RETRATOS DE JESÚS FAÍLDE

O PATRIMONIO NATURAL DE AGOLADA

MICROTOPONIMIA DA PARROQUIA DE CARMOEGA

A toponimia e a microtoponimia axudan a entender a orixe, a xeografía e a historia dos lugares. Constitúen, por tanto, unha disciplina moi importante para o estudo e preservación do patrimonio inmaterial da lingua que designa e diferencia os espazos.
A tarefa de recollida de microtopónimos é certamente ardua e precisa de medios e de tempo. Necesita tamén de informantes diversos, pois non sempre está fixado con claridade o microtopónimo e existen  varias   versións dun mesmo nome.
Nas imaxes de hoxe (obtidas do Google Earth) grafiei os topónimos maiores e os principais microtopónimos  da parroquia aqualatense de Carmoega, a mesma que proxectou a primeira luz da miña mirada.
Os topónimos falan de casas pacegas (Pazos), abundancia de fentos ou felgos (A Filgueira), terreo de pastoreo con árbores ou bosque de caducifolias (A Devesa), da situación espacial (Aldea de Riba, tamén denominada A Igrexa), un antropónimo, casa de Quivo, nome medieval (Casquive), un haxiónimo (Santandré), un lugar situado na cima dunha encosta (Paradela), A Pena (casa pacega asentada sobre unha peneda que aflora no medio da eira e Quián (cuxo significado descoñezo).
Na microtoponimia o río leva un radical de auga Arn-ego (en clara consonancia con Arno, Arnoia), os montes: Coto de Santandré, a Zarra da Pena (chousa duns 700 ferrados nos que un valado pétreo alberga o mellor bosque de sobreiras), a Zarra Grande, Os Penedos, A Pena do Muíño, Pena Negra e a Vultureira (do "vultus" latino, lugar onde abundaron os voitres ata mediados do século XX).
Hai outros que testemuñan o cultivo e traballo do liño: Os Liñares, O Batán, O Mazadeiro; pasos de río: O Porto, O Porto do Frade, A Regueira.
Fincas que teñen abundancia de pedra e terra: O Coedo, O Pedregal. A presenza de muíños: As Aceas, o Prado do Muíño, o Muíño Vello...
Nada de misterios, todos se refiren a asuntos cotiáns, á vexetación (A Filgueira, o Prado das Nogueiras), á situación (Riba das Casas, a Soairés...), a unha construción singular (A Tosta de Primo, a Pontevella...). Neste punto é preciso indicar que a tal Ponte Vella debeu de ser moi antiga pois onde se cita a súa situación hai moitos anos que non existe ponte e río arriba queda constancia de catro pontes, das que están en uso as dúas máis recentes, unha terceira é da época da Segunda República e quedan restos dun pear da ponte medieval do ano 817.
A historia está presente en Os Castros, O Porto do Frade, e San Sadurniño (na veciña parroquia de Vilariño).
Outros son moi simples: O Camiño do Cura (une a reitoral de Brántega coa igrexa anexa de Carmoega), As Cancelas e algúns indescifrables: A Cipeira, A Zamborá, A Canuda.
O Cabo (situado no final da aldea de Pazos), O Rodo, prados que remataban nunha vagoada con forma semicircular...
E O Campo de San Amaro, onde en días coma o de hoxe se facía a romaría, pois é a festa de inverno da parroquia. A do verán é o San Pedro, pero esta romaría facíase no lugar de A Devesa.
Deténdome na microtoponimia aprendín a mirar o fermoso val que me viu nacer e conseguín entender voces que aínda falan desde o pasado.

O IRIXO... MELLOR SEN LIXO

TEMPO DE NADAL

PÁXINA WEB DE JUAN EIRAS

As abellas d'ouro - Estrea absoluta by Juan Eiras
Saudamos con alegría a páxina web de Juan Eiras, músico con fortes raigames en Agolada, terra na que encontra musas abondo para regalarnos os oídos e o espírito.
Aquí recollo dúas magníficas obras súas  publicadas na web:
AS ABELLAS DE OURO, obra baseada no libro homónimo de Xosé Lesta Meis, estreada en 2001 no teatro Principal de A Estrada e interpretada por O.S.CMUS Superior de Vigo.
AUGA LEVADA, obra finalista no II Concurso de Composición para Bandas de Música Populares, 3ª Sección. Foi estreada no Teatro Rosalía de Castro de A Coruña e interpretada pola Banda de Música da Federación Galega de Bandas de Música Populares, dirixida por Xosé Carlos Seráns Oliveira.
Esta obra está inspirada no territorio patrio de Juan Eiras: Agolada (Auga Levada).
Auga levada - Estrea absoluta by Juan Eiras

O FARELO, UN MONTE EMBLEMÁTICO

TEMPOS DE RENOVACIÓN NO AQUAM LATAM

Andamos en período de renovación como facilmente pode observarse nunha rápida ollada. Unha renovación nas formas, que non no fondo. Porque andamos de aniversario. Tal mes coma este de hai cinco anos arrincaba esta idea. E aquí seguimos, con algo menos de frecuencia, pero con idéntica intención. Hai varios motivos que animan a seguir nesta arela e de entre eles o principal é saber que ao outro lado, nos lugares máis insospeitados,  aínda queda xente que entra a asalar por esta ventaniña. Sen lectores isto non tería sentido, o obxectivo era difundir e dar a coñecer Agolada a propios e estraños. E quédanos unha leve sensación de que despois deste ensaio ao longo dun lustro permitiu que moita xente nos coñecese e soubese de nós. Agolada tamén existe: un anaquiño da Galicia central, insignificante se só se olla desde unha óptica urbana, pero enorme se se analiza co rigor que todo territorio merece.
Agolada sempre existiu, cos seus labregos e as súas feiras, cos seus pazos e fidalgos, coa aperta mollada do Ulla e do Arnego  e coa soberbia do Farelo mandando nas alturas. Pero na era dixital tamén compría existir na Rede e nesa tarefa aplicámonos para contar cun caderno dotado de contidos tanxibles e de interese relativos  a esta terra.
Aquí seguiremos namentres nos queden folgos, aínda que as correntes actuais parece ser que discorren con máis pulo polas redes sociais. Eu son dos que cre en que non existen formatos excluíntes senón complementarios.

O MARCO DA CONSTITUCIÓN

O marco da Constitución cobra especial vixencia no día de hoxe, 6 de decembro. Trinta e tres anos de democracia baixo as directrices da Carta Magna son un dignísimo motivo para estarmos de celebración. Democracia, prosperidade e paz. Máis todos os defectos que se lle queiran engadir, incluída a crise actual. Pero nunha rápida análise da historia é difícil encontrar un terzo de século de tanto progreso e convivencia social. E que continúe, por favor.
Trasladados á pequena vila de Agolada, o Marco da Constitución alude fundamentalmente a un fito pétreo que se ergue discretamente mimetizato cos Pendellos. Encóntrase a carón da que fora casa-cuartel-xulgado-cárcere e diante dunhas antigas cabalerizas pertencentes ao devandito acuartelamento. O marco e a rúa na que se atopa denomínanse da Constitución.
Dúas teorías chegaron ata nós sobre a orixe deste antigo monolito e o porqué da súa denominación. A primeira da que soubemos referíase á fundación ou "constitución" da feira (1788). A segunda explica que o marco con forma de frecha apuntando ao ceo é unha homenaxe á Constitución de 1812 ( a Pepa) e que se erixiu para simbolizar o carácter público dos edificios pertencentes á Casa da Audiencia (este é un nome que me permito usar atendendo a outros edificios semellantes existentes noutras vilas de feira).
Ambas teorías baséanse en testemuños orais, carecen de documentación escrita que as refrenden. Decantarse por una unha ou por outra é cuestión de análise racional e non de meras paixóns subxectivas.Eu inclínome pola primeira. Estas son as miñas razóns: Desde hai moitos anos a información que tivemos sempre falaba do marco como un referente da constitución da feira, era algo compartido pola maioría do vencidario. Recentemente apareceu a segunda versión aportada por un único informante. E non por cuestión de número de testemuñas orais apúntome a pensar que se trata dun elemento da fundación da feira. Porque aparece no cerne das construcións feirais: pendellos, Casa da Audiencia, estafeta, recinto do gando e cruzamento dos camiños. Ademais resúltame insólito que nunha aldea galega de 1820 (este é o ano que o informante cita como o da súa colocación) de só 9 veciños e 45 almas (así era segundo Pascual Madoz en 1834), que nin sequera era cabeceira de parroquia, nin titular de ninguha xurisdición, tivese protagonizado algo tan inusual como homenaxear á Constitución de 1812. Por que si en Agolada e non noutros sitios?
Sen embargo, pensar que o marco se chantou para manifestar a fundación (ou constitución) dun novo espazo de feira que se tornaría no mellor campo de pendellos de feira de Galicia, é máis dixerible e entra dentro da lóxica máis doada sen ter que recorrer a subterfuxios políticos ou sociais inxustificados, innecesarios e sesgados.
Creo con absoluta convicción que a Casa da Audiencia se creou para a feira e canda a fundación da feira e que Marco e Casa naceron case simultaneamente á par dos primeiros pendellos e á Capela das Virtudes. E non me parece arriscado aventurar que a man do escribano D. Ramón Barrio de Losada estivo moi próxima a estas obras. El rexentaba a escribanía das xurisdicións de Ventosa e Borraxeiros, que xa herdara de seu pai, tiña a casa colindante coa Casa da Audiencia e sabemos que tivo a encomenda de ordenar e arranxar a feira a cal mandou trasladar desde os Chaos de Aián ata Agolada, a carón da súa casa, nunha das máis concorridas encrucilladas de camiños reais que había na contorna. El mesmo iniciou a construción do recinto do gando e os pendellos. Tamén mandou plantar 64 carballos na campa da feira. Estaba "constituída" a feira e nós hoxe celebramos outra Constitución.

NUNHA ANTIGA TABERNA DA PONTE VILARIÑO

Imaxe obtida nos anos 60 por Manuel Galego Iglesias. Foto cedida por Inmaculada Galego. Nela vese a ponte Vilariño de 1920, aínda en pé na actualidade, con reformas posteriores.
A Ponte Vilariño é un deses lugares de referencia que viron e protagonizaron múltiples eventos no decorrer dos séculos. Paso obrigado para vadear o Arnego no traxecto que discorre entre Lalín e Agolada. Camiñantes, feirantes, arrieiros, comerciantes, cabaleiros, vasalos, campesiños, titiriteiros... todo tipo de personaxes pasaron sobre as táboas da ponte medieval do ano 814. Lugar lendario e literario. Temos noticia de tres pontes que foron erguidas sobre as limpas augas balbordantes do Arnego: unha medieval do ano 814, outra de 1920 e outra de 1990. Canto máis recente, máis arriba no curso do río, máis elevada sobre o cauce e máis atallo no camiño.
Eis outras referencias anteriores da ponte neste mesmo caderno:
PONTE MEDIEVAL DE VILARIÑO
INSCRICIÓN FUNDACIONAL DA PONTE VILARIÑO
LENDA DA PONTE VILARIÑO
Na imaxe aérea de arriba pódese observar o lugar onde aínda están os vestixios da ponte medieval e os restos da antiga calzada. Igualmente aparece sinalado o camiño que sae costa arriba ata a aldea de Esperante. Neste traxecto estaba Tribás, lugar desaparecido a principios do século XX, onde as referencias orais dos veciños de Vilariño nos falaron dunha cantina e pousada para os camiñantes. A última propietaria, viúva que vivía soa na cantina, seica fora asaltada e asasinada nunha triste noite de violencia. Un quilómetro máis arriba estaba a cantina de O Coche (Esperante).Na imaxe anterior, de Ton van Vliet, aparece o Souto tras o mostrador da súa taberna da Ponte Vilariño, construída á beira da segunda ponte pouco despois de ser inaugurada en 1920. A imaxe é de 1978. O local desta taberna é na actualidade un club de alterne, logo dun intento de convertela en establecemento de turismo rural. Vicisitudes dos tempos.
O que motiva o artigo de hoxe é un relato. Hai xa algúns anos que o lin e aledoume ver que a Ponte Vilariño era tamén lugar para a ficción literaria, cunha taberna como escenario dunha sorprendente historia, coma todas as súas, do escritor lalinense Gonzalo Navaza. Gonzalo ten ascendentes en Palmou (Lalín) e Toiriz (Vila de Cruces), terras veciñas que abeiran e miran cara Agolada. Nos seus escritos a toponimia de Deza é unha constante. A Ponte Vilariño, lugar que coñece desde neno, inspirou o seguinte episodio:

AS ORIXES DA VILA DE AGOLADA (PONTEVEDRA)

(Recoméndase visualizar esta presentación premendo no cadrado de pantalla completa).

CAPITEL DO MOSTEIRO DE DOZÓN, ULO?

No lugar de O Mosteiro, antiga parroquia de San Pedro de Vilanova, consérvase a igrexa monástica da extinta fundación benedictina auspiciada por Dona Guntroda Suarii. Dende que en 1499 fose anexionado a San Paio de Antealtares de Santiago, o edificio foi templo parroquial. O claustro coas celas, refectorio, sala capitular, etc. foi vítima do paso dos séculos. As súas pedras esparexéronse en paredes de casas labregas das aldeas veciñas. Brasóns, perpiaños con molduras varias e un capitel así o confirman.
Ata hai poucos anos sobre unha portada de acceso a unha eira próxima ao mosteiro campeou un brasón e un capitel do claustro románico como testemuña a imaxe que segue, obtida en 1995. Mais, que foi do capitel? O patrimonio, ese descomunal inventario inabarcable, perde así outra peza reseñable en favor dun interese particular.
Neste mesmo lugar sitúase o solar do lendario fogar natal do rei godo Wamba. E así, entre mosteiro e lenda confírenlle a este recanto, bendicido pola natureza, toda a aura da historia .

(A primeira imaxe desta entrada está collida da páxina romanicoengalicia.blogspot.com e a segunda do álbum que J.C. Cuesta publicou en Flickr).