei) observei suficientes argumentos para convecerme da calidade canteira. Quede como mostra esta exquisita bufarda-rosetón e véxase a inspiración no rosetón como o da seguinte imaxe:

Eses tumbadas: Bufarda con forma de S tumbada en Borraxeiros.
Outra bufarda semellante en Meixomín (Muimenta, Lalín).
Bufarda con forma de S tumbada en Cristimil (Rodeiro).
Esta foi unha sorpresa recente, en Santiso (Lalín). Incrustada nunha parede desde hai moitos anos, unha moa de muíño coa fenda central en vertical e reutilizada como bufarda.
Tamén hai bufardas que agora mesmo estarán baixo as augas do encoro de Portodemouros. A ellas corresponden estas imaxes obtidas hai dous anos na asolagada aldea de Brocos, que emerxía na ruína tras aquel outono reseco.
Bufardas das terras pizarrosas de Lugo:

En Ribas de Miño (Lugo).

Bufardas na planta baixa da casa de Uxío Novoneyra en Parada do Courel.

Bufarda enmarcada en madeira en San Cristovo do Real (Samos).

Curiosísima bufarda resolta con tres lousiñas de pizarra en Escanlar (Samos).

Que as varias horas que botei traballando na elaboración desta entrada vos sirvan aos lectores desta páxima como mostra de afecto e despedida de ano. Coa vontade de continuar con este labor espero e desexo que o vindeiro ano nos depare a serenidade necesaria para continuarmos esta xeira da vida.

EXPOLIO DUNHA PEDRA CON HISTORIA

2010-12-23T20:55:00.009+01:00

Hai xa algúns anos deixei un apunte neste blog sobre esta curiosidade arqueolóxica que leva decenas de anos baixo a balconada dunha casa de Aián. O guerreiro de Tralalaxe. Con ese nome o coñecemos. Pois, desde hai varios días xa non está no seu sitio. Desgraciadamente.

Expolio. Pódese chamar así. Que eu saiba ninguén ditou protección para esta pedra. Nin siquera sei se figura nalgún catálogo. Si sei que chamou a atención de varios estudosos. E que leva aí máis de 60 anos, desde o momento que o Mingos construíra a casa. El foi quen arrincou a pedra do monte de Tralalaxe, onde fora esculpida. Segundo Xosé Filgueira Valverde podería tratarse dun ensaio de lauda sepulcral datada na baixa Idade Media.Todos estabamos confiados en que no novo lugar, baixo o canzorro do corredor da casa do Mingos, en Aián (As Trabancas), non corría ningún perigo. A casa leva unha vintena de anos abandonada. Foi vendida recentemente a un especulador de casas aldeás. Hai poucos días, sen avisos, a pedra foi arrincada aleivosamente (seica son os donos, os novos propietarios) e levárona para sabe onde. Esa é a diferencia que marca o que é patrimonio do pobo e o que non. A min quédanme serias dúbidas sobre o patrimonio desta lauda (O Guerreiro de Tralalaxe). En calquera caso, o dano xa está feito. Que facer agora?

O domingo pasado Luis Fernando Pérez alertábame do feito. Hoxe estiven alí e co móbil obtiven estas imaxes que certifican o expolio.

Quizais a lección que nos queda por aprender sexa a de procurar a protección e catalogación de todos aqueles elementos que xulguemos merecentes de atención antes de que nolos estraguen

FELICITACIÓN DE NADAL 2010

2010-12-23T20:09:00.007+01:00

OS PENDELLOS DO SÉCULO XXI

2010-12-13T23:44:00.015+01:00

Despois da segunda fase de obras no antigo mercado de Agolada, os Pendellos dan un novo pulo cara a ese futuro deseñado para a actividade comercial e cultural. Humildes construcións que rexorden da ruína, impolutos na materia esencial e adaptados ás necesidades actuais, van dotando ao recinto de corpo e substancia arquitectónica respectuosa e pragmática.

A Capela das Virtudes, desde hai 209 anos entre os Pendellos, recupera un vínculo significativo co lugar de orixe á beira do río Ferreiroa, desde o cal fora trasladada a instancias do principal xestor da feira, D. Manuel Ramón de Barrio y Losada. A ara da primitiva capela serviu desde aquela data de parede na presa do muíño de Sarandeses en Ferreiroa.

O pasado 27 de outubro emprendeu o camiño de Agolada para ser musealizada e exhibida como peza arqueolóxica enraizada no xerme desta pequena vila do interior.

Cómpre salientar e agradecer a dispoñibilidade e facilidades dispensadas en todo momento por Adolfo Sarandeses Pallares, falecido hai pouco anos, e recentemente pola súa sobriña Candita, para que esta ara poida ser patrimonio do pobo de Agolada. Quede aquí expresado o afecto e o agradecemento que lles debemos.

Nese afán de restaurar os elementos esenciais dun pasado recente que iamos perdendo, a xestión do Sr. Alcalde de Agolada permitiu a recuperación da campá que fora da Capela. Esta foi cedida pola parroquia de Agolada, onde xacía almacenada e rota. Unha elemental restauración volveu darlle o corpo, que non o son nin o badalo.

A situación da campá sobre o muro parece ser que foi decisión sopesada despois de estudar tres posibles colocacións. Pasado e vangarda, para min ben conxugados. Pendello de instalacións centralizadas, mobiliario para os comedores, para a casa-museo e para a Capela. Contras acristaladas tras os barrotes da capela, son outros elementos que completan esta segunda fase.

PENDELLOS DE FEIRA EN RODEIRO, LALIN E VILATUXE

2010-12-10T20:24:00.018+01:00

A Galicia dos anos vinte do pasado século era un fervedoiro de feiras. A dificultade dos camiños e os rudimentarios medios de transporte impoñían a necesidade de mercados periódicos próximos aos labregos para que estes puidesen comerciar os excedentes das colleitas e o gando. Igualmente servirían para se abastecer de aveños, roupas, cacharros..., produtos manufacturados ou artesanais. A cantidade de feiras era inxente en espazos e datas. As circunstancias meteorolóxicas adversas demandaban construcións permanentes ou portátiles para poñer as mercadorías a cuberto e dar abeiro a compradores e tendeiros. En moitos lugares houbo construcións permanentes, que co paso dos anos foron desaparecendo por razóns varias (a propia desaparición da feira, a expansión urbanística dos núcleos que acollían as feiras, o desuso da construción, etc). Tal pode ser o caso das tres feiras dezás que hoxe citamos e recollemos en imaxes obtidas por D. Vicente Risco e polo Seminario de Estudos Galegos arredor de 1920 e publicadas na Historia de Galicia de D. Ramón Otero Pedrayo, na sección de Etnografía.

PENDELLOS DE RODEIRO:

Pendello expositor en Rodeiro, anexo a unha vivenda con soportais. Diante da casa tamén se observan as bancadas de pedra que servían de mostradores e que se cubrían con toldos de lona portátiles.

A casa da imaxe de arriba ben pode ser a que recollo na seguinte foto, restaurada e sen o pendello anexo, que sería derrubado para dar paso á estrada que sae da praza principal de Rodeiro cara a Oseira.

PENDELLOS DE LALÍN:

Ofrecín noutra entrada anterior tres imaxes de Ruth Matilda Anderson onde se recollían os pendellos de Lalín. Estoutra de D. Vicente Risco vén a completar aquelas escenas e a testemuñar o interese plástico e etnográfico que suscitaban as feiras e os recintos con pendellos nos fotógrafos da época.

PENDELLOS DE VILATUXE:

CAMPO DA FEIRA DE VILATUXE: FEIRA DOS CARBALLIÑOS.

O campo da feira de Vilatuxe (Lalín) está na actualidade cruzado pola estrada que comunica Vilatuxe co Irixo. Vilatuxe era encrucillada de camiños. De aí a idoneidade para acoller unha feira. Ademais da súa situación céntrica para congregar ás parroquias bañadas polo Deza e polo Asneiros. O Campo era/é unha carballeira denominada "Os Carballiños". A feira desapareceu a mediados do século pasado e os pendellos desapareceron paulatinamente. Hoxe só podemos observar o muro que circundaba o recinto e a carón do cal estaban situados os pendellos (imaxe seguinte).

Vilatuxe. Rúa e estrada de saída cara o Alto da Grade e O Irixo. A feira celebrábase nesta rúa e na carballeira que se estendía a ambos lados dela.

A VIDA RENACE DAS CINZAS

2010-12-08T23:13:00.008+01:00

Nos comezos do outono, as primeiras chuvias e as temperaturas mornas do serán obran o milagre do renacemento da vida no solo calcinado. Flores de fermosura humilde tapizan timidamente a mourenza da borralla. Un himno vexetal de pétalos multicolores elévase, érguese como esperanza para o bosque asasinado.
Mentres hai esperanza, hai vida, reza o vello dito. A natureza, sempre magnánima e pródiga, rebélase contra a maldade e a destrución. A vexetación rexurde polas regañas da terra requeimada. Hai esperanza! Hai terra! Hai vida!.... Mais, ata cando?

POST DATA: A raíz do comentario de Zeltia nesta entrada lembrei unha canción tradicional francesa que fala dos tollemerendas ou cólquicos (colchiques, en francés). Aproveito para colgar aquí o vídeo e a canción:

Colchiques dans les prés (Tollemerendas nos prados )
fleurissent, fleurissent, (florecen, florecen, )
Colchiques dans les prés : (tollemerendas nos prados: )
c'est la fin de l'été. ( é a fin do verán).
Refrain :
La feuille d'automne,
emportée par le vent,
En ronde monotone
tombe en tourbillonnant.
Châtaignes dans les bois
se fendent, se fendent,
Châtaignes dans les bois
se fendent sous les pas.
au refrain
Nuages dans le ciel
s'étirent, s'étirent,
Nuages dans le ciel
s'étirent commme une aile.
au refrain
Et ce chant dans mon coeur
murmure, murmure,
Et ce chant dans mon coeur
appelle le bonheur.
au refrain

ESCENAS DE AGOLADA

2010-12-03T13:13:00.015+01:00

Con esta outra entrega de imaxes, tiradas do arquivo de Jesús Faílde Oro, facemos un percorrido sentimental por aquela pequena vila de Agolada de principios dos anos 60. Sei que a imaxe de arriba lle vai facer especial ilusión a un amigo que vive por terras do Baixo Miño.
Casa do Trabancas. Unha casa con soleira naquela época. Bar, restaurante e distribuidora de viños. Xente campechana (en palabras do propio Jesús Faílde). Ramiro e Avelina, continuadores daquela estratéxica taberna de camiños e feiras iniciada pola señora Ramona de Trabancas.

En Agolada había un dito simpático que aludía a Urbano, propietario da droguería. Dicía que Urbano tiña dúas "rubias": unha, a súa dona, Pepita de Fraga (de cabelo louro) e outra, o coche-furgoneta da imaxe, que naquela época recibían tal denominación. Á vista do vehículo é difícil imaxinar que nel puidesen viaxar unha vintena de pasaxeiros, que é o que me contaron que fixo en múltiples ocasións.

"Tiña unha carrocería moi peculiar e era usado como taxi. Permitiunos desprazarnos a festas e lugares onde non ían os autocares de Meixide" (Jesús Faílde).

O coche foi escollido como decorado de fondo para retratarse varios mozos veciños de Agolada e Bidueiros: Antonio do Cureixas?, Avelina García, Chichita do Ricardo, Suso de Antonio (de pé); Santos Vilar e Suso Meixide (anicados).

Agolada. Rúa principal de Agolada coa “Casa do Pancho” onde estaba Moblería C. Lorenzo. A continuación o Café de Aurelio, sempre concorrido porque paraban alí los coches de liña.

(Das pesoas só identifico a Pepe do Víctor e a Lola de Ouro de Couso de Arriba).

De paseo por Agolada. Humberto de Friufe (á esquerda) e dous irmáns de Jesús Faílde.

Un domingo en Agolada. Á esquerda aparece Jesús Faílde entre dous dos seus irmáns. O frade é seu irmán Guillermo, que anos máis tarde sería superior da Casa de San Rafael, que os Irmáns de S. Xoán de Deus teñen en Coia (Vigo). Nesa Casa promovería os modernos talleres ocupacionais para discapacitados que alí acollían. Á dereita, outros dous mozos veciños de Friufe, entre os que identifico a Humberto (o segundo pola dereita).

Laura Castro, de nena a avoa, de paseo pola praza da vila.

Esta foto tamén permite lembrar a fisionomía orixinal da Rúa Maior cos seus pendellos e casas.

O PODER DAS IDEAS

2010-12-01T14:22:00.011+01:00

Hai un poder fáctico que poucas veces se cita: o poder das ideas. As ideas transforman o mundo, son a auga que move o rodicio do progreso. Entendamos por progreso só aquilo que é proveitoso para a humanidade e que non causa prexuízos de ningún tipo.
As ideas poucas veces nacen espontaneamente, como unha inspiración que acode de repente. Mais ben son produto dun acto reflexivo, de pararse a matinar, de buscarlle métodos, fórmulas ou solucións aos problemas, ás necesidades que nos vai presentando a vida cotiá.
Cómpre ter ideas, crear ideas para avanzar cara ao futuro con decisión e acerto. Boas ideas (tamén as hai perversas e quen ten mala idea). Ideas para FACER. Ideas que saben da praxe e foxen das utopías.
Ás veces valoramos pouco as persoas que aportan ideas. Quizais porque con frecuencia contrarían as nosas inercias. E, por veces tamén, caemos no erro de destruír despiadadamente as ideas alleas sen aportar alternativas convincentes.
Outro defecto perceptible en certos personaxes ou sectores é a tendencia a adonarse das ideas alleas e presentalas con arrogancia coma se fosen propias. Verdadeiros episodios de fraude intelectual, obra de individuos ou colectivos acomplexados que buscan con iso notoriedade e xustificación ás súas vulgares existencias.
Non abonda con posuír ideas. É mester que estas sexan interesantes, proveitosas, innovadoras, factibles. Se unha idea non reunise algunha destas características, nacería mutilada, eivada en orixe, carente de interese.
Todos temos ideas. Case sempre orixinais e diferentes. Consensualas, harmonizalas e aplicalas é obxectivo prioritario para percorrer os vieiros da concordia e da civilización.
Falo de ideas, que non de ideoloxías. Prefiro as primeiras e non o corsé das consignas ditadas ao albedrío das sectas ou de calquera sátrapa. As miñas ideas e as túas deben convivir, sen pugnas estériles, amparadas en razóns e no respecto. Que as ideas sumen e non dividan.
Censuro aos que para defender unha idea fronte a quen opina diferente recorren ao insulto e á falsidade co único afán de conseguir o descrédito persoal do adversario. Combaten á persoa e esquecen o motivo da discordia. Actúa así quen carece de argumentos e se conduce polo camiño das insidias, que denotan a súa pobreza de criterio.
As ideas deben defenderse con argumentos sólidos, ben razoados, apelando ao sentido común, á autoridade, á exemplarización, á esencia do dereito consuetudinario consolidado ao longo de séculos de historia. Sócrates, Platón e Aristóteles xa deixaron na Idade Antigua sentadas as bases da lóxica e o razoamento.

A GOUXA (DOZÓN): PENDELLOS E FEIRA

2010-11-28T22:37:00.024+01:00

A Gouxa é unha aldeíña da parroquia de Bidueiros, no concello de Dozón. Aquí crúzanse camiños de trascendencia antiga. Un procedía de Ourense e do Ribeiro, arribaba ao Reino, subía por Carballeda e A Corna e adentrábase n'A Gouxa previo paso pola ponte Amear. Desde A Gouxa saía cara a Pena de Francia definindo a vía principal na que se aliñaban as casas do lugar.
Outro camiño procedía de Oseira, o mesmo das peregrinaxes que desde o mosteiro cisterciense subía a Vilarello, Carballediña e Coiras. Pasaba A Gouxa e dirixíase por Bidueiros, sorteando o alto de San Martiño e buscando Mizoite e O Castro...
Na encrucillada de camiños xurdiu a aldea e a feira baixo a tutela dos monxes de Oseira, de cuxo Couto dependía. A orixe é remota e a feira na actualidade resiste dificilmente as transformacións que lle afectan ao agro. A presenza de gando é meramente testemuñal. Algúns telderetes, os polbeiros e as tabernas animan o lugar. Onde goza de espléndida saúde é no aspecto gastronómico. Un bar permanente e varios barracóns eventuais atenden a unha fiel clientela que atopa nos días 11 e 23 de cada mes motivos para achegarse a A Gouxa a degustar o polbo e a carne ao caldeiro. Os domingos da tempada de caza abren igualmente porque contan cos cazadores.

Neste lugar e contexto quedan algunhas construcións da vella feira, un longo pendello expositor, os esteos dalgún outro, bastantes casetas almacén e varios pendellos comedor que sufriron alteracións na súa conformación orixinal.

O 11 de decembro de 1993 acudín por primeira vez á Feira d'A Gouxa. O día estaba seco e soleado e a friaxe mandaba naquela gándara aberta a todos os ventos.

Todo me lembrou as feiras da nenez. Pareceume que alí o tempo se detivera. A feira comezou tarde e rematou moito despois do xantar. Iso xa non se vía en ningunha parte.

Deume tempo a falar cos labregos e cos tratantes, cos polbeiros... a mirar o gando vacún, as ovellas e os porcos. Pouco gando e pouca présa. Alí o ritmo era vagaroso. Ninguén parecía ter présa. Segundo souben despois, moita xente dos arredores consumía as horas nas tabernas ata ben avanzada a noite.Quedan poucos pendellos e a feira viviu tempos mellores. Pero aquí neste lugar aínda se poden percibir sensacións pretéritas cargadas de historias e misterios. Unha delas lembra como un tratande de nome Paio, que regresaba da feira, fora asaltado pouco antes de chegar á Pena de Francia. E alí o mataron por negarse a entregarlles o diñeiro. Hoxe un cruceiro pétreo de escasa altura lembra aquel feito e deulle nome ao lugar: A Cruz de Paio.

Os pendellos, coma todo o patrimonio etnográfico, son merecentes de mellor atención e coidados. Para que no futuro non teñamos que lamentarnos de non ter aactuado a tempo. Unha capela e un cruceiro, á beira do camiño real, atendían aos feirantes cando as feiras cadraban en festivo. A capela na actualidade está convertida en palleira e garaxe dun tractor. É unha mágoa ver o maquinón acubillado baixo o prominente arco da entrada. Outro dato etnográfico de interese: os cobertizos que aparecen na imaxe anterior eu coñecinos cubertos con colmo de palla, como era costume en moitas construcións adxectivas desta zona (a máis de 700 metros de altitude).

As fotos desta entrada foron feitas en catro datas diferentes.Varias delas cedeumas o compañeiro e amigo Xabier Quiroga.

AGASALLOS PARA RAÚL GALEGO

2010-11-27T00:52:00.004+01:00

Jesús Faílde Oro desexa sumarse ao recoñecemento a Raúl Galego (que eu iniciaba nas dúas entradas anteriores) e faino con estes dous agasallos fotográficos que Raúl saberá estimar.
Nicita coa súa familia e a súa a aldea de orixe, A Vila Grande de Friufe, son os motivos destas imaxes.

RAÚL GALEGO, O GAITEIRO NUBEIRO

2010-11-25T17:23:00.019+01:00

Comparto o meu segundo apelido co amigo Raúl Galego, mais non somos da familia. O que maiormente nos une é a nosa común orixe e infancia en Agolada. Tamén unha relación afectiva que xermolou á par da cultura e da nosa querencia e apoio polos Pendellos e o patrimonio de Agolada.

Antonte, martes 23 de novembro, puiden ver a segunda metade do programa Alalá da TVG e detívenme nel porque alí estaba Raúl Galego (dese programa son os fotogramas das sete primeiras imaxes desta entrada). Deixo AQUÍ ligazón por se alguén quere botarlle unha ollada.

O documental e este extracto da súa biografía achégannos suficientes datos para salientar a súa enorme contribución ao mundo da música de gaita.
O programa da TVG afondou nas súas orixes na vila dos Pendellos, onde Raúl quixo aparecer á beira de Manolo Varela (ao bombo) e cos seus pais. Precisamente do seu pai (Suso das bicicletas) falei aquí na entrada inmediatamente anterior.

Tamén visitaron Friufe, de onde é oriúnda a súa nai.Esta imaxe, que non coñece nin o propio Raúl, tomeina durante un concerto na igrexa do Convento Vello de Melide.

Nestoutra ocasión, no Encontro Irmandiño coas Terras do Galego Estremeiro celebrado en Agolada, Raúl toca para D. Domingo Frades Gaspar e D. Avelino Pousa Antelo.

Actuación de Raúl Galego, durante o III Encontro nos Pendellos.

Raúl Galego e Manolo Varela na Festa dos Premios Esquío celebrada nos Pendellos de Agolada, con motivo das Vodas de Prata destes premios.

Pola miña parte, ademais de dedicarlle esta entrada, quero expresarlle o meu recoñecemento á súa traxectoria musical e que admiro a súa alegría, dinamismo, compromiso e entrega desinteresada.

Vaia con Raúl unha obrigada aperta.

CICLOS

2010-11-17T19:50:00.020+01:00

Hai medio século. Unha etapa de historia non escrita. Os cambios empezaban a marcar unha mudanza de CICLO no progreso dos pobos. Mesmo nos transportes. A bibicleta espertaba ilusións de independencia e liberdade nun territorio de camiños que aínda non coñecían o asfalto. As escasas motocicletas só servían para alimentar as fantasías oníricas dunha xuventude depauperada. En Agolada e na maioría de Galicia.
Na vila dos Pendellos estivo Jesús Faílde Oro coa súa cámara para certificar esa revolución que substituíu a montura ecuestre polas ansiadas máquinas de dous CICLOS.

Jesús Galego Torreiro (Suso das bicicletas), á esquerda da foto na que aparece Jesús Faílde Oro sobre a moto propiedade do primeiro, foi un pioneiro nesta vila. Montou o primeiro taller de bicicletas de Agolada. O márketing aquí non se coñecía pero, utilizando a imaxinación, o pincel e un bote de pintura negra estampou en varias paredes laterais a rotulación CICLOS, seguido dunha frecha que indicaba a dirección do seu humilde taller (na imaxe de arriba, medio tapada, pode adiviñarse un deses rótulos nunha pedra dos Pendellos). Vendía bicicletas e maiormente alugábaas a catro pesetas por hora. Co negocio andando (ou pedaleando) chegoulle a hora da motocicleta, a Montesa da foto, e empregouna tamén como taxi de aluguer, para dar un simple paseo ou para realizar unha viaxe máis ou menos longa a Pontevedra, a Lugo...

O taller tamén foi itinerante e funcionou na casa de Juanito, nos baixos do palco da praza(xusto na porta que se ve detrás da moto) e entre os Pendellos.

Pero chegou un día en que Jesús Galego emigrou á Coruña e del só nos quedou a súa historia e as rotulacións en negro que eu de neno non sabía a que se referían.

Pasaran moitos anos e coñecín a un gaiteiro que acompañaba a Mini e a Mero no Auditorio de Lalín. Souben que nacera en Agolada e nada máis. Algúns anos despois, no 2004, si que coñecín a Raúl Galego, o Gaiteiro Nubeiro, era o fillo de Suso das bicicletas. El contoume da súa familia e do seu pai, que leva toda unha vida polas terras de A Coruña e Cambre.

Desde aquí remitímoslles un afectuoso saúdo e rendémoslle memoria agradecida.

Nestoutra imaxe aparece Jesús Faílde Oro, estreando a súa primeira bicicleta. Os prados de Friufe foron escenario de privilexio para saborear a arte do pedal sen os condicionantes do aluguer.

Amador Vázquez (Dorcito do Caldeireiro) e Félix Vidal surcan o asfalto da principal rúa de Agolada. Satisfacción e fachenda e toda a camaradería para percorrer o mundo nunha tarde primaveral. Outros tres invitados quixeron aparecer de esguello na imaxe, quen non? Coche, camión, andamiaxe, beirarrúas, tendido eléctrico trasládannos ao pasado. As bicis cos seus freos de variñas e gardalamas de metal, tamén. Toda unha imaxe equiparable, ao meu ver, ás de Virxilio Viéitez.

Esta última foto de hoxe é un compendio de historia e unha toma magnífica, cunha composición que lembra rapidamente algúns cadros da escola barroca holandesa. A pose esmerada dos tres da bicicleta e os figurantes (o señor que coloca a pancarta subido a unha escaleira, o rapaz que anda a ruar na beirarrúa, as mulleres que desde a media distancia da praza observan a escena...), a grilanda de flores que serve de soporte a unha pancarta de benvida ao Sr. Bispo (ano 1963)... Marabillosa imaxe da vila da miña infancia!

A primeira imaxe pertence ao arquivo do Museo Provincial de Pontevedra. (Foi obtida en 1966).

POST DATA:

Nos días pasados recibín dous correos do amigo e conveciño Antonio Blanco (Tucho) no que me fai aportacións importantes para clarexar algúns datos relacionados con esta entrada. Agradézolles a el e aos seus irmáns estas aclaracións que nos permiten ser plenamente fieis con ese medio século de historia transcorrido:

"Como sabes, son un fiel seguidor do blog AQUAM LATAM, pois a pesar do paso dos anos, sigo sendo un morriñento do noso pobo, e nos tempos difíciles que nos toca vivir, sempre resulta agradable poder trasladarse no tempo á nosa época de cativos, aínda que sexa por un momento.

No día de onte, cando vin as novas fotos publicadas, e tamén os sempre oportunos, sabios e ocorrentes comentarios que fas, chamoume atención que adxudicaras as "pintadas" de CICLOS ao ben querido SUSO DAS BICICLETAS, pois eu lembraba que as mesmas foran feitas por outro veciño, o chamado PEPE DA SERAFINA, é dicir, José Buján, un irmán máis vello de Manuel Buján (Magar).

O mencionado Pepe da Serafina, tamén se dedicou ao "negocio" das bicicletas na casa que aínda hoxe ten a familia nos pendellos, e lembro que tamén había na parede (lousa) do noso forno o reclamo publicitario, que creo aínda perdura.

Os xoves soemos vernos os irmáns, e aproveitei para comentar con eles as fotos e tamén a dúbida. Todos confirmaron a miña idea, e no caso de Julio, que tamén segue o blog, xa reparara na mesma cuestión.

Finalmente, Manolo tamén fixo outra aportación, pero a mesma é para nota, xa que nos dixo que a primeira moto de Suso fora unha de marca LUBE. Botei unha ollada en INTERNET e atopei que un tal Luis Bejarano fundara no ano 1.947 en Lutxana-Barakaldo "LUBE-NSU", que foi xunto a MONTESA, a primeira fábrica de Motos en España. Vendo os modelos que fabricaba, todo parece indicar que a da foto do Blog é LUBE, e segundo meus irmáns fora comprada nova por Suso.

Mira por onde, todas estas cousas serven para a lembranza e tamén para parolar, aínda que sexa por este medio."

UN "BALBINO" FELIZ

2010-11-08T19:48:00.010+01:00

"Eu son Balbino. Un rapaz da aldea. Coma quen dis, un ninguén. E ademais pobre. (...)"
Con este proverbial comezo inciaba hai case cincuenta anos Neira Vilas as súas "Memorias dun neno labrego". Da mesma época é a imaxe que obtivera Jesús Faílde Oro en Friufe (Agolada). Desde o primeiro momento lembroume a Balbino, aquel rapaz que fomos capaces de recrear no noso maxín colectivo ao lermos a primeira novela de Neira Vilas, aquel neno que sofre as inquedanzas propias de quen se sabe oprimido por pobre e coartado polo mundo dos adultos. Un cativo que sabe da miseria que os caseiros vivían nas aldeas galegas da postguerra.
A foto parece inspirada naquela ilustración que Isaac Díaz Pardo fixera en 1967 para unha nova edición do libro (No gravado de Díaz Pardo faltarían as ovellas, o chapeu e o sorriso).

O "Balbino" de Friufe é un neno vinte anos posterior ao Balbino neiriano. Quizais sexa fillo de labregos con terras de seu. Galicia mudara abondo para escorrentar a fame e andar calzados. Este é un "Balbino" de faciana feliz, un neno labrego e pegureiro, guieiro de xugadas marelas gobernadas coa batuta da aguillada. A felicidade agrómalle no sorriso e na mirada ocultada, a contentura gárdaa no colo do año noviño e asustado, a fachenda relócelle no cinto co xoguete-revólver de cachas nacaradas. Un neno da aldea con chapeu de palla para albergar baixo a súa copa toda a infancia feliz que Jesús Faílde me contara.

DÍAS DE FESTA

2010-10-29T22:09:00.004+01:00

A festa na aldea tiña un profundo significado. Hoxe aínda conserva algún, pero mudou moito desde o tempo destas imaxes. As catro fotografías de Jesús Faílde Oro recollen momentos de festa en Friufe e Merlín. A primeira mostra a procesión de San Pedro arredor da igrexa vella (a igrexa de Merlín. Nunca comprendín como non restauraron esta igrexa no canto de facer outra de ladrillo e cemento, moito máis anódina. A orixe románica da igrexa vella está plasmada nos canzorriños do beiril do tellado. Ten outro encanto e moito máis valor arquitectónico). Foi unha procesión concorrida se se ten en conta que a parroquia é pequena.

A familia do autor destas imaxes posa diante da casa petrucial o día da festa, acción que se convertería en ritual cada día de San Pedro. Indícame Jesús Faílde Oro que na actualidade só viven arredor da metade dos fotografados. El, á dereita da imaxe, contémplanos hoxe en día desde a Boa Vila na súa atalaia dos 74 anos. O can Pinto nunca quixo faltar á cita co fotógrafo, aínda que nesta ocasión estivese un tanto despistado.

A festa era o día de lucir as mellores galas. Os mozos de Friufe sabíano e practicábano. Nesta ocasión ían "en ascensión e arroubamento"camiño da Ascensión de Sampaio. Este era o punto de reunión antes de partir por camiños e carreiros de monte ata a parroquia veciña. Recoñezo a varios dos retratados pero creo que só podo nomear a "Ferrancheiro" co seu pulcro traxe de raias.

O autor destas imaxes, Jesús Faílde Oro, autorretratado co can Pinto, todo un referente na casa de Faílde de Friufe. Coméntame Jesús que este típico exemplar de can de palleiro morreu de vello e cunha exemplar folla de servizos. A xulgar pola imaxe o can seguía con atención as instrucións rigorosas do amo, mesmo as de posar para a foto.

MEDAS E MALLAS EN FRIUFE

2010-10-25T20:14:00.016+01:00

O Aquam Latam vive horas de alegría. Ata aquí chegou recado dun conveciño de Friufe, D. Jesús Faílde Oro, que nos agasalla co seu inxente e importante arquivo fotográfico con imaxes obtidas en Friufe, Agolada e parroquias limítrofes a finais dos anos 50 e na década dos 60. Agradézolle profundamente a súa xenerosidade ao compartir con todos nós estas reliquias dese pasado que empeza a esvaecerse nas nosas lembranzas. Hai uns meses publiquei aquí unha entrada con dúas imaxes que me facilitara Santiago López Faílde. Naquel momento descoñecía a identidade do fotógrafo. Agora non só sabemos que pertencen a Jesús Faílde Oro, senón que ademais vimos de corroborar a calidade e valor artístico e documental que xa apuntabamos naquel momento. Paulatinamente iremos publicando aquí estas xoias e estou convencido de que serán do agrado de moitos lectores, especialmente dos aqualatenses.

O verán chama imperativo coas súas seituras nas casas de Faílde e Laparte. Bule a aldea mentres o castro Marcelín preside maxestoso o horizonte do norleste. Entre a Vila Grande e Marcelín vibra mallador o aire nun boureo permanente de mollos en trafego. Da meda ao palleiro anda a palla alporizada e a promesa candeal de pan centeo conduce ás tullas da fartura ben gardada. Unha ledicia colectiva e comunal circula entre suores e pó durante horas na espera do remate do labor. No silencio dos motores, que abrouxan aos paxaros, agromará a festa campesiña, correrán o viño e os compangos e os contos-cantos compartidos no descanso...

As imaxes son elocuentes por si soas. Falan dese pasado aínda recente e recendente. Recollen escenas que endexamais voltarán, xentes que xa non están.

A harmonía da composición e a calidade das imaxes son características comúns nas fotografías que coñezo de Jesús Faílde Oro. Que sexan do voso agrado!

MUÍÑO CASTREXO NA PAREDE DUN CASETO

2010-10-12T19:41:00.009+01:00

Foi nunha mañá de domingo de finais de agosto. Coa escusa da bicicleta achegueime ata a aldea que aparece nestas imaxes, na Agolada granítica. O nome da parroquia alude a Eolo e o da aldea a un curso de auga: natureza pura. Fun para mirar, con ollos esculcadores, arelando saber máis das paredes, da arquitectura, da paisaxe, dos camiños, da xente...

A aldea parecía soa, abandonada temporalmente por mor dos labores cotiáns. Só algún can remexía alá no fondo dunha eira, seguramente preso pola cadea, pois non asomou o fuciño... mais era consciente da bicicleta intrusa.

Andei só por entre as casas caladas e reflexivas, estantías baixo o sol morno da mañá. Querían dicirme algo no silencio, contarme dos seus moradores actuais e pretéritos. Eu olleinas e retrateinas, así, sen remilgos, sen peitearse e sen endomingarse, ao natural. Tamén reparei nos hórreos, nas pías, nos camiños de vello cos seus valados, nas silveiras e nos fentos que van colonizando terreo nun avance sen retorno. Todo me falaba, especialmente dun pasado máis pobre no económico e máis rico no social, do bulir dos rapaces, das campaíñas das vacadas que ían cara os prados, das conversas, dos berros de chamada e de afalar...

E finalmente parei onda o rego luxado, aquel que fora de augas potables. E sentín mágoa por un momento. Durou pouco, pois a mirada detívose na parede do caseto contiguo e unha sorpresa agradable aledoume a visita: un fragmento de moa dun muíño castrexo!

Aldea e castro intimamente ligados. O castro máis próximo está a quilómetro e medio de distancia. Os muíños castrexos percorreron distancias superiores por paredes e valados. Historia evidente, alí onda o rego.

ESTELA E PLACA FUNERARIA DA ÉPOCA ROMANA ENCONTRADAS EN FERREIROA

2010-10-08T13:06:00.013+01:00

Con anterioridade á conquista romana en Callaecia non se conservan restos de escritura nin tampouco restos de monumentos funerarios nin de carácter individual nin colectivo. Só as inscricións latinas feitas nos anos posteriores á conquista nos permiten coñecer restos da lingua indíxena en topónimos, teónimos e antropónimos. Da época romana hai varios tipos de monumentos: estelas (as máis abundantes), aras e placas. As estelas son monumentos funerarios conmemorativos para fincar no chan; as aras son altares dedicados aos deuses e que conteñen inscricións votivas; e as placas (lousas de granito ou de mármore) normalmente encastrábanse nas paredes.
No Museo de Pontevedra consérvanse dúas pedras aqualatenses con inscricións da época romana. Son unha estela e unha placa funeraria. Cítase a parroquia de Ferreiroa como lugar do achádego das dúas pezas. En dita parroquia hai dous xacementos arqueolóxicos desa época. O primeiro deles (foto superior) coñécese como Aldea Vella, no lugar coñecido como O Brollo. Para min ten todas as evidencias de ter sido un antigo castro, romanizado posteriormente, se ben non figura en ninguna catalogación nin privada nin de Patrimonio. Porén o microtopónimo de Aldea Vella, a configuración orográfica do terreo nunha zona elevada e de ampla visibilidade e fácil defensa danme motivos para pensar nesta posibilidade. Non é difícil adiviñar as ruínas das murallas e os foxos colmatados. Os veciños lembran a coroa castrexa e saben de muíños de man que apareceron no lugar.
O segundo lugar está no Alto de Corres (foto que segue a estas liñas), na saída de Agolada cara a Lugo. Alí puidemos ver os escolares da miña época unha cista de enterramento e sitúan os arqueólogos unha necrópole romana.
Non sei con exactitude de cal dos dous xacementos da parroquia de Ferreiroa proceden as pedras con inscricións. Descoñécense as circunstancias do achádego, realizado en 1953. Pero decántome polo primeiro citado.Esta imaxe corresponde a unha placa funeraria de granito. Está rota por arriba e por abaixo. Moi probablemente tivese un remate triangular na parte superior. Conserva escotaduras no arranque. O campo epigráfico está delimitado por unha liña.

A interpretación do texto, segundo apunta Gemma Baños Rodríguez, é a seguinte:

D(is) M(anibus) s(acrum)

Vitalis

an(norum) XXXV

Traducido sería: Aos deuses Manes. Vitalis 35

Ten unhas medidas de 47 x 56 x 8,5 cms. Esta segunda pedra corresponde a unha ara ou estela votiva de granito de pouca calidade. Na parte superior presenta un remate triangular roto e tamén un burato feito con posteridade. Na fronte aparece unha moldura con acróteras aos lados e un espazo semicircular rebaixado. Na liña 1 o texto adáptase á decoración e as letras son máis pequenas cara o centro da liña. Contra abaixo faise máis ancha e grosa. Aos lados está alisada. Pola parte de atrás está desbastada e algo alisada. Na parte de abaixo aparece rota.

O texto responde aos seguintes caracteres:

CMMA

DMASPUS

DIÛMAS?

VOVVUS?

Na primeira liña podería referirse ao nome do dedicante, expresado dun xeito abreviado C(---) M(---)Ma(---), despois o nome da divinidade, que podería ser máis dunha ou ter o nome con dous elementos (o nome podería acabar en VO na cuarta liña, seguido dun signo en forma de U). Ao final aparecería a fórmula votiva V(otum) S(olvit). DMAS da liña 2 podería ser lido D(is) M(anibus) S(acrum), pero a fórmula V.S. do final fai pensar nun texto votivo.

Esta segunda pedra conta coas medidas 62,5 x 28-45x 8,5 cms.

NOTA: A información epigráfica recollida nesta entrada segue os apuntamentos da especialista Gemma Baños Rodríguez.

OS PENDELLOS DE CHANTADA

2010-09-20T13:50:00.004+01:00

A noticia que recolle este vídeo (editado en Youtube) sóame a unha historia coñecida, se ben cada unha ten as súas particularidades. En común: "restaurar para usar", "identidade da vila", lugar onde desde sempre se ía comer o pulpo", etc.

PRE-POSICIÓN, RE-POSICIÓN NOS PENDELLOS

2010-09-15T23:33:00.010+01:00

Pendellos restaurados a con-ciencia.
Pendellos restaurados ante a sociedade.
Pendellos restaurados baixo unha dirección.
Pendellos restaurados deica a fin.
Pendellos restaurados con criterio.
Pendellos restaurados consonte a historia.
Pendellos restaurados contra o abandono.
Pendellos restaurados de Agolada.
Pendellos restaurados dende a honestidade.
Pendellos restaurados en uso.
Pendellos restaurados entre todos.
Pendellos restaurados malia o desánimo.
Pendellos restaurados mediante a persistencia.
Pendellos restaurados onda a capela.
Pendellos restaurados para nós.
Pendellos restaurados segundo o futuro.
Pendellos restaurados sen condicións.
Pendellos restaurados sobre a verdade.
Pendellos restaurados tras o diálogo.
Pendellos restaurados xunta a encrucillada da auga levada.

Seguen as obras e os pendellos de Agolada van cobrando corpo, alí onde a pedra se amoreaba amorfa e resignada. Andamos na parte B da segunda fase. Cinco pendellos rexurden desde o chan (catro expositores e unha caseta almacén). Tamén virá o mobiliario para a Capela, o Museo e os comedores. Unha espadana férrea termará da campá sobre a capela das Virtudes e a ara do Rego de Ferreiroa migrará deica Agolada para musealizarse onda a ermida.

Vai chegando o momento para que o Concello faga a pertinente licitación de uso, mellor a unha empresa experimentada e solvente, que xestione o futuro comercial, cultural, turístico, museístico dos Pendellos. A feira debería ser tarefa directa do Concello. Iso creo eu.

AGOLADA EN VIDEO DE TURISMO RÍAS BAIXAS

2010-09-02T15:04:00.003+01:00

Recollo de Youtube este vídeo elaborado por Turismo Rías Baixas, da Deputación de Pontevedra, onde se ofrece unha visión parcial do noso concello, centrada unicamente no románico, no pazo de Borraxeiros, no castro Marcelín, na praza do Concello e nos Pendellos.

INSCRICIÓNS E EPITAFIOS

2010-08-25T22:31:00.007+01:00

Os linteis das casas do rural adoitan presentar inscricións coa data e o nome de quen patrocinou a fábrica do edificio. Eu case sempre reparo nelas e con relativa frecuencia encontro motivos para a sorpresa ou a admiración. Entre as diversas imaxes que teño tomado, escollo estas catro, obtidas nos municipios de Lalín e Agolada.
Na imaxe superior reparei que o texto aparece escrito en dúas columnas e chamoume a atención o inscrito YLADEABAGO. Logo puiden observar que o lintel se refería á construción de dúas obras feitas en diferentes datas e niveis do terreo. "LADEABAGO" foi a máis recente.

Neste segundo lintel, tan categórico, a disxuntiva queda moi clara e expresa elocuentemente que os moradores desta casa ademais de crentes, non consenten ateísmos nin agnosticimos. Primeira metade do XIX. En pleno Romanticismo.

"O A AQVÍ NO ENTRAR O A DIOS ALABAR"
Na mesma aldea da casa anterior, no cemiterio que hai no adro da igrexa, esta lápida dunha meniña de 5 anos, sorprendeume por explicitar o motivo do falecemento tan prematuro.

Noutro cemiterio tamén observei con abraio a lápida da imaxe. Coa ortografía seriamente mancada (BISITACIÓN).

No relativo á ortografía, comprendo que algunhas veces certos canteiros e marmoreiros carecen dos coñecementos gramaticais suficientes. Pero antes de escribir algo sobre material tan imperecedeiro proceden varias consultas. Quizais habería que aplicar aquela máxima carpinteira "Medir dúas veces, cortar unha soa". Aquí sería "Consultar varias veces, inscribir (cicelar) unha soa".

O PATRIMONIO ARQUEOLÓXICO DE AGOLADA OBSERVADO E ESTUDADO DESDE CATALUÑA

2010-08-10T23:22:00.014+01:00

A finais de xullo recibín un correo electrónico de Albert Fábrega Enfedaque, profesor de Matemáticas nun instituto e na Universidade Politécnica de Barcelona. Ademais de historiador e escritor de publicacións diversas. No correo pedíame información para visitar os dolmens de As Namelas en Axiaz, os cales afirmou coñecer por este blog. Coas mellores indicacións é difícil dar cos túmulos, pois están no medio do monte, escondidos baixo as matogueiras. Así que ofrecinme para acompañalo buscando unha data que nos viñese ben aos dous. O sábado pasado, acudiu desde A Coruña, onde pasa parte das súas vacacións.
Primeiro visitamos dúas mámoas no Coto Cornellal, unha delas cunha pequena cámara dolménica. E os petroglifos de Coto Cornellal I.
Inmediatamente desplazámonos ata As Namelas.
De todos os lugares visitados tomou imaxes e rexistrounos mediande un XPS para ter unha perfecta localización de cada un.
Mámoa de Namelas I
Mámoa de Namelas II

Indiqueille que eu só coñecía dúas mámoas das cinco que existen na necrópole de As Namelas e que xa andara á procura dunha terceira mámoa en dirección á Chaira do Medio. Como o mapa que manexo non é moi preciso, non conseguira localizar o xacemento megalítico. Quixo a fortuna que por indicación del fósemos explorar un curutiño aliñado coas anteriores mámoas, escondido baixo unhas matogueiras de uces. Alí estaba o pequeno dolmen de As Namelas III.

Todos estes xacementos están catalogados e son de sobra coñecidos polos arqueólogos. Pero para min cada pequena descuberta é un argumento máis para difundir e construír esta Agolada virtual e acercala aos meus lectores.

Mámoa de Namelas III

Como colofón a unha espléndida mañá de sol e arqueoloxía, leveino a ver os petroglifos do Coto da Aspra, excepcionais no sentido de que son os únicos que aparecen en terras do interior de Galicia presentando debuxos de armas (puñais, espadas e alabardas). Na costa é máis frecuente encontrar debuxados estes motivos.

E quedeille agradecido polo interese amosado polos nosos xacementos e sorprendido de que xa o ano pasado estivera visitando o dolmen dos Muíños pola súa conta.

Web de Albert Fábrega

Blog de Albert Fábrega

A ARQUITECTURA SEN ARQUITECTOS (EXPOSICIÓN)

2010-07-27T16:38:00.007+01:00

Hai case dez meses, na procura de fotografías dos Pendellos de Agolada, recorrín ao arquivo de D. Vicente Risco que se conserva na Fundación homónima radicada en Allariz. A xestión deu os seus froitos mercede á xentileza de D. Luís Martínez-Risco Daviña, secretario de dita Fundación. Simultánea a esa xestión foi a oferta dunha exposición coa que contan na Fundación, titulada "A Arquitectura sen Arquitectos", baseada en traballos de D. Vicente Risco.
A temática da exposición está intimamente relacionada coa Agolada: 3 dos 22 paneis que compoñen a exposición están dedicados aos Pendellos, como o mellor expoñente da arquitectura popular das feiras.
Onte deixámola instalada na Casa-Museo dos Pendellos de Agolada. Agora o Concello decidirá as datas e os horarios de apertura ao público.
Oxalá nos chovesen a miúdo regalos deste tipo. Queden expresadas as grazas de Agolada á Fundación Vicente Risco.
(A imaxe corresponde a un dos paneis da exposición nos que se ve un apunte a lapis de D. Vicente Risco no que representa unha feira tradicional).

OUTRA VOLTA POR BASADRE

2010-07-25T23:07:00.018+01:00

Levo catro meses sen rodar na bicicleta polo concello de Agolada. Outros sete, desvinculado da Asociación Amigos dos Pendellos. Dous importantes estímulos que alimentaron este blog durante anos.

Antonte reiniciei as miñas andaduras ciclistas para acercarme ás ribeiras do Ulla aqualatense (Basadre e Ramil) para logo continuar pola Ulloa deica Pambre, Cabana, Podence, Pidre, Chorexe, Vilariño e Santa Mariña. Unha tarde venturosa, de renovados lazos telúricos.

En Basadre parei e observei. Un comentario deixado neste blog invitábame a revisitar a hórrea xa mellor gobernada. Reparei nos hórreos e nos seus pináculos de filigrana.

Cheguei cabo da hórrea e esperaba vela en mellores condicións, como merece. A dobre propiedade da construción parece ser un impedimento para a súa restauración.

Despois parei na praza (campo da festa) que hai diante da igrexa. Vin un palco multiusos. Nunca me gustou a estética destes palcos, por mais que sexan útiles.

Unha fonte estrelada, manufacturada na escola-taller. Algún día terei que reunir nunha entrada estas construcións espalladas por varias parroquias do concello.

A igrexa loce un espléndico e sinxelo barroco rural. O campanario coroado pola cruz de Santiago goza de equilibrio e elegancia. Para o meu modo de ver, sóbranlle a farola e o reloxo tan prominente.

Lembro a primeira vez que cheguei a esta igrexa para asistir á voda de Miro e Amelia, amigos que agora habitan a carón do mar de Cambados e a quen lles mando unha aperta e esta entrada como testemuño de afecto.

Desde a igrexa baixei ao río na procura dos restos da ponte vella. En diferente bibliografía tiña lido que aquí houbera unha ponte que se remonta á Idade Media.
Por esta ponte da imaxe, con plataforma de formigón, xa pasara en dúas ocasións sen determe a reparar que o formigón ocultaba cinco peares pétreos que ben puideran ser os alicerces desa ponte medieval antedita. Trataríase nese caso dunha ponte de catro ollos construída con peares de cachotería e vigas e plataforma de madeira.

Reparei tamén no río que aquí aínda é mozo. Por entre os prados baixaba tranquilo e falador, consciente de crear paisaxes vizosas e evocadoras.
Trinta metros abaixo da ponte sorprendeume un enorme tubo de plástico vertendo no río. Vertía líquido. Que líquido? Se fose o que imaxino, que fan os do Seprona?

ALDEA VERDE: EIRA DA XOANA. RAMIL (EN OBRAS)

2010-07-11T09:35:00.017+01:00

Nos primeiros días de setembro de 2009 baixei a Ramil por ver o avance das obras na Eira da Xoana, ese proxecto ilusionante de ADEGA para conservar a memoria dos saberes tradicionais da aldea. Ter escollido Ramil para este proxecto ten moito que ver coa solidariedade e coa iniciativa dos veciños de Ramil e Basadroa e a loita común que libraron contra o encoramento do Ulla nas Torrentes, entre Frádegas e Ramil.
Vin as obras moi avanzadas (nótese a diferenza aquí) e supoño que despois de dez meses se non están rematadas, estarán a piques de facelo. Tamén é certo que nos arredores o traballo nunca se acaba. Queda a eira, o hórreo, os valados, limpar o monte con periodicidade, etc. Tentarei voltar neste verán para ver e aledarme coa resurrección deste recanto rural, que nace cunha ilusión e cun proxecto multidisciplinar e aberto ao mundo.

LEMBRANZA DE DÚAS HOMENAXES RECENTES A XOSÉ ORO VAL

2010-07-10T23:18:00.003+01:00

Sinopse biográfica dos homenaxeados polo Concello e a Banda de Música de Salceda de Caselas.Cartaz anunciador da homenaxe da Banda de Pontevedra a Eugenio Pazos e Xosé Oro Val. Cómpre indicar que o director da Banda de Pontevedra é outro acreditado músico aqualatense, Juan Lois Diéguez.

ADEUS AO MESTRE XOSÉ ORO VAL

2010-07-06T13:36:00.018+01:00

Desde o meu descanso estival en Miño leo a triste noticia do definitivo adeus dun aqualatense notable. O noso conveciño Xosé Oro Val, a quen apodabamos "O Filgueiras" en alusión á súa aldea natal de A Filgueira (Carmoega). Deixamos aquí o pésame para a súa familia e unha merecida lembranza á súa dilatada e prolífica vida no ámbito musical.

Compositor de singulares pezas para banda (O Rolandito ocupa un lugar destacado) , director de varias bandas de música (Valladares, Unión de Guláns, Rianxo...) fundador doutras (Antas de Ulla), refundador da banda Cultural de Brántega (as imaxes desta entrada recollen os inicios daquela etapa) e mestre dunha interminable canteira de músicos.Entre os aqualatenses a súa figura gozou do público recoñecemento ao seu labor como director e compositor. A primeira vez que me falaron del, o relato viña revestido dunha aureola de quen tiña acadado o olimpo das musas.

Sobre estas liñas, a Banda Cultural de Brántega, no día do estreno dos uniformes da época da súa refundación. Oro Val é o primeiro pola esquerda.
Monolito homenaxe aos músicos Andrés Vilariño Porral e Xosé Oro Val, tributo do Concello de Agolada e da parroquia de Brántega. Desde o ano 2000 ocupa un lugar preeminente na praza da Feira Nova, onde antano se desenrolou a extinta feira do 26. Como curiosidade cómpre sinalar que o monolito está equidistante dos fogares que ocuparon na devandita praza os músicos homenaxeados.

Nos últimos anos rendéronselle homenaxes en varios lugares e unha aula da Casa da Música de Salceda de Caselas leva o seu nome.
A escasos metros do monolito, a casa de Xosé Oro Val. A súa música volverá polas festas para encher a praza e a casa e faranos máis levadeira esta orfandade.

MARCOS XURISDICIONAIS

2010-06-23T16:43:00.010+01:00

Hai menos dun mes andei a buscar as fontes de onde zuga o Arnego o seu caudal. Nas terras altas de Camba. Por curiosidade e tamén por pescudar na xeografía que me define. Eu nacín na ribeira dereita do Arnego nun abril de augas mil. O Arnego é a arteria da parroquia de Carmoega e a miña casa natal escoita o balbordo da auga cando o río engorda. A auga, o río e máis eu vimos andando un mesmo camiño vital. O Arnego fora tamén unha ameaza. De momento incumprida. Mellor dito, a ameaza era política; o Arnego, o instrumento que se pretendía encorar.

Nesa visita aos regos que dan orixe ao Arnego, andei pola ponte da Almucela, por Farán e polo Pontillón de Casar de Seta. E neste pontillón foi onde encontrei unha sorpresa agradable en forma de monolito antigo historiado. O da foto. Coa inscrición Dozón. Desde o primeiro momento pensei nun marco xurisdicional, unha pedra fincada coas que fixaban os límites xurisdicionais das divisións administrativas nacidas no Antigo Réxime. Iso levoume a pensar noutra que coñecía nos lindeiros de Dozón co Irixo, ou o que é o mesmo da provincia de Pontevedra coa de Ourense (Foto de abaixo).

Ao chegar á casa consultei os límites actuais entre Dozón e Rodeiro e obtiven como resultado que o marco está situado a uns oitocentos metros dos lindeiros de Dozón. Deducín que o trasladaron ata alí. Por certa lóxica na xeografía e por confirmar os actuais límites como os antigos.

Moi ben podería tratarse dun marco do coñecido Couto Real de Dozón, terras onde o señorío era exercido directamente polo Rei.

Lamentei a recente inscrición do símbolo da música na parte alta do monolito. Pero en calquera caso aledoume o día.

PENDELLOS E FEIRA DE LALÍN

2010-06-15T15:44:00.010+01:00

Era febreiro de 1926. Día 3. Feira en Lalín. Sol e frío. Unha americana exótica aparece por Lalín a bordo dun vehículo a motor, que con dificultade avanza polos intricados camiños daquela Galicia rural. Vén provista de cámara de fotos para inmortalizar a historia do mundo cotiá e rutineiro de nós. Chámalle a atención a feira, os pendellos, os telderetes provisionais, as xentes de pel curtida e axada prematuramente. Viaxa na máquina do tempo desde a súa Nebraska natal, comisionada pola Hispanic Society of America en Nueva York, para gravar a etnografía dunha terra ancorada na historia. Era Ruth Matilda Anderson.
Había pendellos de feira en Lalín. Non sabemos se poucos, se moitos. Estaban a carón do actual parque de Loriga. A "progresión" da vila causou que se derrubasen para dar paso a construcións máis "modernas". Agora Lalín dóese de non ter casco antigo. Nin castelo dos Churruchaos, nin pendellos, nin as casas vilegas que acollían baixo as pedras os comercios pioneiros e as pousadas dos camiños. Derrubar para substituír por formigón e aluminio. O mesmo ca en moitas outras vilas. Que difícil conxugar pasado e modernidade!

Telderete de venta de zocos
Cacharreiros de Niñodaguia (Ourense)

Imaxes extraídas do libro "Fotografías de Ruth Matilda Anderson en Galicia".

SOBREIRA CON FAROLA

2010-06-08T23:25:00.009+01:00

Quixera empezar este artigo cunha desculpa, que vos debo aos asiduos lectores que por aquí pasades. Algúns advertístesme dunha probable perguiza ou dunha certa tardanza en actualizar o blog. Eu ben o noto, cada vez escribo menos. Acuso unha inexplicable apatía. Non quixera cansar; gustaríame manter acesa a chama da ilusión con que emprendín esta aventura, que tantas satisfaccións me leva deparado (tamén algún desgusto). A ilusión é o motor principal que incita a acción, a entregarse aos demais. Si, aos demais, pois este caderno naceu para vós, desde a miña modestia e desde a miña óptica cativa e particular e con todo o meu afecto e desinterese. Aquí están vertidas moitas horas de dedicación, por unha causa que dificilmente podería xustificar tanto esforzo se non soubese da vosa presenza e interese.
Nos seis últimos meses, a miña vida experimentou profundos vaivéns de carácter persoal e creo que aínda non conseguín asimilar tantos cambios e afacerme a una rutina cotiá. O blog é un fiel notario que vai rexistrando o estado de ánimo do autor, polo menos este si o é.
Neste retorno pausado, traio noticia das sobreiras de O Vento (Bermés-Lalín). Agora a miña bici lévame tamén polas terras de Lalín, Dozón e Rodeiro.
Pois en O Vento hai unhas enormes sobreiras. E sorprende velas nestas altitudes e con tanto porte. Pero aínda máis pasmei ao ver a farola que lle colocaron a unha delas. Observo que nesta cuestión da luz pública tamén hai xente con poucas luces.

Na primeira imaxe probei a obter un forte contraste entre o amarelo dos nabos floreados e o verde escuro das sobreiras.

SUMMIO FARELO

2010-05-20T20:30:00.023+01:00

Montaña rexa, Summio Farelo,

facho na noite, contra o medo.

Curota máxima de sol e xeo...

misterio e sombra entre os rochedos.

Domo de gra, mole de pedra,

horizonte curvo sobre o silencio.

Valo das Liñas, a Valtureira,

Coto Asobrado máis o Penedo.

A Torrevella, a Torrenova

daban alertas para o castelo.

Pena do Brinco, o Coto Arrolda,

a Penadalbre gardan segredos.

Ían rabaños, Coto das Uchas

e os pegureiros, Coto Convento.

A antiga ermida de San Simón

ollaba Aián desde o Laredo.

Coto Lobiños, Foxo do Lobo,

acubillo e trampa do animal fero.

Coto Corisco, Coto dos Porros,

proas fincadas nun mar de ventos.

Nomeado Burato de Nogueirós

vén de Amarante túnel de vello.

San Silvestre en Currodeguas

abeirou capela onda os penedos.

Sobe o camiño a Fonte Barreira,

os ventosinos van de romeiros.

Baixa un carreiro Pena da Abella,

Buxán e Vilar xa están preto.

Baixa o orballo polas Alvarizas,

de xestas e uces chega o recendo.

Queda o Farelo envolto en noite

e eu sumido en pensamentos.

Voltarei ao Summio de mañá cedo,

pola soidade a carón do ceo.

A segunda e terceira imaxes están tomadas de www.todopueblos.com (Sobreiral).

MIL OLLADAS NOS PENDELLOS

2010-05-16T22:17:00.005+01:00

En España no hay menos de cincuenta o cien mil lugares interesantes. Una lista de mil lugares que vale la pena visitar es necesariamente incompleta, soy consciente de ello. Por eso he intentado que mi censo fuera lo más equilibrado posible, que incluyera los lugares esenciales de España para un aficionado al arte, al paisaje, a los museos, a la gastronomía, a los lugares insólitos o misteriosos, a la historia, al exotismo, a las fiestas, a la arqueología...
Este libro es, por lo tanto, una macedonia de sitios interesantes en la que he procurado incluir los variados gustos de los españoles. Estoy seguro de que todos los lugares que este libro incluye nos dejarán un recuerdo agradable o por lo menos inolvidable. (Juan Eslava Galán). Hai un mes, Gonzalo Barrio informábame de que neste libro (1.000 Sitios que ver en España al menos una vez en la vida) de Juan Eslava Galán, aparecían citados os Pendellos de Agolada.
Foi este mesmo sábado, nunha librería de A Coruña, cando lle puiden botar unha ollada ao libro e tamén tirarlle unha foto (desenfocada) co móbil á páxina onde se cita o Mercado Popular de Agolada. No texto salienta Juan Eslava a arquitectura e a singularidade deste antigo mercado e cita de paso as excelencias do Sobreiral, beiras do río Arnego.
Por descontado que é moito de agradecer que dos inxentes lugares interesantes que existen en España, se destaquen Os Pendellos entre os mil que deixaron pegada neste escritor.
Vaia como aviso para navegantes ofuscados que sempre lles negaron valor e importancia aos Pendellos. E vaia como reconforto para todos os que souberon albiscar desde as ruínas ás potencialidades deste recinto, para o que aínda cómpren máis ideas e xente de compromiso.

AGOLADA NO TEATRO DE MÁSCARAS

2010-05-12T20:45:00.013+01:00

Con grande satisfacción lía hai uns días no "Teatro de máscaras" do gran escritor ourensán D. Ramón Otero Pedrayo, este fragmento que ambienta na ficción teatral con topónimos da comarca de Deza, entre eles dous de Agolada (Agolada e Borraxeiros). Polo que podemos ler no texto tamén o creguiño da Agolada tiña un pendello de pedra. Co que se vén a demostrar unha vez máis a preeminencia dos Pendellos como construción singular desta terra. É mágoa que Otero Pedrayo non coñecese a fonte de Fontarcada, o mancial máis abundante de Agolada, para citala no canto da da Penascada. Así os versos terían adquirido un vínculo total coa xeografía e a microtoponimia do lugar, conservando a mesma rima consonante requerida.

"Teatro de máscaras" foi escrito polo "señor de Trasalba" en 1934, animado por Castelao, pero non vería a luz da publicación ata 1975.

RETORTO / RETORTA

2010-04-25T21:42:00.008+01:00

A natureza é sabia e porén ofrécenos anomalías como as da foto. U-la sabedoría? U-la moralexa? Quizais unha metáfora aplicable ás nosas vidas? Ninguén coñece a unha persoa retorta? Velaí o carballo, coas raizames espidas, interioridades expostas a todas as miradas, co seu corpo retorto, reptando, arrastrándose a carón do chan, zugando lamas e vestindo brións. A copa, digna, erguendo timidamente, ao alcance de calquera, vulnerable. Eivada e ferida, non deixa de ser unha árbore. Torta, retorta. O seu tronco retorto endexamais será moble ou trebello, só leña. Final práctico e necesario, pero exento da nobreza dos outros usos. Pero alguén ten que desempeñar ese papel...!

Para completar este artigo tirei dalgunhas frases célebres que poden axudar a completar esta reflexión:

Non hai malas herbas nin homes malos. Non hai máis que malos cultivadores (Víctor Hugo).

Ninguén por ser querido se esforce, que ás veces o torcido se destorce (Popular).

As malas intencións, non están nos ollos (Popular).

A maldade non necesita razóns, bástalle cun pretexto (Johann W. Goethe).

Á árbore que nace torcida cáenlle os paxariños (Popular).

O mal está só na túa mente e non no externo. A mente pura soamente ve o bo en cada cousa, pero a mala encárgase de inventar o mal (Johann W. Goethe).

O verdadeiro mal para unha persoa non é o que sofre, senón o que causa. (Alessandro Manzoni).

Canto mellor é un , tanto máis dificilmente chega a sospeitar da maldade dos outros (Cicerón).

O peor que fan os malos é obrigarnos a dubidar dos bos (Xacinto Benavente).