11 de xuño de 2017

VODA EN FERREIROA

Pablo Galego vén de inundar, no último mes, o meu correo electrónico de fotografías dixitalizadas das que tomara o seu pai, Manuel Galego Iglesias, nos primeiros anos 60. Manuel Galego, natural de Órrea-Agolada, traballaba daquelas na Cámara Agraria e actuaba ocasionalmente como fotógrafo local. Realmente estou sorprendido co seu arquivo, por variado e porque tamén nel ten cabida, ademais da fotografía persoal ou de ceremonias, a fotografía-documento e a fotorreportaxe. Debo confesar que albergo certo pudor para difundir unha boa parte delas. Os motivos son diversos. Si cómpre declarar que o motivo que me anima é recuperar o noso pasado recente, para destacar os seus valores históricos, sociais, etnográficos e culturais. E tamén aprender por simple comparación co presente.
Hoxe publico unha imaxe dunha voda, celebrada na igrexa de Ferreiroa. Nela temos un compendio de lecturas de interese: a sinxeleza e austeridade das vodas de antano (nótese a ausencia de limusinas ou semellantes), a  memoria da xente, da súa vestimenta festiva, a memoria perdida dos antigos camiños da aldea (aquí o camiño vén da igrexa e accede á pontella antiga sobre o río Ferreiroa), os enormes valados pétreos, as terras de labor co cereal maduro agardando a seitura, a vexetación arbórea, a palleira e o pombal da casa de Sarandeses...
Estamos diante doutro arquivo de enorme interese para os aqualatenses, xunto aos de Jesús Faílde Oro e Ton van Vliet. E desde aquí exprésolles público agradecemento a Pablo  por terme feito partícipe del e a Inma pola mediación necesaria. Con moitas destas imaxes fun capaz de reconstruír eses espazos baleiros que a desmemoria deixa arrecantados nos sucos cerebrais.

8 de xuño de 2017

CONTEXTO VIARIO ROMANO DE AGOLADA (I)

Propoñemos aquí o itinerario da vía Dactonium - Aquis Celenis desde a Serra do Faro ata Agolada.
A Vía romana que procedía de Dactonium (próximo ao actual Monforte) chegaba a Belesar, despois de baixar os Cóbados, cruzaba a ponte romana de Belesar, atopaba unha ara dedicada aos Lares Viais na saída da localidade cara a Chantada. Subía a Chantada e desde aquí seguía ascendendo ata Quintá de Agrade.

QUINTÁ DE AGRADE


Aquí o camiño cruzábase con outra importante vía, procedente de Braga, que pasaba polo campamento Aquis Querquenis, seguía cara o actual Ourense e por Agrade continuaba por terras de Taboada cara a Lugo.
Crese que nesta aldea puido haber unha mansio. A vila romana foi descuberta no ano 1991 durante a construción dunhas novas canalizacións. Apareceron restos cerámicos e de vidro, terra sigillata, fragamentos de ánforas, lucernas e estruturas habitacionais. Nas escavacións do ano 2003 recuperáronse 3.431 moedas de bronce, algunhas metidas nunha cunca de barro, de Constantino I, Constancio II, Constante, Valentiniano I, Valente, Teodosio e Arcadio, datadas entre o 324 e o 402, pucheiros para facer comida e utís de cociña. Tamén apareceu a ara citada máis arriba. Tamén saíron á luz unha ola, unha xarra negra con boca trilobulada, unha doa de vidro, un fondo cilíndrico de vidro transparente, unha lucerna, restos de vivendas, unha cunha lareira, e unha canle de condución de augas. A cronoloxía da vila hai que situala nos séculos III-IV d.C.    (http://onosopatrimonio.blogspot.com.es/2011/07/romanizacion-de-galizagalicia-provincia.html)
Tamén nesta aldea de Quintá apareceu unha ara dedicada aos Lares Viais, ligados intimamente ás Vías romanas. A epigrafía que presenta reza así: "L(aribus) V(ialibus) P(osuit)/C.O (...)/(...)E/X VOTO" ("Aos Lares Viais. (?) puxo (este monumento) por unha promesa"). Forma parte da colección do  Museo de Lugo.



Desde Quintá a vía continuaba para cruzar a serra do Faro pola portela de A Matanza. Descendía a aldea de Couso e por Asperelo e Barrio proseguía a Santa Baia de Camba.

SANTA BAIA DE CAMBA

En Santa Baia de Camba tamén se encontrou unha ara dedicada aos Lares Viais. Esta ara (foto de Daniel González Alén) certifica o paso dunha calzada romana nas inmediacións.
Foi descuberta no ano 1964 no muro do lavadoiro da casa reitoral. Nela pode lerse: "UCCA [---------]".  Segundo Rodríguez Colmenero, o único argumento para considerala dedicada aos lares viais é a existencia dos tres foculi da cara superior, argumento que se ve reforzado co descubrimento de tres miliarios nas proximidades.
Actualmente está exposta no Museo Municipal
de Rodeiro.

VILA ROMANA DE PORTA DE ARCOS

Seguindo a liña de vestixios romanos encontramos a vila romana de Porta de Arcos no lugar de Outeiro (Fafián).
(Imaxe da escavación, obtida de Faro de Vigo).





SAN XOÁN DE CAMBA
Na parroquia de San Xoán de Camba, moi próximo ao Pazo de Camba, áchase na beira do Camiño de Inverno, o marco cilíndrico da imaxe, coñecido como o Marco do Perdón (información facilitada por Luis Fernnando Pérez Méndez).
Polo contexto romanizado, e a seguranza do paso dunha vía romana polas inmediacións, tal marco faise acreedor da sospeita de ser un miliario anepígrafe, en clara relación con outros atopados a escasos quilómetros.


A PORTELA

SAA - PESCOSO

No libro de Antonio Rodríguez Colmenero descubrimos con abraio a presenza de tres miliarios anepígrafes nun reducido radio de 20 metros.
Titularémolos con números, seguindo a orde en que os puidemos fotografar:

MILIARIO 1
Un groso tambor cilíndrico, sito á beira dun antigo portalón na Casa Grande Saa. A súa natureza de fito miliario resulta innegable, segundo Colmenero.


MILIARIO 2
Sito nun lateral da mesma casa, fragmentado en dous anacos, serve de soporte a un mesado-grella.  Trátase dun bloque cilíndrico de gran groso.


MILIARIO 3                                      
Miliario de granito de gran groso, seccionado lonxitudinalmente. Nel parecen adiviñarse algúns vestixios de letras, pero de imposible lectura.
Encóntrase servindo de sustentación ao tellado dun establo, nunha construción que intuímos que foi anteriormente a capela da Casa Grande de Saa.


VENTOSA
En Cartimil - Ventosa foi usado este cilindro durante moitos anos como pisón para as terras. Hai unha vintena de anos foi levado para o Pazo de Camba para substituír un marco semellante, o cal fora levado para o Museo de Pontevedra. Nel esculpíronse na mesma data as Cambas do escudo do Pazo.
Nese costume de reutilizar ou reaproveitar miliarios para outros fins, cabe tamén o de converter un marco miliario en Pisón. Polo seu tamaño e forma cilíndrica e por formar parte desa ringleira de vestixios viarios que baixa desde o Faro cara a Agolada, apuntámolo como posible miliario, á espera de que os especialistas o examinen.
(Obtivemos a información deste marco de Luis Fernando Pérez).

O propio nome de Laxe, na parroquia de Ventosa, é un dos topónimos asociados ao paso de vías romanas.

PONTE PEDRIÑA
É un topónimo asociado, sen dúbida, a vías romanas. Procede do latín Pons Petrinea.

MILIARIO DE AGOLADA
Durante séculos, camuflado como columna dun pendello-expositor e ignorando a súa orixe.








COROLARIO
Se desta ringleira ou aliñamento de vestixios non se infire o paso dunha calzada romana, cal é a conclusión que debemos extraer?
Cada un dos vestixios reforza aos demais.
A existencia de toponimia de aldeas como Vilachá, Vilarmaior, Vilameá, Vilela, Vilanova, Quintá, Quintela, Buxán, Aqua Lata... de clara orixe romana, evidencian este contexto romanizado.

6 de xuño de 2017

IDENTIFICAR UN MILIARIO ANEPÍGRAFE

Un lector do anterior artigo aquí publicado pregúntase como se pode afirmar que unha columna anepígrafe é un miliario romano. A cuestión está moi ben plantexada. Sabémolo os que levamos 8 anos buscando elementos que nos confirmasen que en Agolada tiñamos un miliario. E oito anos tardamos en facelo público ata que a suma de vestixios e indicios nos permitiron disipar dúbidas.
A primeira noticia partiu dun membro da Federación Ecoloxista Galega. El indicounos que noutra visita anterior que fixera aos Pendellos acompañado dun arqueólogo santiagués, este llo ensinara coa certeza de ser un miliario romano. Aí comezaron as nosas pescudas e tamén o escepticismo. Quizais, porque esperabamos encontrar algún tipo de inscrición. Cabía a posibilidade de que o fuste estivese moi erosionado ou que incluso fose labrado a posteriori para este novo uso. Descoñeciamos a existencia dos miliarios anepígrafes.
Paulatinamente fomos buscando bibliografía sobre miliarios e ilustrándonos sobre medidas, formas e actuais localizacións. Vimos outros miliarios epigrafiados e anepígrafes. E fomos descubrindo o común denominador do cepo cúbico, que era a parte que soía soterrarse. Precisamente a forma cúbica, permítelle mellor suxección ao terreo que a forma cilíndrica. A columna de Agolada tamén presenta esta base cúbica, aínda que descoñecemos a medida da parte soterrada. Tamén fomos aprendendo que as medidas dos miliarios son moi diversas, e non todos son descomunais. As medidas do miliario dos Pendellos son bastantes comúns a outros moitos miliarios. Podería dicirse que é un miliario de tamaño medio. Tanto en altura coma no diámetro do fuste. Outra característica que puidemos observar é que non todos os miliarios son cilindros perfectos, tamén os hai bastante irregulares e inclúen a sección elíptica, como o de Agolada. Igualmente, descubrimos que hai moitos miliarios que foron seccionados na parte superior. O de Agolada tamén parece estar truncado en altura.
Pero todo isto, aínda non era suficiente, había que situalo dentro dun contexto de vía romana próxima. Esa foi a pescuda posterior. O libro "Miliarios e outras inscricións romanas" de D. Antonio Rodríguez Colmenero e outros, ilustrounos moito neste asunto, tanto no paso de vías por territorio aqualatense como na existencia doutros miliarios na contorna.
Na imaxe anterior vemos un miliario epígrafe situado na ponte de Chaves (Portugal). Moi ben cilindrado e cunha epigrafía case perfecta. Aí non caben dúbidas. Tamén os miliarios son máis elaborados nos lugares máis importantes.

Miliario epígrafe, de fuste cilíndrico e cepo cúbico.

Miliario anepígrafe con fuste paralelepípedo e basamento cúbico.

Reaproveitamento dun miliario como elemento construtivo nunha vivenda.

Miliarios epígrafes, cilindrados e con cepo cúbico.
Miliario epígrafe de fuste case cilíndrico.
MIliario anepígrafe, ben cilindrado, basamento cúbico e truncado na parte superior.
 Miliario anepígrafe, ben cilindrado, truncado e con basamento cúbico.
Miliarios anepígrafes, cilindrados e con basamento cúbico.
 Miliario epígrafe con cilindro-cónico e basamento cúbico.
 Miliario anepígrafe, con fuste cilíndrico erosionado e basamento cúbico.
 Na comparativa con outros miliarios, vimos que o miliario situado nos Pendellos compartía formas e semellanzas con outros, como os aquí presentados, a maioría anepígrafes e catalogados como tales.
Non quixemos interpretar o miliario de Agolada como unha simple columna, por varios motivos:

1. Porque en todo o recinto dos Pendellos e en toda a contorna de Agolada hai decenas ou centenas de esteos e ningún é cilíndrico, todos son semellantes aos demais dos Pendellos ou ben son de fuste cadrado coas arestas biseladas.
2. Porque tiña todas as características que debe ter un miliario anepígrafe.

3. Porque segundo diferentes historiadores, xeógrafos e arqueólogos por Agolada puideron pasar ata dúas vías romanas. Nada menos que a Vía XIX e a Vía Dactonium-Aquis Celenis. Consúltese a Rodríguez Colmenero, Raúl Villanueva, José Cornide Saavedra, Padre Sarmiento, etc.

 4. Pola existencia doutros vestixios arqueolóxicos coñecidos en Agolada (unha estela, unha placa funeraria, un xacemento romano). A existencia destes vestixios sitúan o miliario dos Pendellos dentro dun contexto romanizado.

5. Pola existencia doutros miliarios nas proximidades en dirección ás terras de Camba, que cadrarían con esa Vía Dactonium Aquis Celenis.

6. Pola existencia de topónimos nestes itinerarios asociados ás vías romanas: Ponte Pedriña en dirección a Rodeiro. O Marco, Antas e Ponte Pedriña en dirección a Monterroso na Vía XIX.

E finalmente, aínda estamos pendentes da visita de D. Antonio Rodríguez Colmenero para valorar desde o seu labor profesional todos estes vestixios. Pero xa no mes de xaneiro tivemos unha entrevista con el no seu Lugo de residencia e expuxémoslle todos estes argumentos. Coa súa cautela de profesional afeito a ver in situ os vestixios limitouse a expresar o seu interese e desexo de xirar visita a estes lugares.







5 de xuño de 2017

UN MILIARIO ROMANO NOS PENDELLOS DE AGOLADA

Os Pendellos son o gran referente de Agolada, un Ben de Interese Cultural que nos últimos anos gañou en coñecemento e difusión. Sabemos do seu encanto, do atractivo da súa arquitectura humilde e que constitúen, sen dúbida, o mellor símbolo da identidade desta vila. E ademais de todo iso, aínda nos segue a deparar sorpresas agradables, pois recentemente fixemos a descuberta dun novo vestixio arqueolóxico que lle engade interese e valor ao antigo mercado.
A construción dos Pendellos de Agolada iniciouse no ano 1788. A pedra gra foi o material máis lóxico para a súa erección, xa que o subsolo de Agolada é rico en granito e a súa extracción é tarefa sinxela. Lousas e chantos circularon desde os outeiros de Coteimil e Campo de Xastre ata a campa feiral  sita onde os antigos camiños se cruzaban. Coa sinxela técnica da pedra en seco foron nacendo casetas, expositores e comedores. Tamén se ergueu a capela das Virtudes. Ata conquerir un espazo arquitectónico adaptado ás necesidades da feira.  Un mercado paradigma de pragmatismo e harmonía construtiva baseada na sapiencia popular.
Para os pendellos expositores talláronse esteos longos, arrincados directamente da rocha nai coas directrices das cuñas. Chantáronse os esteos nos mostradores para soportar os tellados pendurados e crear contrastes de luces e sombras a xeito de pavillóns porticados. Pero, de entre todos estes esteos, un desentoa dos demais. Non é produto das cuñas, senón resultado cicelado en cilíndrica feitura. Estivo alí para chamar a atención das miradas curiosas e para suscitar a pregunta da súa diferenza. Durante séculos foi testemuña muda e ninguén acertou a reparar o seu ostracismo histórico.  O enigma vén de resolverse: o esteo é unha columna miliaria de orixe romana.  Un marco pétreo dos que usaban os romanos para balizar as pretéritas vías que  aquí se transitaron:  Via XIX e Vía Dactonium-Aquis Celenis con nó vertebrador en Agolada dos camiños.
Que razón tiñan os ancestros que  nos aleccionaban coa cantinela de: Agolada, importante encrucillada desde antigo!

A ROMANIZACIÓN DO NOROESTE DA PENÍNSULA IBÉRICA

Soe  tomarse como incio da consquista do noroeste peninsular polos romanos o ano 137 a.C., coa chegada de Decio Xunio Bruto. A este momento corresponde o lendario episodio do paso do río do Esquecemento, o Limia. Entre o 29 e o 19 a.C., Augusto culmina a conquista. Os romanos empezan a asentarse militarmente no territorio coa construción de campamentos, obrigando aos habitantes dos castros a abandonalos e a establecerse nos vales que é cando aparecen as villae ligadas ás explotacións agrícolas. No século I d.C. Galicia forma parte da provincia Tarraconensis onde permanece ata o ano 212 en que o emperador Diocleciano lle outorga a categoría de provincia. No ano 303 convértese na provincia da Gallaecia, dividida en tres conventos xurídicos (termo administrativo inferior á provincia): Lucus Augusti (Lugo), Asturica Augusti (Astorga) e Bracara Augusti (Braga). O proceso da romanización tivo un dos seus fundamentos na apertura ou consolidación dunha extensa rede viaria que asegurase o dominio e control do territorio.

A PRESENZA ROMANA EN AGOLADA

O territorio aqualatense non foi alleo a este proceso de conquista e romanización. A ausencia de referencias documentais obríganos a apelar como únicos testemuños da presenza dos romanos nestas terras aos vestixios arqueolóxicos que coñecemos.
Na parroquia de Ferreiroa apareceron unha placa funeraria e unha estela votiva, que se conservan na actualidade no Museo de Pontevedra:

Esta imaxe corresponde a unha placa funeraria de granito. Está rota por arriba e por abaixo. Moi probablemente tivese un remate triangular na parte superior. Conserva escotaduras no arrinque. O campo epigráfico está delimitado por unha liña.
A interpretación do texto, segundo apunta Gemma Baños Rodríguez, é a seguinte:
D(is) M(anibus) s(acrum)
Vitalis
an(norum) XXXV
Traducido sería: Aos deuses Manes. Vitalis 35
Ten unhas medidas de 47 x 56 x 8,5 cms.


Esta segunda pedra corresponde a unha ara ou estela votiva de granito de pouca calidade. Na
parte superior presenta un remate triangular roto e tamén un burato feito con posterioridade. Na fronte aparece unha moldura con acróteras aos lados e un espazo semicircular rebaixado. Na liña 1 o texto adáptase á decoración e as letras son máis pequenas cara o centro da liña. Contra abaixo faise máis ancha e grosa. Aos lados está alisada. Pola parte de atrás está desbastada e algo alisada. Na parte de abaixo aparece rota.
O texto responde aos seguintes caracteres:
CMMA
DMASPUS
DIÛMAS?
VOVVUS?
Na primeira liña podería referirse ao nome do dedicante, expresado dun xeito abreviado C(---) M(---)Ma(---), despois o nome da divinidade, que podería ser máis dunha ou ter o nome con dous elementos (o nome podería acabar en VO na cuarta liña, seguido dun signo en forma de U). Ao final aparecería a fórmula votiva V(otum) S(olvit). DMAS da liña 2 podería ser lido D(is) M(anibus) S(acrum), pero a fórmula V.S. do final fai pensar nun texto votivo.
Esta segunda pedra conta coas medidas 62,5 x 28-45x 8,5 cms.
(Información epigráfica recollida da especialista Gemma Baños Rodríguez).

Un terceiro indicio atopámolo no mapa arqueolóxico de Patrimonio. Nel recóllese nun lugar próximo á vila de Agolada, coñecido como Alto de Corres, co código GA36020078 o Xacemento romano de Bidueiros - Parroquia San Pedro de Ferreiroa, n.º de folla 122-23, sen que teñamos constancia da natureza deste xacemento.

Un cuarto vestixio arqueolóxico, identificado recentemente, é un marco miliario romano camuflado como esteo dun dos pendellos-expositores do antigo recinto da feira de Agolada. Este achado posúe un valor que excede amplamente o seu valor monumental. O seu mérito principal radica no seu carácter documental dunha época e que explica a indefectible presenza dunha vía romana nas súas inmediacións.

Que permanecese “ignorado” durante tantos anos  enténdese polo feito de non estarmos instruídos na cultura viaria romana, por carecer de experiencia na identificación de miliarios, por semellar unha columna pétrea sen máis interese que o seu groso fuste cilíndrico e por ser este marco un miliario anepígrafe. De contar con epigrafía visible sería evidente a súa orixe e tería atraído o interese de numerosos estudosos desde hai moitos anos. Por iso tamén se entenderá que non figure no extenso catálogo de patrimonio arqueolóxico de Agolada.

OS MILIARIOS

Un miliario ou pedra miliar (do latín miliarium) , é unha columna cilíndrica, oval ou paralelepípeda que se colocaba no bordo das calzadas romanas para sinalar as distancias cada mil passus (pasos dobres romanos) é dicir, cada milla romana, o que equival a unha distancia de aproximadamente 1.480 metros. Adoitaba ser de cantería, cunha base cúbica ou cadrada e medía entre 2 e 4 m de altura, cun diámetro de 50 a 80 cm.

Moitos dos miliarios son atopados aínda a día de hoxe in situ, pero son máis abundantes aqueles que foron desprazados do seu lugar orixinal. Os miliarios soían levar gravadas inscricións que informaban do nome do emperador que ordenou a construción ou renovación da vía, da distancia entre este lugar e as cidades próximas, dos principais cruces de estradas ou das fronteiras, da milla onde estaba situado o devandito miliario. No caso dos miliarios anepígrafes, crese que estes levaban a información pintada sobre a pedra. Na actualidade non se aprecia neles pintura pois esta esvaecería co paso dos moitos anos transcorridos. Coa presenza dos miliarios, os romanos guiábanse nos seus desprazamentos.

O miliario dos Pendellos de Agolada é unha columna  anepígrafe que foi reaproveitada como esteo frontal para a construción do primeiro pendello-expositor. Este pendello  fora un dos que ordenara edificar o escribán D. Ramón Barrio de Losada nos incios do recinto alá por 1788. Descoñecemos se o miliario foi removido ou se era esta a súa situación orixinal. Pero dada a
proximidade dos camiños máis antigos que desde sempre se cruzaron en Agolada e que neste mesmo artigo estableceremos a súa posible filiación romana, case se podería afirmar que esta foi a súa localización primixenia. Ademais carecería de sentido sometelo a un transporte longo cando nas inmediacións abundaba o material para tallar esteos.


O miliario é unha columna granítica con fuste de sección elíptica de diámetros 34 cms. na base e 30 cms. na parte superior. Ten un basamento ou cepo cúbico que mide 40 x 32 cms. Presenta uns 18 cms. de altura en superficie. Descoñecemos, como é obvio, as medidas da parte soterrada.


AS VÍAS ROMANAS

Este miliario  dos Pendellos certifica de maneira axiomática a existencia dunha vía romana  na contorna de Agolada. Por iso, o que procedía despois de coñecer a existencia deste vestixio miliario era aplicarse no estudo e coñecemento do paso dunha vía romana por Agolada.

A este respecto sabemos que a expansión de Roma fixo necesaria a creación dunha rede viaria que conectase a capital coas principais cidades do Imperio. Para iso construíronse preto de catrocentas calzadas, que ao longo de cen mil quilómetros uniron os puntos máis remotos do territorio controlado por Roma.

As máis importantes destas vías ou calzadas eran as vías principais ou militares. A Gallaecia contou con tres destas vías para comunicar os núcleos urbanos máis relevantes: a Vía XVIII ou Vía Nova, a Vía XIX e a Vía XX ou Per Loca Maritima. Orixinariamente a súa finalidade foi facilitar o desprazamento das tropas e asegurar a subministración de víveres e materiais, ademais de posibilitar a comunicación entre os distintos postos de mando. Estas vías estaban calzadas só excepcionalmente dentro das cidades e nos seus  arredores. Noutros lugares pavimentábanse con xabre e grava extraídas de canteiras abertas nas proximidades. Numerosas vías de menor importancia enlazaban polo interior as calzadas principias.
Ao longo das calzadas, cada vinte ou vinte e cinco millas construían mansións (pousadas ou albergues, áreas de descanso e negocios de aprovisionamiento de víveres ou de cambios de cabalería. Non se desbota a existencia dunha destas mansións nas proximidades de Agolada.

A VÍA XIX NA COMARCA DE DEZA

Con estes datos na man buscamos información das vías militares na Gallaecia e  advertimos que varios autores (historiadores, arqueólogos) coinciden en trazar a Vía XIX con paso por Agolada. Esta vía partía de Bracara Augusta (Braga-Portugal) e dirixíase a Lucus Augusti (Lugo) para rematar en Asturica Augusta (Astorga), unindo así as capitais dos conventos Bracarensis, Lucensis e Asturicensis. O documento da Roma Antiga, coñecido como Itinerario de Antonino, recolle as
 mansións e distancias en millas entre estas. Para o caso da Vía XIX cita as seguintes mansións:  Bracara – Limia (Ponte da Lima) –Tudae (Tui) – Burbida – Turoqua – Aquis Celenis (Caldas de Reis) – Pria – Assegonia – Brevis – Marcie – Lucus (Lugo) – Timalino – Ponte Neviae – Uttaris – Bergido – Interamnio Flavio – Asturica. O que puidemos saber logo de ler as conclusións de varios autores é a dificultade de asociar estas mansións do  Itinerario de Antonino con topónimos actuais e o carácter variable do valor das millas (millium passum). Pero a identificación tórnase especialmente controvertida para as mansións que neste caso máis nos interesan: Asseconia, Brevis.  Só para Asseconia encontramos localizacións tan dispares como Santiago, A Sionlla, O Pino, Aixón (Boqueixón), Ponte Ledesma (Boqueixón), Asorei (Lalín) e para Brevis cítanse as inmediacións de Melide, Erbo (Lalín), Castro Agolada, etc.
A determinación do trazado dunha vía romana debe facerse atendendo aos seguintes criterios e vestixios:
- Aos datos aportados polas fontes clásicas: Itinerario de Antonino, as Taboíñas de Astorga e ao Itinerario Ravenate.
- A presenza de miliarios e os datos epigráficos que expresan as distancias en millas á mansión seguinte e a distancia que había ao punto de destino.
- Pontes ou viaductos atribuíbles con certeza á época romana.
- A identificación das mansións do Itinerario de Antonino.
- A existencia de aras dedicadas aos Lares Viais, vencelladas inequívocamente ás vías romanas.
- Toponimia asociada ás vías romanas.
- Restos identificables  dunha antiga vía con enlousado a modo de summa crusta.

O trazado da vía XIX desde Caldas de Reis a Lugo deu orixe a múltiples variantes e teorías para os distintos historiadores e arqueólogos. Xa no século XVIII, o P. Sarmiento e Cornide Saavedra trázana pasando por Cuntis, A Estrada, Silleda, Ponte Taboada, Bendoiro, Santiso, O Vento, Cancelas, Ponte Vilariño, Agolada, Antas de Ulla, Monterroso… 
O historiador vigués Raúl Villanueva desde unha perspectiva actual coincide con este mesmo trazado. 
Na actualidade, a voz máis autorizada no coñecemento e estudo da cultura romana e as súas vías no noroeste peninsular, D. Antonio Rodríguez Colmenero, traza a vía XIX desde Caldas de Reis á mansión de Pria (Iria Flavia), segue o curso do Ulla por Carcacía ata Sales (Vedra), segue ao norte do Pico Sagro por Sergude, Boqueixón, Ponte Ledesma e desde aquí ascende por Camanzo, Bascuas, Merza, Besexos, As Cruces, pasa o Arnego por Toiriz, sobe a Brántega, Merlín, Marcelín, Agolada. Seguiría cara a Lugo e cruzaría a serra do Farelo pola portela denominada O Marco. Antas de Ulla, Ponte Pedriña, Seteigrexas (Monterroso), Leborei, Milleirós, Ligonde, A Pallota, O Marco, San Fiz do Ermo, Santiago de Entrambasaugas, San Román da Retorta, Bóveda, Alto da Louzaneta e Lugo. 
Esta teoría vese refrendada pola existencia de miliarios en Iria Flavia (miliario de Graciano), en Gándara (Aixón- Boqueixón), cun miliario de Calígula; o miliario anepígrafe de Agolada?, outro miliario de Calígula en Seteigrexas (Monterroso), en Entrambasaugas apareceu outro miliario, outro máis en San Román da Retorta e dous posibles miliarios anepígrafes en Santa Eulalia de Bóveda. Outro refrendo para esta teoría reside no paso da ponte de Ponteledesma, ponte reedificada sobre os basamentos romanos, que aínda son identificables.
Os topónimos Órrea (Agolada), O Marco (clara referencia a un miliario), Antas,  Ponte Pedriña (Monterroso) tamén se asocian a vías romanas.
Existen múltiples especialistas que trazan esta vía máis ao norte por Arzúa, Melide, seguindo aproximadamente o itinerario do actual Camiño Primitivo a Santiago. E xulgamos que non é o noso cometido decantarnos por unha ou outra teoría. Mais si interesarnos por aquelas que sitúan a Agolada no trazado de vellas calzadas romanas.

VÍA DACTONIUM – AQUIS CELENIS  E O SEU PASO POLA COMARCA DE DEZA


O propio Antonio Rodríguez Colmenero apunta dentro das vías secundarias, unha posible vía Dactonium (Monforte) – Aquis Celenis (Caldas de Reis). Coincide o trazado co que se pode ver na imaxe de arriba, obtida da web eirexe.es/as-vias-romanas/.
Esta vía secundaria descríbea superficialmente Colmenero con orixe en Monforte, pasando por Belesar, Chantada, Rodeiro, Grava (Silleda) e descendería  a continuación pola Estrada cara a Caldas de Reis (Aquis Celenis).
Como se pode advertir, non detalla o traxecto  Rodeiro – Grava. E precisamente este tramo é o que máis nos pode interesar para relacionalo co miliario descuberto nos Pendellos de Agolada, e tamén atendendo ao traxecto marcado no mapa que aquí acompañamos.
Se nos guiamos por este mapa, a vía desde Chantada subiría ata Quintá de Agrade (neste lugar a vía cruzaríase coa que procedía de Aquae Querquennis , pasaba por Ourense e dirixíase a Lugo), onde se sitúa unha mansión (Aquae Quintinae), e onde tamén apareceu unha ara dedicada aos Lares Viais. Cruzaría a Serra do Faro polo paso natural de A Matanza, para encamiñarse a Couso (Asperelo).
Desde aquí ía a Santa Baia de Camba, a Vila de Porta de Arcos, San Xoán de Camba, A Portela, Pescoso, Laxe (Ventosa), Ponte Pedriña, Agolada, seguiría á Ponte Vilariño, Cadrón, Cancelas, Erbo, O Vento, Santiso, Bendoiro, Ponte Taboada, Grava (Silleda). 
Esta teoría quedaría refrendada pola ara dedicada aos Lares Viais de Santa Baia de Camba, un posible miliario en San Xoán de Camba (O Marco do Perdón), tres miliarios en Santa Mariña de Pescoso, os topónimos Laxe e Ponte Pedriña e un posible miliario en Ventosa, o miliario descuberto nos Pendellos de Agolada, os restos de calzada da Ponte Vilariño e a ara dedicada aos Lares Viais de Grava (Silleda). 

EPÍLOGO

A  identificación do miliario de Agolada parécenos un achado de moito interese, que nos axuda a entender mellor a longa etapa histórica da Gallaecia na zona do actual Deza. E que teña aparecido nos Pendellos é unha feliz coincidencia que lle vén a dar relevo a este espazo arquitectónico, escenario de múltiples acontecementos de Agolada.
O posible paso de dous camiños romanos por Agolada ponnos no dilema de saber adscribir o miliario  a unha das vías. 
Os datos aquí aportados para a Vía Dactonium-Aquis Celenis estarían en consonancia coa intuición que tivo Elisa Ferreira Priegue, estudosa dos camiños medievais de Galicia, ao xulgar que o camiño que pasaba pola Ponte Vilariño podería tratarse dunha calzada romana de segundo orde.
Nós mesmos tivemos ocasión de coñecer expedito o camiño que ascende desde a Ponte Vilariño a Cadrón e a traza e deseño do camiño tívonos semellanzas co contemplado noutras ocasións nos cóbados de Belesar e de Larouco, vías inequivocamente romanas. 
Moi pronto estará connosco en Agolada un especialista para valoralo e posteriormente proceder á súa catalogación.

1 de xuño de 2017

MOZOS NA FONTE DA PRAZA

Nestes días pasados, e mesmo hoxe, acabo de recibir decenas de novas imaxes do arquivo de Manuel Galego Iglesias. Outra marabilla que vén a unirse aos anteriormente publicados neste blog, de Ton van Vliet e Jesús Faílde Oro. A min enconméndame a difícil misión de publicalas. Identificar persoas, datas aproximadas e presentalas cun texto que lles falga algo de xustiza. Agradézolles a todos, estes tres e outros que me permitiron extraer imaxes dos seus arquivos ou álbums, a enorme confianza que depositan en min ao confiarme este valioso tesouro gráfico de Agolada. Digo que a tarefa é difícil. O primeiro que procede valorar é a procedencia ou non da súa publicación na Rede, tamén procurar non ferir sentimentos nin sensibilidades. Todos sabemos de persoas que prefiren que a súa imaxe non sexa publicada,  outros sen embargo alédanse de recibir unha imaxe de si mesmos que non posuían ou que nin sequera coñecían. En calquera caso, cómpre indicar que o que aquí pretendemos é congratularnos nesa común historia compartida, de cando habitabamos Agolada e a nosa presenza acugulaba casas, prazas e rúas.
Eis seis mozos, Luís, Benito, Ovidio, Xosé, Nilo e Pepe Luís. Unha mañá de domingo, despois da misa, como procedía naqueles lonxanos anos 1962-64. Seis mozos. Nilo viste a sotana de seminarista. Poucos anos despois ordenaríase crego e exerceu o seu ministerio con moito agarimo ata o seu prematuro pasamento. Lembrámolo aquí co mesmo afecto que sempre lle profesamos e agardo que a súa irmá, a quen estimo moito, se alede con este recordatorio. Porque a xente pasamos e a memoria queda.
A praza de Agolada lucía humilde  e con orgullo a fonte de poucos anos (inaugurárase en 1946). A casa do Fraga, que foi panadería e o pozo que axudou a calmar as sedes, tamén dos feirantes. Unha Agolada de pedra e xabre, chea de xente.
Grazas, Pablo, por permitirnos ollar estas estampas que nos fan revivir o pasado para a alegría presente.

31 de maio de 2017

CATEQUESE E COMUÑÓNS EN VENTOSA

Algún día teremos que lle facer xustiza á fotografía, porque moitas imaxes constitúen documentos de alto valor histórico. Cada ano que pasa, calquera imaxe gaña en valor histórico, social e sentimental.
Ollade esta imaxe, tomada na escola de Ventosa, tras a reitoral, alá polo anos 1962-64. Que riqueza advirto! Si, demográfica, a verdadeira riqueza, a forza intelectual e física dun país: a xente nova. Onde hai xente moza, hai esperanza, ilusión e alegría.
Hoxe estreamos un novo arquivo fotográfico do que veño de recibir unha boa colección de imaxes, espero tirarlles proveito; e se se pode, reconstruír parte da nosa íntima historia. Esa historia que remove a nostalxia e nos fai retroceder á infancia con alegría. O arquivo é de Galego, Manuel Galego Iglesias. Fíxomas chegar Pablo, o seu fillo primoxénito. Terei que lle pedir que mas remese con algo máis de calidade.

11 de maio de 2017

AS SETE PRINCIPAIS ENCRUCILLADAS DE DEZA NO MAPA DE DOMINGO FONTÁN (1834)

En 1834 Galicia coñecía o froito de 17 anos de traballo do xeógrafo de Portas (Pontevedra): o seu coñecido mapa de Galicia, denominado por el como Carta Xeométrica. Na súa Carta Xeométrica de Galicia acadou tal nivel de detalle que só sería superado 120 anos máis tarde coa fotogrametría aérea.
No seu mapa, Fontán recolle topónimos de localidades, os principais accidentes orográficos e a hidrografía dos ríos principais, xunto á oronimia e a hidronimia. Dándolle cohesión a ese territorio, que el percorreu a pé e a cabalo durante eses 17 anos, están sinalados os principais camiños da época. Entendemos que a maioría dos camiños por el referenciados serían os que entón se coñecían como camiños reais e que prescindiría de recoller os camiños locais ou veciñais.
Unha observación atenta da devandita Carta Xeométrica, centrada na comarca de Deza, permite ver a evolución das vías de comunicación e distinguir cales eran as principais ENCRUCILLADAS, eses nós de comunicación que antano foron lugares moi frecuentados por viandantes, carruaxes, cabalerías e arrieiros. Igualmente nos permite valorar como algúns importantes cruzamentos de camiños foron perdendo aquela antiga preeminencia en favor doutras novas vías abertas no decurso dos anos.

Das sete principais encrucilladas destaca por nome e por número de vías referenciadas por Fontán, AS CRUCES, onde confluían de modo radial sete camiños ( polo norte buscaba a Ponte San Xusto cara a Arzúa e Boimorto, polo leste saía un camiño real que ía á Ponte Toiriz,  Brántega, Órrea, Bais, Facha, Gradoi, Dorra e chegaba a Monterroso; polo surleste saía un camiño que subía a Agoleta, O Vento e Lalín ou Lagoa do Cepo pasando previamente por Albarellos; polo sur saía un camiño que pasaba por Besexos, Oirós, Bodaño, Losón, O Corpiño, Madriñán, Noceda e Prado; polo suroeste saía camiño cara a Fontao, Carboeiro, Bandeira e Cervaña. Polo oeste saía un vieiro que pasaba por Sabrexo, Merza, Bascuas, Camanzo e  despois de cruzar a Ponte Ledesma en Gres, seguía cara a Santiago. Un sétimo camiño dirixíase a Carbia, onde se bifurcaba a  Camanzo ou á Ponte Basebe para acadar as terras de Touro).
Na LAGOA DO CEPO, en Vilarello-Dozón, confluían seis camiños de longo percorrido. Do seu pasado esplendor quédanos hoxe a memoria e esta constatación de Fontán. Saía un camiño, polo norte cara a Agolada pasando por A Rocha, Alemparte, Pedroso, Axiaz, Ventosa. Outro camiño dirixíase a Rodeiro previo paso por Álceme. Outro camiño saía polo leste pasando pola Ponte Sanlés, Carboentes, Baroncelle, Couso e cruzaba unha portela na serra do Faro para dirixirse a Chantada. Cara ao sur partía un camiño que subía á Pena de Francia, baixaba a Coiras e a Piñor e a Cea para dirixirse a Ourense. Máis polo suroeste partía outra vía que pasaba por O Castro de Dozón e bordeaba a serra da Madanela para arribar a O Carballiño. O sexto camiño da encrucillada dirixíase por Albarellos e Goiás ao nó de O Vento, onde as derivacións ofrecían seis alternativas.
A terceira encrucillada das tres máis importantes era o lugar de O VENTO na parroquia de Bermés (Lalín). De aquí partía polo norte camiño cara As Cruces, polo norleste unha importante vía de orixe romana e medieval que baixaba a Ponte Vilariño e dirixíase por Agolada cara as terras de Monterroso. Outra vía partía polo leste,  baixaba a Moimenta e seguía por Parada, Ponte dos Cabalos, Ventosa, Aldea do Monte, cruzaba o Farelo polo lugar de O Seixo e baixaba a A Somoza para continuar cara a Taboada. Polo surleste un camiño pasaba por Goiás, Albarellos, Lagoa do Cepo e buscaba Chantada. Polo sur partía o camiño que arribaba a Lalín. Polo oeste partía o camiño real que continuaba por Santiso, Bendoiro, Prado e cruzaba a Ponte Taboada. Esta sería a mesma vía antiga que viña desde Agolada e buscaba as terras de Caldas de Reis por A Estrada e Cuntis.
AGOLADA foi tamén importante encrucillada, onde confluíron desde hai séculos camiños relevantes. Fontán referencia cinco. Un partía cara o norte pasando por Borraxeiros, Artoño e Berredo, onde se bifurcaba buscando dúas pontes sobre o Ulla: pola dereita cruzaba Ponte da Cornella (Ponte Arcediago) e dirixíase a terras de Melide e seguía cara a Curtis e Betanzos; pola esquerda buscaba a Ponte de Mourazos e seguía por terras de Santiso cara Arzúa. Polo leste de Agolada partía o camiño que pasaba por As Trabancas, O Marco, Antas de Ulla e Monterroso. Seguía cara a Lugo. Este último camiño é identificado con argumentos sólidos polos máis acreditados arqueólogos como a antiga calzada romana Vía XIX. Polo sur de Agolada saía o camiño que se dirixía á Ponte Pedroso para continuar cara a terras ourensás. Na Lagoa do Cepo bifurcábase cara Ourense ou cara O Carballiño. Polo oeste partía o antigo camiño cara a Ponte Vilariño, O Vento, a Ponte Taboada, A Estrada, Cuntis, Caldas de Reis. E polo noroeste baixaba ao Arnego, cruzaba a ponte Toiriz e dirixíase a As Cruces para continuar pola Ponte Ledesma.
 LALÍN  era tamén unha importante encrucillada, pousada e lugar de paso. Aquí arribaban varios camiños. Fontán sitúa cinco vías, que son máis contando as bifurcacións de A Xesta. Polo norte partía un camiño cara O Vento e As Cruces, facilmente identificable coa actual estrada. Polo leste, outro camiño dirixíase a Albarellos e aquí bifurcábase pola esquerda cara a Rodeiro e pola dereita cara a Lagoa do Cepo e Chantada. Polo sur outro importante camiño pasaba por Donramiro e Moneixas, onde se bifurcaba. Pola dereita ía a Ermida do Medio, desde onde se podía continuar ao lugar de As Santas (Beariz) e pola esquerda ía por A Xesta, Ponte Noufe e seguía por Puxallos, Santo Domingo e Castro-Dozón, onde volvía a bifurcarse.
Desde Donramiro tamén partía un importante camiño que seguía por Botos, Soutolongo, Vilatuxe, Laro, Aciveiro...
Polo noroeste partía o camiño cara a Prado e Silleda. Ao chegar a Chapa bifurcábase, como na actualidade, cara a A Estrada e Santiago por Bandeira.
 MERZA  concentraba cinco camiños: un cara a Ponte Ledesma, outro ía a Carbia e á Ponte Basebe, outro ía a As Cruces, outro dirixíase a Carboeiro e cara o sur ía un pola Ponte Sulago e arribaba a A Bandeira.
E finalmente, nunha aldeíña de Lebozán, A ERMIDA, xa nos lindeiros con O Irixo, encontramos unha sorprendente encrucillada de cinco camiños. Un dirixíaxe a Vilatuxe pasando por O Espiño e A Saborida, outro baixaba a Lebozán e continuaba por Vilanova ata Lalín, outro saía polo leste, seguindo a lomba das vertentes e pasaba pola Cruz da Grade, polo Foxo do Cabrito, e por Cotofrío chegaba a San Martiño de Dozón e desde alí continuaba pola Pallota, Pobadura e seguía a Chantada.
Polo surleste saía unha vía que chegaba ao Irixo e polo suroeste dirixíase á parroquia de Carballeda (Irixo) e ascendía a montaña impoñente do Testeiro para conducir a As Santas (Beariz).