17 abril 2015

OPTIMISMO PARA OS PENDELLOS DE AGOLADA

Nos últimos anos, poucas cousas hai que inviten ao optimismo. Tanta crise, tanta corrupción, tanto paro, tanta deserción do rural, o despoboamento das vilas e das aldeas, o éxodo imparable, o saldo vexetativo sempre  negativo, o estoicismo ineficaz... Todo iso conduciunos á desesperanza e á claudicación ante as dificultades. Nestas difíciles circunstancias raras voces se ergueron para alentar e pregoar algún atisbo de optimismo. A sociedade semella anestesiada. Necesita líderes rexos, traballadores e clarividentes. Líderes para traballar e para reclamar a aportación de cadaquén. Creo que só con traballo, con moitas pequenas ou grandes accións individuais se pode saír deste profundo burato. Volve ser necesaria  a máxima kennedyana do que "podes facer ti polo teu país". Por favor, deixa de pensar en papá-Estado!
As obras que se están a facer agora mesmo nos Pendellos de Agolada son un estímulo para o optimismo. Así mo parece. Pero non chega con que a Deputación veña a investir 236.000 € para arranxar 22  casetas-almacén. Cómpre máis implicación da sociedade, o compromiso e a contribución de cada un dos veciños de Agolada, especialmente o sector da hostelería e o do comercio. Os tres días da Feira Corazón da Artesanía foron e son un grande revulsivo, que debería multiplicarse en eventos varios para os Pendellos. As mostras de Artesanía, os campamentos musicais con concertos nos Pendellos enchen a humilde vila de Agolada de actividade, de algarabía e de alegría. Onde hai xente, hai cartos. Hai que traer xente. Ás feiras, ás mostras, aos concertos, ás pousadas, aos mesóns. Como se dicía antes: Onde non chegues, manda recado. Ficar inactivos só conduce ao esmorecemento. Se se lle quere ver o tirón aos Pendellos hai que fixarse no que xa funciona e imaxinar o que podería funcionar e poñerse mans á obra co aporte de todos.
Respecto das obras, quero dicir que me parecen moi necesarias e interesantes, moi ben ideadas, con solucións enxeñosas, especialmente as que aproveitan algunhas das casetas para ser reconvertidas en expositores. Con estas obras gáñanse cinco pendellos para exposición e dúas casiñas de dous andares con igual fin (unha na praza da Randulfa e outra na praza do Mel). As casetas poden aproveitarse igualmente para distintos fins, ben arraxandas, coas súas instalacións. Con iso o recinto gaña en corpo e en uso, vaise consolidando paulatinamente. Os pendellos de sempre para o século XXI, para novos eventos e novos usos, así entendo eu este proceso de recuperación, por se a alguén lle importa. 
Gustaríame que algúns particulares que nin venden, nin restauran, nin usan as súas construcións en zona de protección, teñan algo de sentido común e que permitan que este proceso de recuperación non se free. Canto máis se restaura, máis se evidencian os parches e as patoloxías construtivas con cemento, bloques, etc nas construcións sen restaurar. 
Entre todos temos que recuperar un recinto digno, harmonioso, atractivo e interesante. Como lugar de visita e como espazo comercial e cultural. Sei que a maioría dos aqualatenses aprezan Os Pendellos, son coñecedores do seu valor. Outros, menos. Alguén tenme confesado que empezaron a crer no valor dos Pendellos cando viron as primeiras obras restauradas. Creo que os descreídos, neste momento, son poucos; pero aínda queda algún. Temos que seguir no labor de gañalos para esta meritoria causa.
Agora, nos estertores da crise, ou eso din, estas obras acometidas pola Deputación só pode enfocarse como algo esperanzador e positivo. Espero e desexo que moi pronto se lle dean os usos comerciais e hostaleiros proxectados, ademais de recuperar a feira do 12  no interior dos expositores. E un Museo.














28 marzo 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (III)

Tendo apuntados algúns trazos externos do pobo, tócanos agora expoñer como era a casa. Na súa estrutura haberemos de delimitar tres zonas: a parte destinada a vivenda, as cortes ou espazos dedicados aos animais e as dependencias que poderiamos chamar de servizos, pois utilizábanse para almacenar as colleitas ou gardar as ferramentas.
A zona máis funcional era o curro, que viña ser unha síntese das tres descritas, como agora veremos. O curro, de grandes dimensións, tiña un portal bastante ancho, xa que por aquí, como acceso principal da casa, debían pasar as persoas e as xugadas de vacas cos carros; nunha parte estaba cuberto e noutra non, o cal pode explicarse debido a que, por unha banda, era necesario dispoñer dun cobertizo suficientemente amplo para gardar os carros, arados e outros apeiros, e para poder realizar ao abrigo traballos moi diversos: de carpintería (mangos de ferramentas, zocos), a matanza dos porcos, esfollar o millo, partir leña ou extraer unha brocha da pezuña dunha vaca, por citar uns poucos casos. Pero, ao mesmo tempo, para moitos dos labores que sinalamos como exemplos, era fundamental a luz natural, que podía entrar por ese anaco descuberto do curro. Este mesmo espazo era aproveitado tamén para que animais como os porcos, que permanecían recluídos en cortellos bastante reducidos, puidesen fozar e esparcirse algo máis, en contacto co sol e o aire, durante algunhas horas.
Tamén aquí estaban servizos como os celeiros, o forno ou a moa de afiar, cuxa importancia era obvia.
Así que se pode ver que era un espazo polivalente, para persoas que traballaban aquí ou pasaban por aquí cara a outro sitio; para os animais, como acceso ás súas cortes; e tamén era un lugar de almacenamento e servizos. Era como a síntese da vida agrícola e gandeira.
A vida cotiá da familia desenvolvíase a maior parte do día, e bastantes horas da noite, na cociña, situada na planta baixa, e con saídas ao curro, ás cortes, aos cuartos (encima das cortes), e outra directamente ao exterior, a unha leira que había diante da casa. Malia que cando eu contaba cinco anos foi substituída por outra máis moderna, acórdome un pouco da cociña de lareira. O chan era de lousas de pedra, e sobre unha colocada máis alta, o lar, facíase o lume: fogueira ao redor da cal nos quentabamos nas frías noites de inverno, fonte de calor para cociñar (colocando as potas encima do trébede, que nós chamabamos trespés) e cocer a comida - patacas, nabos, verzas- dos porcos, colgando os caldeiros ou os potes na gramalleira (cadea formada por argolas e suxeita a un madeiro con forma de ángulo, que se podía virar, para situar o pote sobre o lume ou separado deste); o fume, ás veces moi abundante, servía para curar os chourizos e as carnes dos porcos colgados no canizo (entramado de ramas colocado encima do lar).
A ama da casa -a miña avoa, normalmente- acendía o lume á alba, ou antes, quizáis sobre o mesmas ascuas do día anterior, ía botando leña e poñendo varias olas, e, cunha cocción moi lenta, elaboraba as tradicionais e ricas comidas entre as que sobresae o caldo, prato diario e primordial na nosa alimentación, que facía poñendo a ferver a auga e logo botando os distintos ingredientes: primeiro as fabas e o unto, e un pouco despois as patacas e a verdura.
A artesa, arca de madeira que se utilizaba primordialmente para amasar e gardar o pan, servíanos de mesa. Logo da cea, adoitábase rezar o rosario en familia e, sobre todo nas longas noites de inverno, charlábase ao redor do lume, planeando os traballos da xornada seguinte ou comentando cousas que pasaran polo pobo; ou se xogaba a partida ás cartas con algún veciño que viña. E tamén os pais axudaban aos fillos nas tarefas escolares. Aínda recordo aquel día en que cheguei á casa cunha conta na pizarra e díxenlle ao meu pai: “Papá, ten que ensinarme a dividir”.
Neste lar había bastante comunicación entre todos os que alí conviviamos. E non se perdía nunca o control sobre a situación xeral, de maneira que se podía estar pendente dunha porca parturenta, por exemplo, porque era fácil oír os seus ronquidos, ou acudir ao sentir os choros dalgún bebé que  espertou no cuarto, ou saír á porta porque alguén -de viva voz, de forma que case sempre se sabía quen era- chamara.
Na parte máis baixa estaban tamén as cortes. Nós tiñamos, no que constituía o casco central da casa, cinco cortes duns vinte e cinco ou trinta metros cadrados, en cada unha das cales durmía unha vaca; e outras tres máis pequenas, cortellos -algunhas feitos nun recuncho das grandes- para os porcos e tenreiros. Todas se comunicaban co curro directamente ou a través doutras. Sobre o chan botábanse toxos, xestas, fentos e outras ramas de arbustos, e por encima, folla ou palla, para que a cama resultase mol. Estes estratos vexetais que en sucesivas tandas se metían na corte transformaríanse en esterco, que, ao seu debido tempo, habería que sacar e levar ás leiras de labradío como abono para as colleitas. Nos cortellos dos porcos había uns comedeiros, labrados en pedra, e nas dos cuxos, outros máis pequenos de madeira; ás vacas adoitaba poñérselles un pesebre para a herba, construído sinxelamente cuns cantos paus delgados nunha esquina da parede.
Encima das cortes, formando tamén esa simbiose á que vimos aludindo entre a vida do home e a dos animais domésticos, estaban os cuartos. Nós tiñamos tres, en dous niveis. Había algúns factores que contribuían a que non fosen excesivamente fríos: as anchas paredes exteriores de pedra e barro, o piso e teito de madeira (táboas de piñeiro ou castiñeiro, polo xeral) e a calor producida polos animais que durmían debaixo.
Para rematar, dentro deste cascarón principal da casa había outras dependencias para servizos. Unha delas, o celeiro, estaba destinada a almacén: alí gardábanse as patacas ou a herba verde, e tamén, nunha gran alacena de pedra, se salgaba a carne de porco. Encima da corte denominada “Cociña vella” (por ser en tempos cociña), estaba a palleira, destinada a gardar a herba seca. E nun dos laterais do curro, xunto ao portal, en 1952, construíran o forno, todo de pedra, claro, e vital para a subsistencia, pois nel cocíase o principal alimento das xentes das aldeas: o pan de centeo.
Circundando a casa había outra serie de construcións. A máis recente era unha rectangular, dividida en dúas partes, unha das cales dedicábase a corte (chamada “de fóra” por acharse separada da casa por un camiño), e a outra a galiñeiro. Este, á súa vez, estaba constituído por unha zona interior, onde se recollían as
galiñas pola noite, e outra exterior, rodeada dun aramado, por onde se esparexían e picoteaban ata o escurecer.
Desde o galiñeiro cara á fronte da casa, estendíase un campo chan, no que se combinaban tres cultivos: un prado pequeno chamado por iso “Pradiño”, unha leira de labradío algo maior, na que rotaban os cultivos, e unha horta onde había coles case sempre, e, no verán, leitugas, remolacha, cenorias… Nesta explanada atopábase o pozo, duns dezaseis metros de profundidade; del abasteciámonos de auga para o consumo doméstico durante todo o ano. O pozo tiña un brocal rectangular de pedra que o cubría; e sacabamos a auga tirando dunha roldana (garrucha) colgada na lousa do teito.
Na outra beira do camiño, fronte ao curro, estaba eira, coa palleira e o hórreo. A eira, superficie de pedras rectangulares coa cara superior lisa, estaba destinada á malla, de modo especial á do centeo; a súa forma era cadrada.
Nun dos laterais da eira estaba o hórreo, construción típica existente en todas as casas. Tres alicerces de cantería sostiñan o chan, tamén de pedra, desde onde se colocaban pontóns de madeira verticais ata o teito, deixando unhas estreitas regandixas intermedias. Estas eran necesarias para a ventilación, pois o hórreo era un celeiro onde se gardaban as espigas de millo para que se secasen.
Situado noutro dos lados de eira, estaba a palleira. O seu aspecto era de cobertizo ou alpendre, de paredes non moi ben feitas. Esta palleira non se dedicaba ao seu uso ordinario de depósito de palla ou herba, senón que aquí tiñamos as arcas de madeira, receptoras dos grans secos de millo ou centeo, e a leña que se ía consumindo na cociña. Aínda que sempre había algo máis: escadas, arados, grades: era como un trasteiro.
Velaí, con grandes pinceladas, a contorna inmediata á casa. Na miña paisaxe rural infantil, calquera espazo é dunha importancia enorme, porque todo ten unha función na vida, desde aquel oco escondido na parede dunha corte, no que talvez se gardaba un bote con cravos vellos, ata a pereira ou a maceira que producían tan rica froita. Sería prolixo entón enumerar recanto por recanto.
Así que, xeralizando o mesmo que ata aquí, irémonos a terras un pouco máis afastadas, pero que integraban igualmente a nosa facenda.
Os labradores medían a riqueza considerando a superficie das terras, e o número de vacas que aquí podían manterse. En tal sentido, os meus pais eran dos que estaban un pouco por encima da media da parroquia, aínda que había familias moito máis ricas.
As leiras clasificábanse en tres tipos: prado, labradío e monte. Tendo en conta a proximidade á casa, atopabamos en primeiro lugar as terras de labradío ou leiras, orientadas case todas ao sur, no val cara ao río Arnego. A maioría, minifundios, separados sempre dos colindantes por setos de pedra, de arbustos e matas ou simplemente de herba. No traballo interviña ou ben directamente o home cavando, segando, etc. ou o home utilizando a xugada de vacas como animais de tiro, para arrastrar o arado, a grada ou o carro.
O conxunto das terras de labranza constituía o agro, que se dividía en dúas mans (é dicir, dúas áreas: agro de arriba e agro de abaixo) nas que se ían rotando os cultivos, de modo que as colleitas repetíanse na mesma man cada dous anos: si un ano no agro de arriba había centeo, ao seguinte sementaríase millo, e no de abaixo, á inversa.
Os dous sinalados, xunto coas patacas, eran os cultivos básicos, posto que as patacas e o pan de centeo, logo explicaremos o proceso de obtención entraban dalgunha forma en todos os menús; doutra banda, o centeo e o millo en forma de gran ou de fariña e os tubérculos dábanselle ao gando vacún e porcino, fonte, á vez, doutros dous alimentos tan importantes nas casas de labranza como o leite e a carne.
De forma extractada, relataremos o ciclo dos tres cultivos mencionados. Sementar o centeo era “outonar”, aínda que esta faena non se fixese en outubro (“outono”) senón en novembro e decembro. Seguindo o proceso de alternancia, as terras que habían ter o millo, labrábanse co arado de ferro, de vertedeira. Logo había que sacar o esterco, un traballo duro, no que adoitaban intervir polo menos tres ou catro persoas cunha ou dúas xugadas: na corte había dous homes para arrincalo e cargalo; outro ou outros, con senllas xugadas,  carretábano ata a leira, onde o descargaban en moricos en ringleira.
 Unha sensación moi agradable ao oído era a do “canto” dos carros, ese chirrido que se producía ao virar o eixe; curioso: nese frotamento dunha madeira con outra, uns carros cantaban máis que outros, e cada un tiña un son característico, que variaba tamén segundo o tipo de madeira, peso da carga… Toda unha polifonía. Logo, encima desa terra labrada, íanse estendendo con forquillas os restos curtidos dos vexetais, de maneira que cubrisen toda a superficie da leira. E xa viña sementeira propiamente dita, con dúas fases: primeiro o sementador, case sempre o meu pai, pois este era un dos traballos especializados, cun paso moi lento, dun extremo a outro da leira, e seguindo as “carreiras” (bandas de anchura variable marcadas previamente cunhas poliñas cravadas en ringleira), ía lanzando a voleo puñados de gran, collidos dun cesto que levaba no brazo. Seguidamente, tamén o meu pai, co arado de pau, había de asucar ou derregar a leira, enterrando así o gran e o nutritivo abono. El camiñaba tralo arado, guiándoo cunha man e levando na outra unha vara

bifurcada que utilizaba tanto para fustigar as vacas se se facían remolonas, como para apartar ao paso da rella os rastrollos grandes que puidesen learse no arado; a esta acción unía constantes ordes verbais (“imos”, “arriba, arriba”, “volta”), comunicación dirixida ás vacas, que, por suposto, as adestradas entendían ben, e ao que fose diante guiándoas (a min tocoume moitas veces), quen, mantendo en todo momento unha vaca, alternativamente coa outra, segundo o sentido da marcha, polo suco anterior, tiraría da corda para levar a xugada un pouco máis cara a un lado ou outro.
O sucar mellor ou peor a terra dependía, fundamentalmente, do arador, aínda que este non podía realizar ben o seu traballo se non tiña boa coordinación co que dirixía a xugada; o adestramento e a docilidade das
vacas eran aínda máis importantes, ata o punto de que algunhas parellas, sen que ninguén as conducise, seguían soas o suco, e, á orde do arador, daban a volta no extremo, parábanse ou renovaban a marcha.
O labrador deixara o seu gran enterrado e xa non volvería facer labor algún nestes campos sementados ata cando o froito estivese maduro, o que sucedería, se todo ía ben, alá por xullo.
Na época de principio do verán coincidían os traballos da recolección do centeo e da herba, ambos de gran importancia, como xa explicamos, porque estaba en xogo nada menos que asegurarse o pan de todo o ano e conseguir a forraxe para sustentar as vacas durante o inverno.
(Memorias autobiográficas de José Antonio Fernández Sucasas, nacido en A Eirexe - Vilariño).
As imaxes en branco e negro son de Ton van Vliet.

02 marzo 2015

PENDELLOS DE AGOLADA, ENTRAÑABLES E MÁXICOS

En vésperas dunha cuarta fase de obras...
É licito aspirar a unha restauración íntegra de Os Pendellos de Agolada. 
 É licito soñar un futuro prometedor para este espazo arquitectónico, máximo referente das construcións das feiras tradicionais galegas.
 É xusto expresar que os investimentos que se fagan neste conxunto non son en absoluto un dispendio, senón unha esperanza e un revulsivo para a economía do concello e da comarca. Para iso cómpre darlle os usos xa estudados e anunciados.
É xusto recoñecer o innegable valor arquitectónico popular do recinto e a fotoxenia e o pragmatismo das construcións.
É unha obriga expresar a sensible mellora do antigo mercado despois das tres recentes fases de restauración.
É imprescindible conservar en dignidade este patrimonio herdado para memoria das feiras das futuras xeracións e para os presentes usos dos cidadáns do século XXI.
É lícito aspirar a encher de vida as canellas e os mostradores dos pendellos.
É factible un futuro que lle tire rendemento cotián a cada pendello.
É de xustiza reclamar a substitución do alumeado elevado polo instalado nas obras de restauración.
É un exercicio de honestidade reiterar, unha vez valorado o actual, que o alumeado que máis nos convencería é o que proxectase a luz desde o pavimento nas rúas e desde o interior dos mostradores nos pendellos-expositor.
É plausible o esforzo inversor das Administracións  e o compromiso de completar a compra e restauración das restantes construcións.
É requerible e apremiante  a necesidade de insuflarlle vida permanente aos Pendellos coas feiras, cos mesóns, cunha pousada e cun museo.
É desexable que se promovan distintas feiras monográficas (produtos ecolóxicos, mercado de artículos de segunda man, feira de antigüidades ...) á beira da feira do 12 e das marabillosas Mostras de Artesanía.
É lícito recalcar a necesidade de iniciar nesta casiña de arriba un Museo das Feiras para ilustrar ás multiples visitas que hai.
É licito soñar cuns Pendellos sen cableado aéreo e sen contedores afeando as fachadas restauradas dos Pendellos.
É necesario reiterar que a recuperación dos pendellos-expositores que houbo nesta Rúa da Parranda, non só permitirían gañar en espazo comercial, senón que constitúe a coroación da restauración, volvendo a darlle cohesión aos pendellos de ambas beiras. É factible, esixible e inescusable. Baixar a cota da rúa ata o nivel orixinal, eliminar as farolas centrais e desterrar o tráfico rodado.
É importante recuperar o tellado e as columnas do pendello expositor anexo a esta casiña da esquerda. Fórmulas hai para conseguilo.
É unha enorme satisfacción ver a Capela das Virtudes felizmente recuperada.
É de xustiza recoñecer a elegancia humilde desta capela caleada.
É desexable que o recinto poida desterrar algún día as constucións parche que son unha afrenta á historia e á cidadanía.
É lícito agardar que algún día as Administración poidan comprar a cabaleriza que hai neste edificio sito tras o Marco da Constitución e a recuperen para memoria dese pasado feiral esplendoroso en Agolada.
É importante reparar na plasticidade antiga destas casas do Caldeireiro. Un espazo a protexer.
É desexable que á beira dos Pendellos se protexa a Praza do Concello e se recuperen os pendellos-almacén que parten desde a Rúa Nova polo lateral dereito da Praza. Compralos sería unha boa idea. Forman parte inseparable do resto do recinto.
NOTA: Imaxes obtidas polo autor deste blog o pasado 28 de febreiro, quen contou coa pátina da chuvia para darlle realce á pedra erixida monumento.

28 febreiro 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (II)

Na etapa dos recordos máis temperáns figura, efectivamente, a imaxe do río, chamado río Grande cando se quería diferenciar doutros regatos, como liña fronteiriza, xa que sinalaba o confín dos montes veciñais. O Arnego, sensiblemente recto entre Cadrón e Vilariño, facía unha gran xiro na desembocadura dun dos seus afluentes, o río das Abellas, para separar seguidamente as demarcacións de Vilariño e Cangas. Tanto esta zona fluvial como os montes que se atopan neste recodo chámanse “A Valouta”. E nas miñas Memorias recorro a este topónimo (e non a outros que sinalan outras partes do río: “A Pesqueira”, “O Penedo Grande”) porque é para min o de máis resonancias, aquel do que primeiro oín falar aos veciños que pastoreaban as vacas. Se alguén había de ir co gando ata alí, axiña a miña fantasía infantil entendía que percorrera un camiño moi longo: xa non podía ir máis aló; entre os tortuosos e malos camiños que sucaban o monte, o que chegaba ata esa punta era como a arteria principal, e, aínda que se transitaba por el con dificultade, debido aos altibaixos, era un dos poucos accesos polos que o carro podía chegar ata a beira do río, onde se ía ás veces a cargar area; por alí podíase cruzar o río á outra banda. En fin, A Valouta quedoume gravado como tópico de continua referencia desde os meus primeiros anos.

O río tiña relevancia económica, e así, os da xeración anterior explicábannos que alí estaban os mazadeiros (rodas de muíño para mazar o liño). De tales artiluxios eu non puiden ver nin os restos, pero si coñecín os muíños, tan importantes para a elaboración do pan, alimento básico, e a central hidroeléctrica, grazas á cal só me acordo do candil de gas porque ás veces había que acendelo se se producía un apagón ou para ir a algunha corte sen instalación eléctrica. No noso río criábanse unhas troitas riquísimas, que eu tiven ocasión de probar desde moi neno.

Pasar alén do río non era fácil, sobre todo no inverno. As xentes de Vilariño sempre mantiveron moita comunicación coas da outra ribeira, preferentemente cos de Cadrón e Castelo, pobos situados á beira da
estrada xeral. O máis frecuente era que se cruzase por Ponte Vilariño, pero, para non facer tanto rodeo, podían seguirse atallos, como ir pola Tosta (dique feito de pedras para levar a auga a un muíño), ou polos paus, dous troncos colocados en lugares nos que había illotes para apoialos, uns poucos centímetros sobre a auga, para os pés, e outro á altura das mans, como varanda. Esta última forma de vadear o río non era moi apropiada para os que tiñan medo de perder o equilibrio ou de que  rompese a madeira, cousa que sucedía algunha vez. O río asociábase tamén á diversión, por exemplo, ao baño que un podía tomarse nas súas augas limpas algún día de verán.

Desde Vilariño podía verse un horizonte bastante amplo, perfilado por dúas cimas, cuxos nomes eran Farelo e Carrio, e situadas, respectivamente, ao Leste e ao Oeste. A primeira, por ser o punto por onde nacía o sol, servía para comparacións metafóricas: “naquel tempo ti aínda estabas detrás do Farelo”, dicíannos, se cadra, para aludir a un suceso anterior ao noso nacemento.

A miña aldea ou lugar -nomes que se utilizaban indistintamente-; non así o de pobo, que tiña connotacións de maior poboación, máis urbano, estaba constituída, como xa se dixo, por tres unidades familiares: a primeira casa, situada fronte á fachada da igrexa, era a Reitoral, na que vivía o cura; as dúas vivendas restantes formaban parte do mesmo casco, a máis pequena era a do señor Germán, e a outra, na que eu nacín, chamábana da señora Socorro, nome da miña avoa. (As casas podían recibir denominaciones segundo o nome do dono -como nos casos que acabamos de citar-, ou o apelido (Casa de Fernández), ou o oficio (Casa do “Zarralleiro”), ou da ubicación: de Arriba, de Abaixo). Tanto a Igrexa como as tres vivendas achábanse ao bordo da corredoira (camiño estreito de carro), á man esquerda se entrabamos de Vilariño. Uns metros máis adiante, na outra man, había outra casa deshabitada porque os seus últimos donos emigraran a Arxentina -por iso a chamaban “dos americanos” e vendérona a un veciño que vivía na aldea de Vilariño.

Segundo contan, antigamente toda a aldea pertenceu a unhas mulleres que, non tiveran descendencia e deixaron unha parte das súas propiedades para a Igrexa, e a outra parte, que puxeron á venda, foi comprada por dúas familias. Por iso, a mediados do século XX non quedaban vestixios desa vasta propiedade, senón uns pequenos predios rodeando a aldea e pertencentes a algún dos tres veciños.

O cruceiro, que tiña esculpidos a Xesucristo e á Virxe, todo de pedra, sinalaba a entrada do pobo. Ata alí chegaban as procesións que saían da igrexa, con emblemas parroquiais: o pendón e o estandarte á fronte, e detrás, levadas en andas, as imaxes dos santos cuxa festividade se celebraba, e, pechando a marcha, os fieis. Toda a comitiva, unha vez que daba a volta ao redor do cruceiro, retornaba á igrexa.

Nunha zona máis ancha deste camiño de entrada, xunto ás casas, atopábase a fonte, coñecida entre nós como “ O Tanque da auga”. A auga nacía preto da igrexa de Esperante, como un quilómetro máis arriba, e era conducida por unha canle. No manancial saía fresca e rica; abaixo, con todo, xa perdera parte desas calidades. En todo caso, esta auga satisfacía unhas necesidades vitais para o pobo. Primeiro, era a auga que
se utilizaba normalmente para beber e para os restantes usos domésticos (cociñar ou fregar); tamén xunto á fonte había un pilón de pedra que facía indistintamente de lavadeiro e bebedoiro; e finalmente, esta auga utilizábase para regar os prados, seguindo unhas quendas, sensiblemente proporcionais á extensión dos terreos, que estableceran os nosos antepasados. No verán a auga non chegaba á fonte, e entón había que ir ao río, a Ponticela, tanto para lavar as roupas como para que abrevasen as vacas; en anos en que a seca era moi intensa, e ata non quedaba auga no noso pozo, era preciso encher no río un gran tonel e transportalo no carro, para atender as necesidades máis imperiosas da casa.

O camiño que cruzaba por entre as casas era de terra, polo que, no inverno, facíase un lameiro con moitos charcos; pero cada veciño,  no treito correspondente á súa casa, estendía unha capa de toxos que co tránsito diario dos animais íase curtindo e convertendo en esterco; logo, este abono vexetal serviría xunto co das cortes para fertilizar as terras.