15 agosto 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (VIII). A SEGA DA HERBA SECA

RELATO AUTOBIOGRÁFICO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA). 
A sega da herba era outro dos grandes traballos estivais. Coincidía cronoloxicamente coa do centeo, aínda que o proceso desenvolvíase máis rápido.
O meu pai chamaba para a herba a algúns segadores, xa fose a cambio, como no centeo, ou a xornal. A primeira actividade preparatoria que debían facer estes segadores (gadañeiros) era a de poñer a punto as súas gadañas cravuñándoas,
isto é, adelgazándolles o fío, petándoo cun martelo en forma de aresta encima dunha zafra (ferro para cravar no chan, cunha pequena cabeza plana). Pero, ademais, os segadores ían provistos dun corno de vaca, con auga, colgada da cintura, para meter a pedra coa que era preciso afiar a gadaña cada pouco. Onde o prado era relativamente seco e a herba estaba dereita, os segadores ían en fila, levando cada un un treito (rola) cuxa anchura variaba segundo a capacidade do segador; en cambio, en zonas brañentas -nas que ata os segadores debían calzar botas- , ou onde a herba estaba tumbada por mor da choiva ou ou a saraiba, non se podía segar tan rápido e regularmente, e a herba quedaba desordenada, arremuiñada en moreas. Detrás dos segadores, unha ou dúas persoas estendían a herba con galletas (forquitas); pero non eran necesarias tantas como segadores, como sucedía no caso das atadoras do centeo, senón que unha persoa podía esparexer perfectamente o segado por tres ou catro.
A herba quedaba tendida no prado recubrindo toda a superficie, e, a partir dese momento, o importante era que lucise forte o sol, para que a herba perdese todo o seu verdor. Era perentorio, pois, preservala da auga: se chovía cando xa secara, o feo quedaría descolorido, sen o seu cheiro característico e ata semipodrido, e as vacas non o comerían ben.
A recolleita, polo demais, non era complicada. Un ou dous cargaban a herba no carro, e outro suxeitaba arriba para que non se caese; atábase cun adival e levábase á palleira (cobertizo) ou palleiro (montón similar ao da palla que se facía fóra). As vacas sufrían un gran calvario porque tiñan que arrastrar a carga baixo un sol de xustiza e aguantar os tabaos que as aguilloaban por todas partes.
Para os nenos a parte máis festiva deste traballo estaba na descarga: segundo se ía apilando a herba,  avorcallabámonos e saltabamos nela coma nun gran colchón. Había moito tufo, desprendido das finas sementes do feo, pero isto non impedía que naquela superficie practicásemos todo tipo de piruetas.
Primeiro enchiamos a palleira, e logo amoreabamos a herba que non cabía aquí no palleiro, n’O Nabal, a poucos metros da porta da cociña. Esta pila había que colmala, é dicir, cubrila con palla para que non se mollase; e máis tarde conviña poñerlle por encima unhas ramas longas, como suxeición contra os vendavais. Durante a estación invernal iríanse arrincando feixes de herba diariamente para as vacas.
O amoreamento da herba na palleira era mulido, e por iso prestábase para durmir alí a sesta, e tamén a podían utilizar, ocasionalmente, algúns da casa cando, nunha festa, por exemplo, non se dispoñía de camas suficientes para aloxar pola noite a todos os invitados. Neste mesmo sentido, oíase falar ás veces de que alguén que pasaba por unha aldea, nunha noite de mal tempo en que se lle facía difícil camiñar, buscara algunha palleira para quedarse nela.

A primeira e as tres últimas fotografías que ilustran esta entrada foron obtidas polo fotógrafo holandés Ton van Vliet en 1978. Nela pódese ver a familia de José Antonio Fernández Sucasas recollendo a herba seca. Na penúltima foto, á dereita, figura o propio José Antonio.

06 agosto 2015

MANOEL DA COSTA PARDO, UN VIGUÉS AQUALATENSE

Varias veces teño matinado nos motivos que me levaron e me levan a empregar tantas horas neste caderno ou blog, baleirando nel con moita ilusión o pouco que consigo saber e coñecer da terra que me viu nacer. Nunca conseguín averiguar cales son os estímulos concretos que me animan. Pero é indubidable que as palabras de alento, os comentarios de agradecemento e algúns correos que esporadicamente recibo contribúen a que manteña viva esta páxina.
A principios do mes pasado recibín o seguinte correo e foi un revulsivo e unha alegría neste letargo estival:
Bo día:
Diante de todo parabéns polo seu blog. A miña sogra era da parroquia de Borraxeiros, a miña muller pasou moitos veráns en Agolada, e eu visitei moito as diversas parroquias do Concello, admirando a súa enxebreza.
Cita vostede a Castelao, cando afirma que "Se sodes sentimentais comprenderedes a miña emoción porque a vila natal non é coma todas as vilas". No meu caso Agolada non é a vila da miña infancia pero si dalgún xeito a que me fixo afondar na miña galeguidade.
Moitas grazas polo seu esforzo en conservar esta parte tan importante da nosa identidade coma pobo.
Unha aperta.
Manoel da Costa.
E nun segundo correo, contestando á miña resposta abundaba:
Agolada é para min a aldea que necesita todo galego de cidade, e nos anos sesenta da miña primeira visita un tesouro etnográfico no que eu descubría marabillado a realidade das cousas que lera nos libros.
Agradézolle os parabéns polo blog e a exaltación das terras de Agolada como matria súa de adopción e xoia etnográfica.
Pero sobre todo descubro a unha persoa que non coñecía, os seus vencellos con Agolada e a súa oferta amiga de de colaboración: "comparto ademais da vocación polo ensino e a de encher botellas con mensaxes que botar ao mar virtual de Internet a de facer amigos, actividade esta que me parece unha das mellores da vida, polo que conta conmigo para o que necesites".
No propio correo figuraba a ligazón co Google+ de Manoel da Costa Pardo e iso levoume a querer coñecelo máis. E con agrado comprobo que se trata dun profesor de Electricidade Industrial e Electrónica na Escola de Enxeñería Técnica Industrial de Vigo, con publicacións profesionais, inquedanzas culturais, defensor de causas varias a través da creación dun personaxe virtual "Mirequelledigo" ...
Resumindo, unha alegría e un pracer saber de ti, Manoel. Grazas polo teu apoio. Comprázome na común querencia que temos por Agolada.

17 xullo 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (VII). A COCEDURA DO PAN


Relato autobiográfico de José Antonio Fernández Sucasas, onde narra as súas vivencias de infancia e xuventude en Vilariño (Agolada).
Quédanos describir a panificación, último paso para ter xa o pan de cada día na mesa. Para iso había que preparar a masa e o forno.
Para a masa, primeiramente  cribábase a fariña na artesa, deixando ao carón o salvado ou casca do cereal, que se daba aos animais. Despois, a fariña  amasábase con auga, sal e fermento (levadura feita de masa da fornada anterior).
Quentar o forno, de pedra tanto no lar como na bóveda, levaba unhas tres horas. Este labor facíao sempre a miña avoa, quen, coa súa característica parsimonia, ía facendo lume con leña seca de toxo, xesta ou piñeiro, ata que as pedras se poñían brancas. Ela sabía por experiencia que este sinal indicaba que o forno estaba xa suficientemente caldeado para a cocedura. Nese momento, cunhas ramas de loureiro, varríase o lar, botando a cinza e as brasas nunha cavidade que había por baixo, chamada pateira. Cunha pa de madeira plana, redonda e cun mango moi longo, íase introducindo toda a fornada: dúas ou tres bolas, e cinco, seis..., oito moletes de pan. Tamén se podía enfornar algunha empanada, e na súa época, castañas. Ao cabo de dúas horas, podían sacarse, primeiro as bolas, delgadas, e despois os pans.
Igual que cando ía ao muíño, ou na malla, entretíñame vendo todo o proceso de fabricación do pan, sentado á beira do forno, mirando como a miña avoa facía o lume; e esperaba ansioso a que saísen os primeiros pans, para probalos así, recén sacados do forno; era unha pequena festa.


02 xullo 2015

CORAZÓN DA ARTESANÍA (IV MOSTRA NOS PENDELLOS DE AGOLADA)

Mañá 3 de xullo comezan tres días grandes para Agolada. Os Pendellos volven acoller o Corazón da Artesanía. Un evento de luxo organizado pola Consellería de Industria e Turismo e a Asociación Galega de Artesáns. Non é unha mostra calquera, das moitas que se poden ver por toda Galicia. Aquí xúntanse moitos factores que a elevan por enriba: artesanía, talleres en vivo, conferencias, coloquios, obradoiros, gastronomía, degustacións, música e o escenario dos Pendellos de Agolada, conxunto histórico- artístico, que serve de perfecto decorado para resaltar os múltiples valores dos produtos aquí expostos.
 Este ano Os Pendellos  volven rexurdir coa restauración doutros espazos recuperados para acoller a esa cincuentena longa de artesáns que mañá poboarán este ancestral recinto, como antano o fixeran os innúmeros feirantes da Galicia interior.
 As imaxes aquí expostas corresponden a distintos momentos desta 4ª fase de restauración. Mañá estaremos alí para gozar da mellor artesanía e destes espazos definitivamente recuperados para unha nova vida.




Recollo este fragmento de prensa con declaracións do alcalde Ramiro Varela referidas aos Pendellos e a esta Mostra de Artesanía:
Los pequeños ayuntamientos "desaparecerán" sin iniciativas.
Este lugar es "un marco incomparable", como lo ha definido el alcalde de Agolada, Ramiro Varela, quien ha señalado que esta feria repercute "mucho" a nivel económico y en el comercio de la localidad, ya que "desgraciadamente en los ayuntamientos pequeñitos, si no lo remedian con alguna cosa de estas, la desaparición no va a estar muy lejos".
Al respecto, el regidor ha apuntado que en Agolada "hay muy pocas empresas" y "algunas que había cerraron", por lo que ha agradecido el apoyo de la Xunta para esta propuesta que cree "un orgullo" para el municipio.
 Este pendello é unha solución arquitectónica concibida polo equipo de arquitectos que levan a cabo este proceso restaurador nos Pendellos de Agolada. Polo pragmatismo, pola estética  e polo enxeño merecen toda a miña admiración e aprobación.


 Teño comentado en varios lugares e con distintas persoas a necesidade imperiosa de acometer a recuperación dos Pendellos expositores da Rúa da Parranda (que fora antano a principal arteria do recinto dos Pendellos). Contribuirían decididamente a darlle un novo pulo a este evento xa consolidado. Sei que a Consellería e os artesáns apostaron por Agolada grazas aos Pendellos restaurados. Para expoñer en telderetes de deseño non fai falta vir a Agolada, serve calquera paseo dunha alameda de calquera vila ou cidade de Galicia. Pero expoñer no mellor recinto de pendellos de feira, ter espazos para conferencias, proxeccións e comedores para as degustacións; iso só se pode encontrar en Agolada. Cos pendellos expositores da Parranda esta mostra ou calquera outra ganaría en atractivo e interese e o recinto dos Pendellos consolidaría unha restauración longamente demandada, dándolle cohesión ao recinto, que agora fica fendido en tres cachelos desde que unha irreflexiva actuación municipal en 1977 executara vías de asfalto para "urbanizar" os Pendellos.

Os de Agolada temos que ser conscientes da importancia deste recinto e da repercusión económica, social e mediática desta Mostra que nos regalou a Xunta de Galicia e a Asociación Galega de Artesáns. E creo que tamén debemos agradecer a implicación da Deputación de Pontevedra e da Consellería de Cultura na restauración deste antigo mercado. Impresionante a implicación da Deputación e a ilusión con que acometeu este proxecto. Só un pero, darlle máis uso ao longo de todo ano. Esa asignatura haberá que "recuperala en setembro" (enténdase o símil académico). Confiemos en que os novos rexedores da Deputación culminen esta obra incompleta.
Como evidencia desa repercusión mediática quedan aquí varias ligazóns con moita información e o programa de actos destes tres días:
LA VOZ DE GALICIA
A VOZ DE GALICIA
FARO DE VIGO
FUNDACIÓN CENTRO GALEGO DA ARTESANÍA
GALICIA DIXITAL
ASOCIACION GALEGA DE DESEÑADORES
BEN BO (GASTRONOMÍA ATLÁNTICA)
EL CORREO GALLEGO
NOTICIEIRO GALEGO
A VAIRA. CONSERVAS
SILVANA NAVARRO
LA ALACENA ROJA
GALICIA DE MODA
GALICIA EN EL MUNDO
FUNDESARTE
OBRADOIRUM
CULTURA DE GALICIA
EL SABOR DE LO DULCE
...

01 xullo 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (VI). O MUÍÑO E A MOENDA

Feita a malla, era preciso seguir co gran, a fin de separalo de todas as impurezas que tiña mesturadas. Este traballo de limpeza, para o que eran suficientes as persoas da casa ou poucas máis, levábase a cabo poucos días despois da malla. Para iso había que ir buscar a Esperante a máquina de Pepe de Pumar (que, por certo, era compañeiro de quinta do meu pai). Formábase unha pequena cadea de persoas. Dous ou tres transportaban en cestas o centeo, aínda sucio, desde o hórreo ata a cubeta da
máquina limpadora. Na máquina traballaban dúas, un facendo virar un manubrio que poñía en marcha as cribas e o ventilador, e outro “Pumar” removendo o gran na cubeta cunha variña para que fose pasando ás cribas. Finalmente, tres ou catro recollían o gran limpo, e levábano en sacos ás huchas.

Con esta operación tiñamos xa o gran libre de po e palla. O po, ao que chamaban “caño”, quedaría apilado na eira, e serviría para estender nos prados como abono. A palla, xa amontoada o día da malla, cubriría outras varias necesidades, utilizándose para cama de animais, para chamuscar os porcos na matanza, para forraxe das vacas, ou ata para levar, a modo de antorcha, un facho aceso “fachuco” nalgunha noite escura por un camiño.

O gran, depositado, como dixemos, en arcas de madeira, constituía unha reserva alimenticia para todo o ano, case sempre transformado en fariña (coa que se facía o pan) e salvado para os animais.
Esta transformación facíase no muíño, un dos lugares máis relevantes dentro da cultura rural galega. O ir ao muíño, co saco ao lombo, era unha especie de peregrinaxe que se repetía, máis ou menos, unha vez á semana. Os muíños estaban xunto aos ríos ou regatos, situados nalgún lugar no que se puidese aproveitar un desnivel: desviábase a canle do río por unha presa, en cuxo último tramo había unha canle máis estreita cunha forte inclinación, que conducía a auga a unha roda de madeira “rodicio” con pequenas aspas en forma de culleres. A forza hidráulica facía virar a gran velocidade esa roda, a cal transmitía o movemento a outra superior de pedra (a moa) á que estaba unida por un eixe vertical. Esta moa viraba encima doutra pedra fixa, de igual diámetro, chamada pé. O gran caía aos poucos desde un caixón con forma de pirámide invertida ( a “moega”), penetraba polo burato perforado no centro da moa, entre esta e o pé, e de alí saía xa convertido en fariña.

O muiñeiro, segundo empezaba a saír a fariña, collía unha pouca na man, observábaa ao tacto entre os dedos, e no caso de que lle parecese que non estaba ben, separaba ou xuntaba máis as dúas pedras, por medio dunha rosca que levantaba ou baixaba o eixe, para que a fariña saíse máis grosa ou máis fina.

Pero máis que este proceso mecánico, interesa centrarse no aspecto humano, ou se se quere, nos valores que o muíño tiña na vida da xente do campo, naquela época en que eu era pícaro. Nós tiñamos un muíño pequeno no regato de Ponticela, nun prado ao que chamabamos, por iso, “Zarra do Muiño”, pero este funcionou moi pouco, e caeu pronto en desuso, probablemente por non ser rendible para unha soa familia. O que si se podía considerar un muíño de importancia era o de Abeledo, situado no mesmo río, augas abaixo. Este estaba ben construído; tiña unha presa cun amplo canal, e tres moas, das que podían poñerse en funcionamento ata dúas ao tempo. A el afluían non só os veciños da parroquia de Vilariño, senón tamén os doutras próximas como Santa Comba ou Merlín.
O muíño convertíase nun centro destacable na vida comunitaria, tanto desde o punto de vista económico como de relación social: non esquezamos, dunha parte, que aquí tiña lugar a última transformación do gran antes da panificación, e que a mesma fariña era un preciado alimento para o gando vacún e porcino; pero doutro lado, o muíño era tamén un lugar de tertulia, onde coincidían xentes de distintas aldeas, novas e maiores, e podíanse saber novidades que ocorreran nalgún lugar ou ata xurdir romances entre mozos que se coñecían alí. Era, en resumo, un sitio de traballo e de lecer. E en tempos pasados foino aínda máis: aínda quedaban vestixios de cando o muiñeiro cociñaba e durmía no muíño, debido á intensa actividade que o facía permanecer alí día e noite.

Os medios de transporte eran a mula ou o burro, que algúns tiñan case exclusivamente para este mester; o carro, que só se levaba en contadas ocasións, cando había que moer gran para unha gran fornada e para o gando; e a persoa mesma: carrexar o gran ao lombo era o máis corrente. Eu, desde moi pequeno ía co meu pai, ao principio, só acompañándoo, logo, levando tamén un saco máis pequeno. Ademais dos sacos de tea, había outros feitos do pelello dunha ovella ou cabra, curtido e debidamente cosido; estes eran máis duros e chamábanse “foles”.

Cargabamos os sacos ao ombreiro e descendiamos aquel pedregoso camiño, dun quilómetro. Cruzábase a presa por unha pontella, onde xa podía saberse se o muíño estaba en marcha ou parado, segundo a auga correse ou estivese en calma. Diante da porta do muíño había un cobertizo, no que se deixaba o saco cando non estaba o muiñeiro. Se o muíño estaba traballando, había que esperar ata que a un lle tocase a quenda; os que agardaban para moer (cos sons de fondo, monótonos, pero agradables, da auga e a moa) falaban da vida cotiá, da bonanza ou as inclemencias do tempo, dos últimos sucesos do pobo...; os nenos escoitabamos, xogabamos coa auga, mirabamos o que facía o muiñeiro: como vertía o gran e sacaba a “maquía” (cobro en especie dunha cantidade proporcional á moenda) ou con que presteza cortaba a auga tan pronto como se acababa o cereal, para que o muíño non andase en balde. (Esta frase feita tiña aquí a súa orixe e tomaba todo o seu sentido: se o muíño viraba sen gran, non só se desperdiciaban o tempo e a auga, senón que se estropeaba a moa ao rozar contra o pé). Notábase enseguida, aínda que non se estivese pendente do nivel do gran, porque a roda comezaba a aumentar a velocidade, e percibíase un son máis áspero e un cheiro a queimado.

Había tres moas: unha para o centeo, a do centro, para o millo, e a terceira, só para o trigo. Este último muíño era o máis delicado: chamábase “albeiro” porque del debía saír a fariña máis branca, e para iso non podía triturarse alí ningún outro cereal distinto ao trigo.
Terminada a moenda, o muiñeiro, o señor Abeledo, empezaba a recoller a fariña; suxeitaba a boca do saco aberta enrolándola nun aro redondo de madeira, e, cunha pequena pa, ía metendo a fariña no saco; ás veces, para que coubese, tiña que presionala cun pau. E, por fin, axudaríanos a poñer o saco sobre os nosos ombreiros, se as nosas forzas eras escasas, e emprenderiamos o regreso, agora costa arriba, cara a casa. No medio do traxecto, poderiamos facer un descanso, pousando o saco sobre un muro.

Na casa, a fariña quedaría repousando na artesa ata que fose consumida.

NOTA DO AUTOR DO BLOG:
Hai xa case dez anos arribei ao muíño de Abeledo despois de oír falar repetidas veces del. Nunha vagoada, á beira do rego de Merlín, cando aínda este non recibiu as augas do rego de Velpellós e moi preto da desembocadura no Arnego. Un edificio airoso con alpendre de antesala e un espazo muiñeiro amplo para dar cabida ás tres moas o burro e outros servizos auxiliares: banco de carpinteiro, forxa, zafra, pedra de afiar, pía e apeiros varios.
Daquel día son estas imaxes.
Tamén houbo un momento para a nostalxia ao ver tanto patrimonio rural en abandono e decadencia.






22 maio 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (V). A MALLA

RELATO AUTOBIOGRÁFICO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA).












   Continuando a voltas co centeo, o seguinte paso sería levalo á eira para a malla. Para transportalo desde a leira nos carros interviñan dúas persoas, unha para botar os mollos ao carro, e o outro, arriba, para colocalos; mentres para o primeiro valía calquera de mediana forza, o que estaba no carro debía ter certa técnica e experiencia, para ir suxeitando os mollos uns con outros de maneira que a carga non se torcese cara a un lado, o que podía provocar que o carro envorcase. Os carros íanse descargando na eira, superficie que se ía a converter no centro de operacións. Nunha esquina facíase a meda o mesmo día que se traían os mollos da leira. Estes íanse amoreando horizontalmente, coas espigas cara a dentro, en círculos superpostos. As medas só as sabían facer ben os medadores, que, de xeonllos encima dos mollos, íanos agarrando un por un e apertándoos contra o anterior, ata conseguir esa morea con forma aproximada de palloza: un pé circular que  ía ancheando cara arriba e un tellado cónico. Podía elevarse ata os cinco ou seis metros; agora ben, tanto a anchura como a altura variaban segundo houbese moita ou pouca colleita; por iso, o bo medador debía ser tamén bo calculador, de modo que ao terminar non lle sobrasen nin, sobre todo, lle faltasen, mollos. A meda tiña que quedar rematada de maneira que non lle puidese entrar a auga da choiva, por iso no pé colocábanse os mollos en horizontal, pero na parte superior ían cada vez máis inclinados, ata terminar na cúpula case verticais. Ben observado, isto parecíase á construción dunha casa, en que o primeiro que había que ter en conta era que non caese nin deixase calar a auga, pero logo tamén se valoraba o feito de amontoar o cereal con certa arte, ou sexa, con simetría e esvelteza.
   Na miña casa, o que viña facer a nosa meda era sempre o señor Pepe do Pedro, un home pouco maior que o meu pai, algo duro de oído e moi pacífico. O da xordeira creaba problemas, porque sempre había que berrarlle desde abaixo cando preguntaba algo, e, aínda así, non todas as veces un quedaba seguro de que se decatara; o do carácter acougado, con todo, era unha gran vantaxe: nunca protestaba por nada, ata cando algún monllo lle batía con forza nas costas ou na cara.
   O medador era o verdadeiro artífice da meda. Pero non podemos deixar de mencionar ao que lle daba as gavelas. Ao principio isto non era difícil, pero conforme o montón subía, facíase máis duro lanzalas; cando se estaba chegando á cúspide, ás veces non había ninguén que lograse facelas chegar ata alí desde o chan, polo que era preciso facelo desde un carro ou unha escada. Isto facíano un ou dous, quen colaboraban así mesmo en dar información ao que estaba arriba sobre as gavelas que faltaban, para ver se conviña empezar xa a pechar (poñer o colmo ou dicirlle se sobresaían moito algunhas gavelas ou se se inclinaba cara a algún lado...).
   Unha das miñas ilusións de neno era subir á meda cando esta empezaba a alcanzar certa altura. Podíase axudar algo estando arriba, achegando os mollos ao medador, pero para min isto era, sobre todo, un xogo, sentíame alto, estaba por encima das casas...
 
 O señor Pepe, unha vez concluída a súa obra, descendía por unha escada, e, no chan, daba unha volta ao redor observándoa e comentando co meu pai e os outros axudantes algúns pormenores: se saíra lixeiramente torta ou se quizais calcularan mal e sobraran máis monllos da conta.
   Se había centeo e trigo, podían poñerse as colleitas ou ben en dúas medas ou ben na mesma, en senllas capas.
  En calquera caso, a partir de mediados de xullo, en cada eira habería polo menos unha meda ergueita, apuntando como frecha cara ao ceo, e simbolizando o froito de moitos traballos. Unha ou dúas semanas máis tarde, aparecería a máquina de mallar, que co seu zunido característico nos indicaría que era preciso empezar outra actividade na que traballarían en equipo todos os veciños, para separar o grao da palla, pero aproveitando ambas cousas.
  A malla era un traballo comunitario; asistía unha persoa das casas que tiñan pouca colleita, e, se esta era maior, dous ou ata tres: en total, entre quince e vinte persoas de Eirexe e Vilariño formaban ese conxunto de malladores que durante unha semana, normalmente de agosto, facía as mallas.
  A máquina era bastante rudimentaria, pero, segundo recordaban sempre os da xeración dos nosos pais, supoñía xa un adianto respecto de aqueles tempos en que tiñan que mallar os cereais a golpe de pau. O equipo estaba composto pola máquina propiamente dita, que separaba o gran da palla ao ir pasando os mollos por un cilindro que viraba a gran velocidade, e o motor, que había que acender cunha manivela, e que transmitía o movemento ao cilindro da máquina mediante unha polea. Cada un destes elementos dispoñía xa dun carro apropiado para transportalo, así que tan pronto como se acababa a malla na casa dun veciño, tería que vir o da seguinte, con dúas xugadas, para levar o motor e a máquina á súa eira. A continuación asentábanse ambos artefactos no lugar máis idóneo para traballar, e á distancia conveniente para que non se soltase a polea; isto era labor dos maquinistas (o dono da máquina e un axudante), que se encargaban ademais, turnándose, de meter os mollos á máquina. Antes de poñer o motor en marcha, había que encher de auga un gran depósito que tiña para a refrixeración, de aquí a escena habitual das mulleres carrexando caldeiros de auga dalgunha fonte próxima. En todas estas tarefas preparatorias tardábase bastante tempo. Por fin, xa a xente ía situándose nos distintos postos, e botábase o motor a andar. Esta cadea de traballadores tiña a súa orixe no que subía á cima da meda para ir botando abaixo os mollos; outro  recollíaos e poñíaos sobre o taboleiro da máquina, onde, subidos a unha estada, traballaban o que cortaba o atadallo de palla dos feixes,
o que abría estes para que a palla entrase esparexida, e o maquinista que introducía a palla á máquina. (Un dos comentarios frecuentes era dicir que aquel metía moita ou pouca palla, porque, segundo a cantidade, todo o resto do persoal se movería máis ou menos a présa). A partir de aquí, por unha banda da máquina, envolto entre anacos de espigas e outras sementes, saía o gran, que unhas mulleres ían arrastrando cara á superficie libre de eira para que outras compañeiras limpasen o máis gordo desa sucidade (o caño) envolvente con ramas longas de bídalo chamadas cañadeiras; logo, outras cargaban ese gran, aínda non de todo limpo, en cestas e levábano ao hórreo. A palla seguía un camiño distinto, e un home cunha galleta íaa desviando a uns moricos; aquí recollíana as mulleres en feixes debaixo do brazo e íana depositando nunha corda sostida por dous homes, un dos cales, cando consideraba que xa tiña unha cantidade suficiente para as súas forzas, levantábaa, axudado polo seu compañeiro, e levábaa ata o palleiro, ao que tería que subir por unha escada, poñendo, sen dúbida, a proba o seu equilibrio, pois ao ir suxeitando a palla sobre os ombreiros coas dúas mans, non podía agarrarse.
   Como vemos, había unha separación de funcións entre mulleres e homes, ocupándose estes, polo xeral, de cousas para as que se necesitaba maior forza física. Calquera das tarefas referidas podía ser realizada por calquera persoa, menos unha, o palleiro. Igual que antes cos mollos, non se podía amontoar a palla de calquera xeito; isto tiña a súa arte: facíano entre dous, un arriba, o experto, que distribuía a palla, e un axudante no chan, o cal ía igualándoa no pé e dándolle indicacións ao outro acerca de onde faltaba ou sobraba. Pode deducirse que tanto no proceso de construción como na forma eran semellantes a meda e o palleiro, aínda que este se facía moito máis rápido e a súa silueta era máis achaparrada e sen curvas.
   Cando xa pararan os zumbidos do motor, aínda quedaban detalles de acabado, como coller un feixe grande de palla e atalo pola parte das espigas, ben apertado, para suxeitar o palleiro, cravándoo na cúspide cun pau longo. A confección deste penacho, chamado curuto, encomendábase ás mulleres, quen sempre o adornaban con ramas de loureiro e flores, a modo de remate da obra.
   A imaxe da malla, contemplada un pouco de lonxe, asemellábase á dun formigueiro; un rebumbio de persoas no medio dunha gran poeira e dun ruído bastante alto: os que traballaban preto da máquina, para comunicarse oralmente, debían dar fortes berros. A xente acababa cansada, suorenta, con moitas arganas cravadas nas roupas, igual que na sega, e cheos de po ata pola cabeza ou na pañoleta que moitos levaban como protección.

   Nos intermedios, mentres se cambiaba a máquina de eira, aproveitábase para sacudirse o po, refrescarse tomando un pouco de auga, falar un intre, chancearse (dicíndolle, por exemplo, a un a pouca carga de palla que era capaz de levar, comentando os máis novos o guapa que era tal moza), contar chistes, etc. A malla convertíase nun momento de contacto social importante, dentro da vida máis ben individualizada das aldeas.
   Os nenos non participabamos no traballo, pero si no espectáculo. Para nós o día da malla significaba diversión, correteando ao redor de eira, oíndo os contos dos maiores ou vendo todo o que pasaba.
   Había unha trasnada que nos gustaba moito. Consistía en coller, cando xa se terminara a malla nunha eira, e a xente estaba por alí descansando, un eixe de madeira con dúas rodas que utilizaban para transportar o motor, e lanzalo por detrás cara a algúns que estivesen sentados, sen que se desen conta, para logo gritarlles: Eh!, eeh!, e que, ao mirar cara atrás, tivesen que fuxir correndo para non ser atropelados.
(As fotografías de Jesús Faílde Oro corresponden a unha malla realizada en Friufe (Merlín - Agolada) nos anos 60. As catro seguintes son de Ton van Vliet, tres delas pertencen á malla na casa de Clemente Blanco e Estrella en Agolada, no barrio "Carqueixa". As tres últimas son de Raúl Torreiro Sarandeses, obtidas nunha malla en A Costa - Ferreiroa, nos anos 60).

01 maio 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (IV)

RELATO AUTOBIOGRÁFICO  DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA).
O centeo era o pan por antonomasia; ou sexa, pan e centeo tomábanse como sinónimos. Se a alguén se lle oía dicir que o pan xa valía para segar, había que entender que o centeo xa madurara. E cando, excepcionalmente, se facía referencia a un pan distinto, así se especificaba: nas festas comíase pan de trigo, e nalgunhas casas do pobo cocían pan de millo (ou de “broa”, mestura de centeo e millo). Desde que se segaba ata que o pan aparecía na mesa, sucedíanse moitas e laboriosas tarefas. A sega (“seitura”) principiaba unha cadea de traballos nos que case sempre había que actuar apresuradamente, pendentes sobre todo do tempo atmosférico. Estes traballos debían facerse nos días de calor, porque os froitos tiñan que ir ben secos; a choiva constituía a principal ameaza: en poucas horas podía malograr o traballo de varios meses. Ao chegar xuño, os labradores prestaban moita atención aos partes meteorolóxicos da radio, ou consultaban uns calendarios que vendían nas feiras, como un vademécum do saber popular que contiña refráns e a predicción climática de todo o ano; e, ademais, preguntaban uns a outros: - Que che parece, choverá mañá? Sempre había algúns entendidos, ou que se facían pasar por bos prognosticadores, pero o certo era que moitas veces o tempo non viña segundo os augurios dos “expertos populares”, e si “como Deus o mandaba”.
Cara a finais de xuño, a palla ía collendo unha tonalidade tostada, e aos poucos días, para comprobar se o gran estaba maduro, mirábase se “corría á uña”, expresión que quería dicir que, ao presionar os grans cara a fóra, desprendíanse con facilidade da espiga. Unha vez fixado o día da sega, avisábase aos segadores, cada un dos cales traía como parella a unha muller, chamada “atadeira”, que ataba o cereal en mollos.
Porque na sega, ademais dos da casa, podían participar outras parellas contratadas a xornal, ou as que viñan a cambio, ou sexa, que habería que pagarlles coa mesma moeda, indo a segar ás súas casas. Entre estes últimos estaban os meus tíos do Castelo e de Velpellós. Interesaba que houbese xente suficiente para facer toda a sega nun día; na nosa casa, catro ou cinco parellas, a maior parte dos anos, podían logralo, sempre que non fixesen moitas pausas. Os segadores (seitores/seituradores), coas súas fouciñas ben afiadas, colocados en fila, un en cada suco, empezaban abrindo unha franxa central, para despois andar “ás dúas mans” (en ambos sentidos) ata acabar a leira. O xefe da casa, o meu pai, ía diante, marcando o ritmo: coa man esquerda agarrábase a palla, e coa dereita a fouciña, coa que se cortaba o cereal a uns vinte centímetros do chan, e íase empuxando cara adiante; cando se tiña unha brazada, depositábase á beira nunha mada. Tras os segadores viñan as atadoras, encargadas de poñer o cereal en gavelas ou mollos; rápida e habilidosamente, as mulleres xuntaban uns cantos mañufos de centeo, cos que formaban un feixe; logo golpeaban este contra o chan verticalmente para igualar as plantas e leábano cunhas poucas pallas extraídas da mesma gavela.
O traballo final consistía en xuntar todas as gavelas que quedaran espalladas pola leira e, arrimándoas en posición vertical, coas espigas cara arriba para preservalas da humidade, formábase pilas de forma cónica chamadas “murgueiros”, nos que permanecían uns días en tanto non se levaban á eira. Segar, atar, carrexar… todo era duro. Os segadores corrían o risco de cortarse; non era frecuente, pero podía haber cortes importantes. As mulleres, pola súa banda, aínda que vestían unhas grosas medias, logo de andar todo o día por entre rastrollos e apertando as gavelas, terminaban con rascaduras, sobre todo nas pernas e nas mans, e gran cantidade de púas de espigas e outras herbas cravadas nas roupas. Algúns pinchazos tiñan que soportar tamén os que xuntaban as gavelas, tarefa de menor importancia e encomendada xeralmente aos máis novos da casa. O primeiro descanso da sega producíase sobre a dez da mañá, para tomar, precisamente, “as dez”, un refrixerio para repoñer forzas. Isto supoñía unha gran preocupación para a ama da casa, que debía preparar as viandas (a tortilla, o xamón, o viño…) e levalas nunha cesta ata a leira; aos nenos, pola
contra, gustábanos moito, por novedoso, o sentarnos á sombra dunha árbore e comer xunto aos traballadores. Sen demasiadas demoras, os segadores e atadoras volverían á faena, e a ama á casa, para seguir cociñando; a comida do mediodía xa non se adoitaba facer fóra. A xente cansábase, pero animábanse uns a outros falando da boa colleita dese ano, ou de que xa pouco faltaba por segar. Tomaban a tarefa con humor e chanceaban con alguén que o seu suco era o peor segado porque cortaba o rastrollo alto ou deixaba algunhas plantas sen segar. Unha das anécdotas máis curiosas que recordo tivo como protagonistas aos meus tíos José, de Velpellós, e Manolo, do Castelo. Como José “Fernandes”, nome polo que se lle coñecía no pobo, deformando lixeiramente o seu apelido Fernández era xordo, os demais discutían tranquilamente en voz alta sobre como gastarlle unha broma, e acordaron que Manolo, que era quen o seguía segando, lle cravase unha palla de cando en vez no suco, e logo se lle dixese que segaba mal. Así o fixeron: - Ti - explicáronlle a “Fernandes”- deixas canas no suco. - Imposible! - replicou el convencido. - Mira ao chegar ao final e verás. O home comprobou que era certo; e, por máis que se esforzou nos seguintes sucos, non había xeito: nos seus sempre aparecía algunha mata en pé. Non saía da súa perplexidade. Pero como observou entre os seus compañeiros demasiadas risas, intuíu que lle debían tomar o pelo, polo que nos sucos seguintes, mirou de reollo e sorprendeu a Manolo in fraganti. Todos atadoras e segadores e ata os nenos que xogabamos por alí rimos a gargalladas; tamén el, pois non era para menos.
 Cando se acababa ou estaba a piques de acabarse a sega, era típico aturuxar. Os aturuxos eran berros agudos e prolongados que se lanzaban ás veces nos traballos colectivos e tamén nalgunhas cancións populares entre amigos. Exclamación que soaba, máis ou menos, así: “¡hiiiii...hi, hi, hi, hiii...!”, con variantes segundo a voz e a forza do autor, e que expresaba sempre xúbilo, e, neste caso, tamén certo sentido da rivalidade entre dúas cuadrillas que segaban o mesmo día: algún dos do grupo que acababa antes gritaba festivamente, e na outra cuadrilla alguén replicaría con similar paixón cando rematase a sega.
(As ilustracións deste texto foron tomadas de Google imaxes e non teñen ningunha relación con Agolada). A posteriori engadín unha imaxe de Raúl Torreiro, na que se ve un momento da seitura en A Costa (Ferreiroa), nos anos 60.

28 abril 2015

XABIER QUIROGA, PREMIO DA CRÍTICA 2015


Hoxe quero sumarme, desde a tribuna do Aquam Latam, ao coro das felicitacións que por diferentes vías lle chegan ao amigo e compañeiro Xabier Quiroga pola concesión do recente Premio da Crítica 2015. Modalidade  Lingua Galega. Narrativa. E fágoo desde a confianza e a alegría. Sen dúbida, Xabier é merecente de múltiples galardóns, por tanto traballo; por tanta paixón; polo firme compromiso coa lingua, coa literatura e coa cultura galegas; polo amor á Terra; pola íntima vinculación coa Ribeira Sacra, escenario recorrente na súa narrativa; pola teima en conquerir densidade e solidez na súa obra literaria; pola súa organización e dedicación ao marabilloso e difícil oficio do novelista. Aínda han chegar máis recoñecementos para a obra publicada e para outros froitos literarios xa madurecidos e outros tantos por nacer.
Para ilustrar esta felicitación quixen escoller unha foto de Xabier na súa terra (O Saviñao), asomado a unha xanela que olla o camiño que conduce á carballeira do Tourón. Na mirada de Xabier é fácil intuír a alegría dunha xornada feliz na bocarribeira do Miño cando o aire trae recendos de cereixa e o grilar da primavera.
Que a literatura lle traia moitos sorrisos de cereixa e nós que gocemos longamente coa súa narrativa  e a súa amizade.

17 abril 2015

OPTIMISMO PARA OS PENDELLOS DE AGOLADA

Nos últimos anos, poucas cousas hai que inviten ao optimismo. Tanta crise, tanta corrupción, tanto paro, tanta deserción do rural, o despoboamento das vilas e das aldeas, o éxodo imparable, o saldo vexetativo sempre  negativo, o estoicismo ineficaz... Todo iso conduciunos á desesperanza e á claudicación ante as dificultades. Nestas difíciles circunstancias raras voces se ergueron para alentar e pregoar algún atisbo de optimismo. A sociedade semella anestesiada. Necesita líderes rexos, traballadores e clarividentes. Líderes para traballar e para reclamar a aportación de cadaquén. Creo que só con traballo, con moitas pequenas ou grandes accións individuais se pode saír deste profundo burato. Volve ser necesaria  a máxima kennedyana do que "podes facer ti polo teu país". Por favor, deixa de pensar en papá-Estado!
As obras que se están a facer agora mesmo nos Pendellos de Agolada son un estímulo para o optimismo. Así mo parece. Pero non chega con que a Deputación veña a investir 236.000 € para arranxar 22  casetas-almacén. Cómpre máis implicación da sociedade, o compromiso e a contribución de cada un dos veciños de Agolada, especialmente o sector da hostelería e o do comercio. Os tres días da Feira Corazón da Artesanía foron e son un grande revulsivo, que debería multiplicarse en eventos varios para os Pendellos. As mostras de Artesanía, os campamentos musicais con concertos nos Pendellos enchen a humilde vila de Agolada de actividade, de algarabía e de alegría. Onde hai xente, hai cartos. Hai que traer xente. Ás feiras, ás mostras, aos concertos, ás pousadas, aos mesóns. Como se dicía antes: Onde non chegues, manda recado. Ficar inactivos só conduce ao esmorecemento. Se se lle quere ver o tirón aos Pendellos hai que fixarse no que xa funciona e imaxinar o que podería funcionar e poñerse mans á obra co aporte de todos.
Respecto das obras, quero dicir que me parecen moi necesarias e interesantes, moi ben ideadas, con solucións enxeñosas, especialmente as que aproveitan algunhas das casetas para ser reconvertidas en expositores. Con estas obras gáñanse cinco pendellos para exposición e dúas casiñas de dous andares con igual fin (unha na praza da Randulfa e outra na praza do Mel). As casetas poden aproveitarse igualmente para distintos fins, ben arraxandas, coas súas instalacións. Con iso o recinto gaña en corpo e en uso, vaise consolidando paulatinamente. Os pendellos de sempre para o século XXI, para novos eventos e novos usos, así entendo eu este proceso de recuperación, por se a alguén lle importa. 
Gustaríame que algúns particulares que nin venden, nin restauran, nin usan as súas construcións en zona de protección, teñan algo de sentido común e que permitan que este proceso de recuperación non se free. Canto máis se restaura, máis se evidencian os parches e as patoloxías construtivas con cemento, bloques, etc nas construcións sen restaurar. 
Entre todos temos que recuperar un recinto digno, harmonioso, atractivo e interesante. Como lugar de visita e como espazo comercial e cultural. Sei que a maioría dos aqualatenses aprezan Os Pendellos, son coñecedores do seu valor. Outros, menos. Alguén tenme confesado que empezaron a crer no valor dos Pendellos cando viron as primeiras obras restauradas. Creo que os descridos, neste momento, son poucos; pero aínda queda algún. Temos que seguir no labor de gañalos para esta meritoria causa.
Agora, nos estertores da crise, ou eso din, estas obras acometidas pola Deputación só poden enfocarse como algo esperanzador e positivo. Espero e desexo que moi pronto se lle dean os usos comerciais e hostaleiros proxectados, ademais de recuperar a feira do 12  no interior dos expositores. E un Museo.