31 decembro 2014

PREGÓN DAS FESTAS DE SAN PEDRO 2014 EN AGOLADA

Como desdepedida deste ano 2014 quero deixar aos lectores que por aquí pasan o Pregón das Festas de San Pedro 2014 en Agolada. É unha promesa que lle fixen a un amigo que non puido estar presente durante a lectura deste pregón na Praza do Concello de Agolada e que me expresou o seu pesar por tal circunstancia.
Cóubome a min a honra de ser o primeiro pregoeiro das Festas Patronais de Agolada. Debo confesar que cando recibín unha chamada telefónica no meu domicilio facéndome a petición de pronunciar a apertura das festas de Agolada, quedei algo desorientado e indeciso. Por un lado era consciente de que era un honor que me estaban a conceder e por outra banda non acababa de enxergar cales eran os meus méritos para recibir tal proposta. Dubidei durante uns días. O que me retraía era o intento de fuxir da notoriedade e do protagonismo nunca buscado. O que me animou foi pensar que non aceptar era un desaire a quen confiara en min inicialmente.
Grazas desde aquí de novo á Comisión de Festas, especialmente a Alfonso García Cumplido e ao alcalde de Agolada, Ramiro Varela Peón, polas verbas de recoñecemento e polo obsequio dunha fermosa peza de cerámica cos Pendellos como "buque insignia".
LA VOZ DE GALICIA
FARO DE VIGO
 
A comisión de festas do ano 2014 incorporou unha interesante novidade no programa das festas. Quixo amenizar a xornada de véspera con "xente de Agolada". A parte musical correu a cargo de Carlos Ramos Pallares "Cabanelas", que acudiu cun seu compañeiro da Escola de acordeóns Bieito Blanco de Ourense e a música de gaiteiros recaeu nun novo grupo familiar, composto polos irmáns Blanco Iglesias. O nome que escolleron para o seu grupo expresa a nostalxia e a lembranza da súa etapa infantil en Agolada: "Pena Merenda" (nome dun penedo sito no Coteimil, lugar moi frecuentado polos rapaces que apacentaban o gando no monte próximo a Agolada). 
PREGÓN EN DOUS ACTOS
I
Sr. Alcalde, amigos, veciños de Agolada, visitantes e familiares que nos acompañades, permitídeme que me dirixa a vós para expresarvos un caloroso saúdo de benvida e acollida como apertura das festas patronais do presente ano.
A Comisión de Festas  encomendoume un pregón para iniciar este San Pedro 2014 co protocolo e a pompa que se gastan por outros lares. Seica é novidade isto de pregoar o San Pedro en Agolada. Felicito á Comisión por incorporar este sinxelo acto ao programa de festas porque contribúe  a darlle realce ao evento.  Quizais a festa necesite tamén as palabras para a xudar a vestir a música.  Voto por que se institucionalice o acto e que a nómina de pregoeiros sexa de amplo percorrido e lles dean lustre ás festas e á vila de Agolada.
Desexo expresarlles gratitude aos membros da Comisión  por invitarme para este cometido. Que saiban que son eles quen me honran e eu correspondo a esta deferencia  co afecto e coa emoción que só a vila natal é capaz de inspirar. Os que coñecedes o meu blog titulado AQUAM LATAM (étimo latino do antigo nome de Agolada), saberedes que leva un subtítulo que reza: Agolada no corazón. Porque así a sinto. Contén igualmente un fragmento de Retrincos de Castelao onde di: “se sodes sentimentais comprenderedes a miña emoción, porque a vila natal non é como todas as vilas”.  Pois, con esta emoción e coa Agolada no corazón vos falo.  Hai moitos pobos e cidades espallados por toda a xeografía, pero cada persoa ten un que lle resulta especial fronte aos demais. Ese sitio especial soe coincidir con aquel que nos viu nacer e medrar. Mellor expresouno o poeta austríaco Rainer Maria Rilke cando escribiu: “a verdadeira patria do home é a infancia”. Certamente hoxe é festa no pobo da miña infancia, é festa na miña patria verdadeira… e na vosa,  “compatriotas”!
Elaborar este pregón fíxome reparar en que o San Pedro é a festa máis celebrada en todo concello de Agolada. Nada menos que catro parroquias: Ferreiroa, Merlín, Baíña e Carmoega honran a San Pedro como patrón.  San Pedro, o da pedra angular, o que goberna as chaves e as portas do ceo. E a min sempre me dixeron: “un amigo ata nas portas do inferno”. Se iso é así no inferno, chegar ás portas do ceo e encontrar alí a San Pedro, o noso patrón, non é cuestión intranscendente. Basta con indicar a pertenza á parroquia de Ferreiroa  para recibir un trato especial. O home está moi agradecido a esta parroquia porque é das poucas nas que goza de dúas imaxes en senllas igrexas. Unha imaxe pétrea na románica de Ferreiroa e unha talla moderna e manierista na igrexa de Agolada. Case nada!
Con este motivo do pregón tamén reparei en que orixinariamente esta festa estivo en Ferreiroa e nalgún momento da historia recente decidiron vir  celebrala a esta praza, que antano era e aínda é  a gran campa da feira. Non coñezo datos que nos permitan dicir en que momento da historia se produciu este cambio, pero non me parece arriscado afirmar que ben podería estar nos inicios do século XX, cando Agolada foi tomando corpo de vila, estreou a estrada de Lalín a O Marco e superou en poboación a Ferreiroa e A Costa. E tamén porque aquí se abriron diferentes establecementos hostaleiros e porque a feira lle deu renome a este núcleo. Simple cuestión de hexemonía demográfica e comercial. Creo que nunca houbo receos polo traslado, pero si debeu quedar un pouso de orfandade en Ferreiroa. Na actualidade adoptouse unha intelixente solución salomónica: en lugar dunha celebración, hai dúas honras a San Pedro, tantas coma imaxes, na mesma parroquia. A de hoxe en Agolada e a do mes de xullo en Ferreiroa. Iso é a sabedoría popular.

E así, aquela festa veu parar a Agolada, onde se foron congregando as parroquias da contorna ata acadar unha concorrencia multitudinaria. Tanta que as circunstancias esixían un palco monumental para presidir a praza e a romaría. E Agolada contou con ese palco que xa forma parte do imaxinario  dos que superamos a cincuentena. Pertence ao noso pasado desde que o tiraran alá por 1977. Era un palco polivalente, onde a música aspiraba a cotas celestiais, dada a elevada altura da plataforma. E no baixo daquela estrutura hexagonal albergaba tres espazos onde se aloxaron distintos negocios: unha barbeiría, un taller de bicicletas, un zapateiro remendón e un almacén de pensos e minerais. A plataforma elevada do palco serviunos aos nenos en moitas ocasións de patio cuberto para os nosos xogos infantís, que incluían o atrevemento de descender do palco sen usar a escaleira, non sen risco dunha caída. O día da festa subir ao palco mentres tocaba a banda era unha  pequena ousadía e un privilexio. A polivalencia e multifunción do palco expresan elocuentemente o pragmatismo de quen o ideou. Hoxe quero lembralo aquí porque sei que moitos o gardades na memoria con afecto e que vos retrotrae ás festas de antano. A nostalxia é un sentimento híbrido no que caben a alegría e a melancolía.
         Deste xeito  foise conformando a praza para a vida, para a feira e para a festa. Esta nosa praza tan harmoniosa, erguida lentamente pedra a pedra, precisou unha fonte sonora e señorial, barroca e elegante. E puxéronlle os catro canos sobre unha pilastra coroada e un pilón poligonal coma o contorno do palco. E arredor destes  dous polígonos, agarimados entre as casas que circundan a praza e baixo a sombra dos carballos  confluímos sempre na fin de xuño porque estamos de festa. Para vérmonos, para reunirnos, para reencontrarnos e para compartir a alegría da amizade ou da vecindade.
         Todo pobo desexa sempre unha boa festa. No adxectivo “boa” condensamos unha serie de premisas que nos parecen obrigadas: numerosa afluencia de público, excelentes bandas e orquestras, bares e rúas ateigados de festeiros, climatoloxía benigna, opíparas viandas para a fartura das mesas, diversidade de actividades na sobremesa, múltiples atraccións de festa, etc. A experiencia dos anos veu a confirmarme que non sempre cómpre todo iso. Creo que unha boa festa  é aquela na que o pobo se recoñece unido, a do pobo que se amosa extraordinariamente hospitalario cos alleos que o visitan, a mellor festa é a do pobo que procura a alegría, a felicidade que dá o simple feito de estarmos xuntos… outra vez máis.
Así vola resumo en tres palabras: UNIÓN, HOSPITALIDADE E ALEGRÍA. Iso vos pido e iso vos desexo. Felices festas!

II

Gustaríame rematar este pregón cunha  lembranza aos cegos que coñecín  aquí, nas feiras de Agolada cantando os seus romances con voces roufeñas e gastadas ao compás dos violinos ou das zanfonas. Eles foron as primeiras voces pregoeiras nesta campa feiral que chegou a ser praza do pobo. E para recordalos  ofrézovos unha sinxela imitación dos seus romances:

Escoiten e oian atentos
esta miña parrafada,
que a xeito de cego veño
a pregoar nesta praza.
O vintenove de xuño,
con verán dunha semana,
hai aires de festa grande
en Merlín e n’Agolada,
en Carmoega, n’A Baíña,
nos Pendellos, na Parranda
hai rebulicio nas rúas,
nas tabernas e nas casas.
Andan os veciños todos
coas súas tarefas varias,
uns preparan a comida
e outros locen as fachadas,
as mulleres nas cociñas
poñen as potas en danza,
a do peixe e a dos callos,
do cabrito e  da pescada.
Os ramistas encabezan
o pasacalles da banda,
e no limpo ceo do día
ducias de bombas estalan.
Cando soben dereitiñas
algúns veciños reclaman
a memoria de Indalecio
de Trascastro das Trabancas.
Para darlle honra ao santo
a campá pra misa chama.
Trala liturxia, o concerto
entre corcheas e brancas,
é hora de pasodobres,
sinfonías e cantatas.
Namentres a música soa
hai algarabía nas tascas,
bolen vermús e cervexas
e conversas animadas.
A tradición é ritual
que non por vella se acaba.
As cousas que son de sempre
que mellor que conservalas!
Fáganlle caso a este cego
e gocen da pandeirada
que desta vida levamos
o que nos alegra a alma.
Con amigos e familia
compartan mesa e palabra
que non hai mellor pracer
ca ter amizades francas
e unha familia moi longa
que nos alede a casa.
Alegría  en Bidueiros,
Ferreiroa e n’Agolada,
aturuxos pola Costa
tamén na Fonte de Cántaras.
 Vaia xa por despedida,
desculpen a parrafada,
se en algo os ofendín,
foi sen causa intencionada.
Teño andado moitas festas
coa zanfona ben untada
pregoando o meu discurso
sempre sen cobrar nada.
Aquí vou facer outro tanto
por se acaso alguén reclama.
 Só me resta desexarlles
boa festa e moita calma,
que a troula cando é tranquila,
divirte e tamén é sana.

                         Manuel Busto Galego, xuño de 2014

13 decembro 2014

20 ANOS CON BICO DA BALOUTA

BICO DA BALOUTA nos seus inicios (arriba). Nunha toma máis actual (abaixo).
 Esta entrada está esperando desde o día 31 de maio. Aquel día Bico da Balouta estaba novamente de festa. E que festa! Merecida. Arroupada polos amigos e os veciños. Viñan de editar o seu primeiro disco para conmemorar os seus 20 primeiros anos de feliz traxectoria musical. Fermosa maneira de celebralo, editar un disco co que honrar aos amigos.
E digo que esta entrada está esperando porque eu quero testemuñarlles desde aquí o meu recoñecemento e o meu afecto. E porque sei a importancia que este colectivo ten no noso concello: alegra, dinamiza, emprende, apoia, persiste, anima... fai revivir. A música está intimamente ligada á alegría e á festa. E iso é o que nos aporta: alegría e estímulo. A música viste de solemnidade os actos culturais ou calquera evento que congregue ao público. E aí encontraremos sempre a Bico da Balouta. Agora tamén enlatado en forma de CD.



 Non faltaron os agradecementos nin os agasallos, nin a palabra agradecida e emocionada.

 Non faltaron os mestres gaiteiros Roberto Sala, Manuel Varela e Raúl Galego.
 As voces dos irmáns Blanco Iglesias soaron acompañadas polos gaiteiros de Bico da Balouta e Raúl Galego.
A tarde-noite foi unha festa no entorno dos Pendellos e no Merendeiro do Arnego.
Alfonso, o gran animador deste colectivo, pediume colaboración para este disco. Quería unha presentación-semblanza para a carátula interior do CD. Froito desta petición é o texto que vos deixo a continuación:
En Vilariño das Caldelas o Arnego baixa anchuroso e tranquilo para recibir hospitalario o agasallo líquido do Rego das Abellas. O monte da ribeira aqualatense describe neste recanto un perfil aguzado de punteira que a toponimia sabiamente designou como O Bico da Balouta (Vallem Altam). Nesta mesma parroquia xermolou hai dous decenios un grupo de gaiteiros que encontrou neste nome e nesta paraxe os referentes que o identifican. Do bosque importou os trilos dos velaugarridos para inspirar palletas e punteiros; do vello río aprendeu ese murmurio perenne no que se expresa o roncón; do ceo limpo da contorna tomou o alento para acugular foles de ledicia. A percusión agromou espontaneamente ao compás do antigo mazadeiro e dos muíños roulóns que balizan a ribeira. Así, a música deveu muiñeira, pasodobre, xota e alalá e as tabernas de Agolada, a Praza e os Pendellos souberon/saben da “parranda” musical e da festa-compromiso deste colectivo de gaiteiros, das súas iniciativas, das súas voces enxebres  baleiradas en cantos populares para a festa e a alegría.
         Hoxe alegramos cos seus vinte anos de fecunda traxectoria musical, saudamos e agradecemos a edición do seu primeiro disco titulado “Na Praza da Randulfa”, co que queren celebrar esta efeméride. O título escollido provén doutro espazo simbólico na historia deste grupo. A Praza da Randulfa acolle anualmente a festa homónima  que congrega en agarimo e algarabía decenas de gaiteiros, folclore e etnografía de diferentes lugares grazas ao  denodado impulso de Bico da Balouta.
         O disco contén pezas tradicionais con algúns arranxos propios, que transitan desde a rumba ao pasodobre e desde as ribeiranas ás muiñeiras. De entre elas sobresae a Muiñeira da Balouta, con música orixinal de Manuel Varela e letra concebida por todo o colectivo mentres andaba de “foliada na do Costa, romería no da Fina e unha boa enchedola na taberna da Oliva”.
         Saudamos e felicitamos a Bico da Balouta por este froito novo no seu amplo panorama de traballo e compromiso, que abarca intercambios musicais con Francia e Irlanda, exposicións, conferencias, edición de vídeos, concursos de espantallos e sempre a súa música como bandeira enarborada para erguerse como himno reivindicativo en múltiples causas xustas.
         Como epílogo a esta reseña só resta desexarmos longo e fecundo futuro a este entrañable e querido grupo de amigos-gaiteiros.                    Manuel Busto Galego


Moitas grazas pola plaquiña de agradecemento:

17 novembro 2014

TON VAN VLIET RETRATOU A VERBENA

Cando Ton estivo en Agolada existía a fotografía en color, pero el quixo retratarnos en branco e negro, tamén na verbena, e levarnos ata as retinas dos holandeses para sorprendelos cos nosos costumes ancorados na tradición. Quixo levar a xente do común, nos seus momentos vitais: a festa, o traballo, a relixiosidade, o costumismo... Ton foi esencialmente un notario que acreditou a nosa  maneira de vivir, unha testemuña allea que nos miraba con curiosidade e interese. Moitos foron os nosos estilos de vida que alertaron a súa mirada privilexiada. E hoxe agradecemos estas imaxes coma un tesouro que nos lembra aquel pasado da época dourada de Agolada.
Creo que foi no San Cristovo de Borraxeiros onde tomou as imaxes que aquí figuran. Agora, 35 anos despois, ficamos estantíos ante o paso do tempo. Vémonos e recoñecémonos, pero hai algo que dificilmente volverá: aquelas multitudes que se congregaban nas múltiples verbenas das parroquias. A xente é a vida. Por iso non é arriscado afirmar que daquela o noso concello estaba VIVO. Alguén se atrevería a afirmar actualmente o mesmo? Sirva de consolo que este é o maior problema que sofre todo o rural galego, especialmente o da Galicia interior. Pero pobre consolo. 
Luís García e Julia Abeledo
José Antonio Abeledo (Jhony)
José Antonio Fernández Sucasas, Mary Carmen Vázquez e Eva Vázquez

24 outubro 2014

OS PENDELLOS DE AGOLADA EN DESDE GALICIA PARA EL MUNDO



En setembro de 2013 acudían a Agolada Adriano Rivera e Fran Marcote, guionista e cámara respectivamente da empresa "Pórtico Audiovisuales" para gravar un programa monográfico sobre o Concello de Agolada. Pediron a miña colaboración para falar de Os Pendellos. E alí estiven ofrecendo a miña modesta contribución. O programa foi gravado nas dúas linguas nas que se emite: en galego para a TVG e en castelán para o canal internacional de TVE. Velaquí a razón de que neste vídeo me exprese en castelán, na versión para TVE. O programa emitiuse hai agora un ano. O vídeo que ilustra esta entrada é un fragmento dun programa que ocupa un 45 minutos. Destaca pola calidade e definición das imaxes, que non é pouco.
 Isto é o que toca facer, entre outras miudezas, para manter viva aquela empresa de darlle vida á arquitectura humilde, singular e fermosa de Os Pendellos.
 Lamento profundamente a liquidación da Asociación Amigos dos Pendellos, non polo que me afecta no plano persoal, senón porque Os Pendellos quedaron orfos, no desamparo civil, carentes da ilusión que nos animou e nos congregou antano. Rota aquela unión e sintonía xa nada foi igual, coma quen rompe un vidro, non hai esparadrapo nin remedio que cicatrice a ferida. Mais sinto que aínda non é tempo de falar deste asunto. Aínda necesito máis pouso e serenidade. Pero falarei algún día, porque a sociedade debe saber por que se perdeu algo que foi moi importante e que se truncou cando aínda quedaban pasos fundamentais por dar.
E namentres, na actualidade, seguimos á espera dunha prometida actuación nalgunhas casetas e pendellos, nas portas, nos tellados, na eliminación de determinados elementos discordantes, na restauración de 6 pendellos de titularidade privada e na compra dalgunha construción máis.
En calquera caso, sempre a título particular, seguirei colaborando con quen mo pida na procura dunha íntegra restauración do recinto e unha necesaria posta en uso dos diferentes espazos.

08 outubro 2014

CARMOEGA



Carmoega é a miña Arcadia máxica e real, o fogar  dos aloumiños  primeiros. A natureza concedeulle a esta parroquia aqualatense a prestancia perenne e rexa das sobreiras  e a frescura limpa do Arnego. A terra é farturenta de seu, con sabor de fatóns e  pexegos  e ten recendos de mazá tabardilla. O val de cunca que pecha a Vultureira é extenso e feraz. As aldeas, espalladas, mimetízanse coa paisaxe no mosaico das leiras. A arquitectura das casas estoicamente resiste o acoso do ladrillo e a uralita e a ruína vai prendendo por recantos varios ata que os muros se dan por vencidos ante a lei inapelable da gravidade e a irregularidade da pedra esquistosa asentada sempre sobre arxila. No último medio século a fisionomía da aldea mudou radicalmente, fixo aparición o asfalto, as canellas substituíron a lama por cemento e a concentración parcelaria mudou marcos e valados. A vexetación arbórea sufriu unha amputación traumática da que aínda non se recuperou integramente. A parroquia superou dúas ameazas: a dun gran encoro e a dunha minicentral e a poboación mermou ao compás das explotacións gandeiras. Hai paradoxas difíciles de entender: un lugar farturento e produtivo, coa terra concentrada e con excelentes comunicacións e servizos, unha paisaxe de excelencia e agarimosa, cada día acolle menos futuro.
Despois de tantos meses de silencio, de ilusión minguada, hoxe ocorréuseme traer estas acuarelas que pintei hai uns vinte anos. Nelas recollo o elegante barroco da igrexa da parroquia de Carmoega e o camiño que desde a escola arribaba á miña casa natal. As pinturas de afeccionado locen desde aquela na casa toledana dun meu irmán. Con elas quixen agasallalo e levarlle un recanto da aldea onde vivimos unha infancia feliz de nenos labregos, fillos de labregos. Sempre soubo aprezalo e ocupan na casa un lugar destacado. Eis un anaco de Galicia en Toledo.
A min gustaríame crer que cando as mira, aínda que sexa de esguello, se sentirá un pouco máis preto de nós e desta aldea á que tanto amor lle profesa.

10 abril 2014

INSCRICIÓN FUNDACIONAL DA PONTE MEDIEVAL DE TOIRIZ (VILA DE CRUCES)


Hai case sete anos falei neste caderno da ponte medieval de Toiriz (Vila de Cruces), asentada nunha importante vía que servía para o tránsito cara a Santiago desde as terras da Alta Ulloa e as que outea o Farelo. Daquelas non puiden aportar ningunha imaxe da inscrición fundacional da ponte, pois aínda non dera con rocha epigrafiada. A primeira imaxe que puiden obter (fotografía superior) foi por xentileza do profesor e escritor Gonzalo Navaza Blanco, a quen lle expreso aquí publicamente o meu agradecemento.
A semana pasada, nun traxecto rutineiro por Toiriz, observei unhas obras á beira da actual ponte e intuín axiña do que se trataba. Foi unha ledicia poder ver as perfectas grafías en baixorrelevo esculpidas na rocha. Noutras tres ocasións anteriores andara a buscala sen éxito.
Neste fragmento da Carta Xeométrica de Galicia de Domingo Fontán, publicada en 1845, poden observarse con detalle o río Arnego coas tres pontes medievais aínda existentes naquela data (Vilariño, Carmoega e Toiriz). Río arriba aínda perviven en pedra as arcadas das pontes románicas de Os Cabalos e Pedroso. Igualmente vemos os principais camiños que vertebraban este territorio. O que pasa pola ponte Toiriz sobe a "Las Cruces", continuaba por Carbia, Piloño, Ponte Ledesma, Boqueixón e Santiago. Por descontado que tiña bifurcacións en múltiples direccións. Pero este é o paso natural e máis lóxico para viaxar desde as terras de Agolada, Antas de Ulla e Monterroso cara a Santiago, destino obrigado no caso de Agolada, pois no Antigo Réxime Agolada pertenceu á provincia de Santiago e a Xurisdición de Ventosa sempre foi do señorío do Arcebispo compostelán.
É clarificador observar  como este camiño percorre lugares de importancia na Idade Media: o castelo de Borraxeiros, o mosteiro de monxas bieitas de Órrea, o mosteiro de monxas de Toiriz, o mosteiro de Piloño, o mosteiro de monxas benedictinas de Camanzo...

A inscrición está gravada na rocha esquistosa cunha lenda aproximada :"LAVORABERUNT ISTA PONTE:ERA:DCC.. (Ano 877) ET FUIT PERFECTA PRIDIE ..."

A inscrición leva aí once séculos e pico, pero é neste momento cando o Concello de Vila de Cruces intervén acertadamente no entorno para expoñer ao público o valor documental e arqueolóxico que confirma a importancia do lugar e a antigüidade da ponte de madeira xa desaparecida, da que aínda quedan os peares das orelas semiderruídos. Contrasta este feito co abandono e o esquecemento  doutras inscricións existentes nos concellos de Agolada e Lalín e descoñecidas para a inmensa maioría da xente: na Ponte dos Cabalos  (ano 970) un dos perpiaños do peitoril xace no leito do río coa inscrición fundacional. Na Ponte medieval de Vilariño (ano 814) a inscrición na rocha é inaccesible pola bouza que medra na calzada (esta calzada é quizais unha das mellor conservadas da comarca, con cóbados e socalcos característicos das vías romanas), na Ponte de Mourazos (ano 862), na banda de Agolada, a rocha coa inscrición fundacional da ponte xace no fondo da ribeira esquerda ao pé do pear da ponte. Acabou alí como consecuencia da apertura e ancheamento do antigo camiño para dar paso a unha pista forestal. 

Por todo iso, a actuación que agora se leva a cabo en Toiriz é plausible, meritoria e pioneira. Cómpre que cunda o exemplo e os demais concellos imiten esta revalorización do patrimonio.

21 febreiro 2014

RIO ARNEGO: UN BEN PARA PRESERVAR

Adega resalta el buen estado del Arnego
El informe de 2013 hace hincapié en la conservación de su bosque de ribera, frente a la degradación general en los ríos gallegos. El colectivo ecologista Adega presentó ayer en Santiago su Informe do Estado de Saúde dos Ríos Galegos 2013, en el que se presentan los resultados de las inspecciones que realizaron -en primavera y en otoño- sus 271 grupos de voluntarios en las principales cuencas de la comunidad gallega. En lo que se refiere a Deza y Tabeirós-Terra de Montes, sus ríos se integran en la cuenca de las Rías Baixas, donde se realizaron un total de 77 inspecciones, dos de ellas en el río Arnego, que nace en la Serra do Faro y desemboca en el Ulla a la altura de Brocos (Agolada). Los exámenes valoran tanto la calidad de las aguas como la diversidad de flora y fauna tanto del río como de su entorno. Así, el río Arnego obtiene una calificación de excelente (la mejor puntuación) en cuanto a su hábitat, mientras que el bosque de ribera aparece bien conservado en sus dos márgenes. En este punto, Adega resalta el buen estado del Arnego frente al común de los ríos gallegos, pues en 2013 se acentuó la degradación de los bosques ribereños, al perder vegetación de forma progresiva y año tras año, según señala el informe. (FARO DE VIGO, Salomé Soutelo, 12-2-2014). Neste tempo de tanta tribulación a causa da crise que nos flaxela, poder ler noticias alentadoras como a presente é motivo de alegría. E especialmente porque nos afecta aos que amamos, compartimos e coñecemos o río Arnego. Catro concellos do norte de Pontevedra (Rodeiro, Lalín, Agolada e Vila de Cruces) teñen o honor e a obriga de preservar a pulcritude natural deste tesouro líquido.
 Os ecoloxistas de Adega volveron refrendar recentemente a calidade das augas e a conservación do bosque e da fauna da ribeira. Velaquí o mérito nestes tempos de lixo e consumismo desmedido. Creo que non é só a conciencia cidadá, hai outros factores que xogan a favor: despoboamento do rural, diminución da actividade agraria, baixa ocupación poboacional das ribeiras, mínima presenza de industrias ou actividades comerciais nas marxes (un matadeiro de coellos, unha minicentral, tres estacións de bombeo de auga, un restaurante...). Pero con todo iso cómpre resaltar este estupendo feito obxectivo: as augas do Arnego gozan de boa saúde. E no seu entorno medra a vida en harmonía. Ademais, un río limpo é unha riqueza, unha promesa de futuro, unha garantía de vida e un exemplo que deberiamos exportar. Non é este un caso único, en Galicia coñezo e admiro moitos cursos aínda impolutos: o Grobas en Lalín, o Lóuzara en Samos, o Selmo en Quiroga, etc. Pero que satisfacción enorme dá comprobar que nesa listaxe de ríos asépticos figura o que roxe polo val das sobreiras, onde eu nacín!

04 febreiro 2014

O CASTELO (CADRÓN - LALÍN) E UNHA HISTORIA VENCELLADA Á FEIRA DE AGOLADA

Como expresión de agradecemento por ter versificado esta historia relacionada cos atracos que se cometían nas idas e voltas das feiras, dedico esta entrada a José Iglesias Fernández, a quen veño seguindo no seu blog desde hai tempo e gozando coas súas historias e romances. E como principal agasallo ofrézolle estas imaxes que de seguro coñece xa, da autoría de Ton van Vliet que andara a tomar estas vistas da aldea natal de Xosé, O Castelo, alá por 1978. E tamén a miña teoría sobre o topónimo CASTELO.

UN DIA DE FEIRA NA AGOLADA  (1982)

Saín pensando en ir á feira,
un día pola mañá cedo,
montado no meu cabalo,
dende a casa no Castelo.

Para pasar o día nela,
ía eu todo ben posto,
co meu traxeciño fino,
e zapatos de alto costo.

E levaba nunha cesta,
un lacón case que enteiro,
unha bola de pan trigo,
e un bo anaco de queixo.

Mais dúas botellas de  viño,
de bo viño do Ribeiro,
nunha petaca café,
e augardente do Garello*.

No bolsillo levaba cartos,
para mercar unha xugada,
pois era a feira do doce,
nos pendellos da Agolada.

Puxen o cabalo en camiño,
e para facer unha atallada,
fun por medio duns centeos
e crucei unha leira arada.

Ao chegar ao rio Arnego,
e antes de atravesalo,
dei un alto no camiño,
e baixeime do cabalo.

Sacudín ben o meu traxe,
pois o chan era poeirento,
e entón pediume o corpo,
botar un grolo… ¡¡e boteino!!

Nada mais cruzar a Ponte,
e atoparme no outro lado,
vin a dous tipos sentados,
sobre a lousa dun valado.

Moi bos días, cabaleiro,
seica vai moi apurado,
abra esa cesta que leva,
e ensínema decontado.

Obedecín sen protestar,
ó enseñarme unha escopeta,
e meteu na súa saca,
o que eu levaba na cesta.

¡¡A ver os reás que leva!!
dixo o que era mais chaval,
meteume a man no bolsillo,
e atopou o diñeiral.

¡¡Carallo pro cabaleiro!!
-Dixo o máis espabilado-
¡Con tanto carto que leva,
deixarémoslle o  cabalo!

E fuxiron despois os tipos,
camiño de Vilariño,
papando o lacón e o queixo,
e bebendo do meu viño.

Volvín montar no cabalo
e dei volta pró Castelo.
pensando en como contalo,
para que non me caera o pelo.

Cando cheguei onda a muller,
que é moi boa costureira,
nada mais abrirme a porta,
preguntoume pola feira.

Á  feira non dei chegado,
pois roubáronme no camiño,
o lacón, o pan e o queixo,
mailas botellas do viño.

Pois dáme os cartos, meu home,
para agochalos no chineiro.
Hai que telos ben gardados,
porque son moito diñeiro.

Os cartiños queridiña,
tamén mos levaron todos,
pois eran vinte os ladróns,
e atracados era eu solo.

Miña muller deu tal berrido,
tan pronto escoitou aquilo,
que dei que se escoitou,
dende ó Carrio ata o Farelo.

E  mirándome pra cara,
como quen mira pra un sapo,
desta maneira falou,
a este pobre condenado.

¡Funme casar cun burro,
esa foi a miña sorte!
¡¡A partir do día de hoxe,
Irás co cabalo pra corte!!

Dende entón aquí me tedes,
durmindo no galiñeiro.
As galiñas pola eira,
e eu, subido no poleiro.

Agora falan na aldea,
que non houbo tal atraco,
seica me quedei cos cartos,
pra poder comprar tabaco.

E eu os cartos non os choro,
nin me quitan o sentido,
choro o lacón e o queixo,
mailas botellas de viño. 


 O Garello*- Arrieiro das Cruces que vendia augardente polas portas.
     O Cantar relata un feito acontecido na Ponte Vilariño, unha ponte
que está a tiro de pedra entre a Agolada e o Castelo.
     Sucedeu un día de feira na Agolada de xa hai moitos anos.
     O asaltado era un veciño da miña Parroquia, e anque digo que
era da aldea do Castelo, tampouco ten poque ser así, e por suposto
que non vou dicir o seu nome.
     Os asaltantes, detivéronos os civís unhas semanas despois, e seica
eran de unha parroquia das Cruces, da que tampouco dou o nome.
     As malas linguas da aldea, dicían que coñecendo ao personaxe,
non houbera tal atraco, que todo era un invento seu pra quedarse
cos cartos, pois a súa muller seica non lle daba nin pra unha chiquita).




O Castelo é unha aldea moi próxima a Agolada, no veciño concello de Lalín. O Arnego marca no medio unha barreira líquida que antano se salvaba por unha ponte medieval da que aínda quedan vestixios merecentes de atención. A relación entre Agolada e o Castelo sempre foi intensa e amable. Ao Castelo iamos buscar os doces para a festa e cos do Castelo compartiamos a tosta de Vilariño para os baños estivais e as tabernas do Souto e do Ríos para repoñer "combustible".
Agolada e o Castelo estiveron unidos desde os albores da historia por un camiño antigo, que logo se dixo medieval. Elisa Ferreira Priegue, estudosa dos camiños, mesmo indica que por aquí transcorrería unha calzada romana de segundo rango. Este camiño viña de Esporiz (Monterroso) polo Marco, pasaba Agolada e descendía ao Arnego ata a Ponte Vilariño. Desde aquí trazaba un pronunciado cóbado para ascender a Cadrón. Seguía ao Castelo e desde o Castelo buscaba a Ponte das Abellas para continuar por Cancelas, Palmou e chegar ao Vento. Collía dirección a Santiso, Bendoiro, Prado, A Borralla e a Ponte medieval de Taboada.
O topónimo Castelo é moi transparente. Alude a unha fortificación ou a un tor granítico. No fondo da aldea (sinalado na imaxe que antecede) hai un promontorio rochoso que con toda certeza lle deu nome á aldea. Eu aventuro (e perdóenme o atrevemento) que probablemente se trate dun castelo medieval do que descoñezo referencias históricas, pero a conformación do outeiro e a aquitectura dalgunhas casas aledañas parencen indicarnos tal posibilidade. Eu intúo que parte dos perpiaños utilizados nunha casa fidalga, en proceso de restauración actualmente, foron reutilizados dunha construción máis antiga, que moi ben podería ser o orixinario Castelo que lle deu nome á aldea. Portadas molduradas en bisel, lintel apoiado en mochetas,  cornixas en gola baixo o tellado, perpiaños rubricados cos sinais identificativos dos canteiros son propios da Idade Media e moi probablemente pertencentes a un edificio singular e de boas proporcións. Na microtoponimia da aldea designan as leiras e os prados que hai na parte baixa deste outeiro como o Sucastelo, topónimo que indicaría a situación respecto do Castelo situado en lugar máis elevado. Déixoo así para investigadores máis avezados que queiran afondar nesta hipótese.














22 xaneiro 2014

UN SAÚDO PARA OS LECTORES

Preme no triángulo (play) para escoitar o audio. Move o cursor pola pantalla e observa como o "avatar" o segue coa mirada.

17 xaneiro 2014

BORRAXEIROS EN CUARTO MILENIO

Un amigo de Vigo envíame aviso dun  feito paranormal sucedido en Borraxeiros e que xa forma parte desa nebulosa na que se vai diluíndo o pasado. Eu coñecía superficialmente a historia. Os feitos paranormais nunca suscitaron en min un maior interese, nin é unha materia na que eu posúa especial criterio. Son bastante escéptico con estes relatos. Non obstante, esconderse e dicir que isto nunca existiu non creo que sexa a actitude máis atinada. Cando menos, o relato dos feitos si existiu. E agora veñen a sumarse o programa Cuarto Milenio emitido no pasado decembro por Cuatro TV e o rescate da figura do crego Ricardo Varela Sánchez, quen recolleu nun libro titulado "Eva y María" os feitos paranormais acaecidos en Borraxeiros entre 1916 e 1921 na casa de Manuel Varela. El mesmo se encargou de pescudar este e outros feitos semellantes ocorridos na xeografía galega.
Déixoo aquí para que as historias permanezan na nosa memoria, e para non repetilas. Por aquilo de quen descoñece a súa historia está condenado a repetila.



14 xaneiro 2014

ANTONIO PRESAS DOCUMENTA O CASTRO DE ARTOÑO

O pasado domingo Faro de Vigo publicaba a noticia da confirmación da existencia dun castro en Artoño por parte do xeógrafo e investigador Antonio Presas, compañeiro e amigo. É unha noticia que me aleda especialmente e por varios motivos. Primeiro pola constatación da existencia do propio castro; segundo, porque revaloriza e enriquece o noso patrimonio; terceiro, polo traballo exhaustivo e documentado graficamente e con achados de muíños planos, etc. Tamén porque se confirman as miñas hipóteses de hai anos de simple afeccionado que aprendeu a coñecer e amar a cultura castrexa á beira do propio Antonio Presas. Desde aquí quero expresarlle a Antonio Presas o meu recoñecemento e agradecerlle a citación expresa a este blog, onde atopou a inspiración para a súa posterior pescuda e estudo.
A continuación deixo as ligazóns dos artigos dedicados antano neste blog a esta hipótese.
CASTRO EN ARTOÑO?
CASTRO DE ARTOÑO
A CULTURA CASTREXA EN AGOLADA
Baixando ao terreo da anécdota quixera indicar como intuín a posible existencia deste castro. Ocorreu nunha calorosa mañá ciclista dun verán  acometendo a costa que sobe desde Outeiro de Artoño cara a San Paio de Bais. Nun punto da costa fixen unha parada para descansar e beber con tranquilidade. No momento de empinar o botellín da auga, coa vista elevada no horizonte e na distancia quixeron os meus ollos reparar na conformación do outeiro que hai tras o campo da festa do San Ramón. Todo o que sabía da cultura castrexa levoume a valorar aquel lugar como lugar idóneo para asentar un castro. E aquí naceu a miña inquedanza. Ademais tiña certa lóxica, a poboación que hoxe circunda o castro tería nacido vinte séculos atrás ao amparo da muralla castrexa. E as condicións do lugar reunían todas as condicionantes que require un bo asentamento castrexo. Se eu vivise na época prerromana non dubidaría en elixir este lugar para fortificar nel a aldea.