28 marzo 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (III)

Tendo apuntados algúns trazos externos do pobo, tócanos agora expoñer como era a casa. Na súa estrutura haberemos de delimitar tres zonas: a parte destinada a vivenda, as cortes ou espazos dedicados aos animais e as dependencias que poderiamos chamar de servizos, pois utilizábanse para almacenar as colleitas ou gardar as ferramentas.
A zona máis funcional era o curro, que viña ser unha síntese das tres descritas, como agora veremos. O curro, de grandes dimensións, tiña un portal bastante ancho, xa que por aquí, como acceso principal da casa, debían pasar as persoas e as xugadas de vacas cos carros; nunha parte estaba cuberto e noutra non, o cal pode explicarse debido a que, por unha banda, era necesario dispoñer dun cobertizo suficientemente amplo para gardar os carros, arados e outros apeiros, e para poder realizar ao abrigo traballos moi diversos: de carpintería (mangos de ferramentas, zocos), a matanza dos porcos, esfollar o millo, partir leña ou extraer unha brocha da pezuña dunha vaca, por citar uns poucos casos. Pero, ao mesmo tempo, para moitos dos labores que sinalamos como exemplos, era fundamental a luz natural, que podía entrar por ese anaco descuberto do curro. Este mesmo espazo era aproveitado tamén para que animais como os porcos, que permanecían recluídos en cortellos bastante reducidos, puidesen fozar e esparcirse algo máis, en contacto co sol e o aire, durante algunhas horas.
Tamén aquí estaban servizos como os celeiros, o forno ou a moa de afiar, cuxa importancia era obvia.
Así que se pode ver que era un espazo polivalente, para persoas que traballaban aquí ou pasaban por aquí cara a outro sitio; para os animais, como acceso ás súas cortes; e tamén era un lugar de almacenamento e servizos. Era como a síntese da vida agrícola e gandeira.
A vida cotiá da familia desenvolvíase a maior parte do día, e bastantes horas da noite, na cociña, situada na planta baixa, e con saídas ao curro, ás cortes, aos cuartos (encima das cortes), e outra directamente ao exterior, a unha leira que había diante da casa. Malia que cando eu contaba cinco anos foi substituída por outra máis moderna, acórdome un pouco da cociña de lareira. O chan era de lousas de pedra, e sobre unha colocada máis alta, o lar, facíase o lume: fogueira ao redor da cal nos quentabamos nas frías noites de inverno, fonte de calor para cociñar (colocando as potas encima do trébede, que nós chamabamos trespés) e cocer a comida - patacas, nabos, verzas- dos porcos, colgando os caldeiros ou os potes na gramalleira (cadea formada por argolas e suxeita a un madeiro con forma de ángulo, que se podía virar, para situar o pote sobre o lume ou separado deste); o fume, ás veces moi abundante, servía para curar os chourizos e as carnes dos porcos colgados no canizo (entramado de ramas colocado encima do lar).
A ama da casa -a miña avoa, normalmente- acendía o lume á alba, ou antes, quizáis sobre o mesmas ascuas do día anterior, ía botando leña e poñendo varias olas, e, cunha cocción moi lenta, elaboraba as tradicionais e ricas comidas entre as que sobresae o caldo, prato diario e primordial na nosa alimentación, que facía poñendo a ferver a auga e logo botando os distintos ingredientes: primeiro as fabas e o unto, e un pouco despois as patacas e a verdura.
A artesa, arca de madeira que se utilizaba primordialmente para amasar e gardar o pan, servíanos de mesa. Logo da cea, adoitábase rezar o rosario en familia e, sobre todo nas longas noites de inverno, charlábase ao redor do lume, planeando os traballos da xornada seguinte ou comentando cousas que pasaran polo pobo; ou se xogaba a partida ás cartas con algún veciño que viña. E tamén os pais axudaban aos fillos nas tarefas escolares. Aínda recordo aquel día en que cheguei á casa cunha conta na pizarra e díxenlle ao meu pai: “Papá, ten que ensinarme a dividir”.
Neste lar había bastante comunicación entre todos os que alí conviviamos. E non se perdía nunca o control sobre a situación xeral, de maneira que se podía estar pendente dunha porca parturenta, por exemplo, porque era fácil oír os seus ronquidos, ou acudir ao sentir os choros dalgún bebé que  espertou no cuarto, ou saír á porta porque alguén -de viva voz, de forma que case sempre se sabía quen era- chamara.
Na parte máis baixa estaban tamén as cortes. Nós tiñamos, no que constituía o casco central da casa, cinco cortes duns vinte e cinco ou trinta metros cadrados, en cada unha das cales durmía unha vaca; e outras tres máis pequenas, cortellos -algunhas feitos nun recuncho das grandes- para os porcos e tenreiros. Todas se comunicaban co curro directamente ou a través doutras. Sobre o chan botábanse toxos, xestas, fentos e outras ramas de arbustos, e por encima, folla ou palla, para que a cama resultase mol. Estes estratos vexetais que en sucesivas tandas se metían na corte transformaríanse en esterco, que, ao seu debido tempo, habería que sacar e levar ás leiras de labradío como abono para as colleitas. Nos cortellos dos porcos había uns comedeiros, labrados en pedra, e nas dos cuxos, outros máis pequenos de madeira; ás vacas adoitaba poñérselles un pesebre para a herba, construído sinxelamente cuns cantos paus delgados nunha esquina da parede.
Encima das cortes, formando tamén esa simbiose á que vimos aludindo entre a vida do home e a dos animais domésticos, estaban os cuartos. Nós tiñamos tres, en dous niveis. Había algúns factores que contribuían a que non fosen excesivamente fríos: as anchas paredes exteriores de pedra e barro, o piso e teito de madeira (táboas de piñeiro ou castiñeiro, polo xeral) e a calor producida polos animais que durmían debaixo.
Para rematar, dentro deste cascarón principal da casa había outras dependencias para servizos. Unha delas, o celeiro, estaba destinada a almacén: alí gardábanse as patacas ou a herba verde, e tamén, nunha gran alacena de pedra, se salgaba a carne de porco. Encima da corte denominada “Cociña vella” (por ser en tempos cociña), estaba a palleira, destinada a gardar a herba seca. E nun dos laterais do curro, xunto ao portal, en 1952, construíran o forno, todo de pedra, claro, e vital para a subsistencia, pois nel cocíase o principal alimento das xentes das aldeas: o pan de centeo.
Circundando a casa había outra serie de construcións. A máis recente era unha rectangular, dividida en dúas partes, unha das cales dedicábase a corte (chamada “de fóra” por acharse separada da casa por un camiño), e a outra a galiñeiro. Este, á súa vez, estaba constituído por unha zona interior, onde se recollían as
galiñas pola noite, e outra exterior, rodeada dun aramado, por onde se esparexían e picoteaban ata o escurecer.
Desde o galiñeiro cara á fronte da casa, estendíase un campo chan, no que se combinaban tres cultivos: un prado pequeno chamado por iso “Pradiño”, unha leira de labradío algo maior, na que rotaban os cultivos, e unha horta onde había coles case sempre, e, no verán, leitugas, remolacha, cenorias… Nesta explanada atopábase o pozo, duns dezaseis metros de profundidade; del abasteciámonos de auga para o consumo doméstico durante todo o ano. O pozo tiña un brocal rectangular de pedra que o cubría; e sacabamos a auga tirando dunha roldana (garrucha) colgada na lousa do teito.
Na outra beira do camiño, fronte ao curro, estaba eira, coa palleira e o hórreo. A eira, superficie de pedras rectangulares coa cara superior lisa, estaba destinada á malla, de modo especial á do centeo; a súa forma era cadrada.
Nun dos laterais da eira estaba o hórreo, construción típica existente en todas as casas. Tres alicerces de cantería sostiñan o chan, tamén de pedra, desde onde se colocaban pontóns de madeira verticais ata o teito, deixando unhas estreitas regandixas intermedias. Estas eran necesarias para a ventilación, pois o hórreo era un celeiro onde se gardaban as espigas de millo para que se secasen.
Situado noutro dos lados de eira, estaba a palleira. O seu aspecto era de cobertizo ou alpendre, de paredes non moi ben feitas. Esta palleira non se dedicaba ao seu uso ordinario de depósito de palla ou herba, senón que aquí tiñamos as arcas de madeira, receptoras dos grans secos de millo ou centeo, e a leña que se ía consumindo na cociña. Aínda que sempre había algo máis: escadas, arados, grades: era como un trasteiro.
Velaí, con grandes pinceladas, a contorna inmediata á casa. Na miña paisaxe rural infantil, calquera espazo é dunha importancia enorme, porque todo ten unha función na vida, desde aquel oco escondido na parede dunha corte, no que talvez se gardaba un bote con cravos vellos, ata a pereira ou a maceira que producían tan rica froita. Sería prolixo entón enumerar recanto por recanto.
Así que, xeralizando o mesmo que ata aquí, irémonos a terras un pouco máis afastadas, pero que integraban igualmente a nosa facenda.
Os labradores medían a riqueza considerando a superficie das terras, e o número de vacas que aquí podían manterse. En tal sentido, os meus pais eran dos que estaban un pouco por encima da media da parroquia, aínda que había familias moito máis ricas.
As leiras clasificábanse en tres tipos: prado, labradío e monte. Tendo en conta a proximidade á casa, atopabamos en primeiro lugar as terras de labradío ou leiras, orientadas case todas ao sur, no val cara ao río Arnego. A maioría, minifundios, separados sempre dos colindantes por setos de pedra, de arbustos e matas ou simplemente de herba. No traballo interviña ou ben directamente o home cavando, segando, etc. ou o home utilizando a xugada de vacas como animais de tiro, para arrastrar o arado, a grada ou o carro.
O conxunto das terras de labranza constituía o agro, que se dividía en dúas mans (é dicir, dúas áreas: agro de arriba e agro de abaixo) nas que se ían rotando os cultivos, de modo que as colleitas repetíanse na mesma man cada dous anos: si un ano no agro de arriba había centeo, ao seguinte sementaríase millo, e no de abaixo, á inversa.
Os dous sinalados, xunto coas patacas, eran os cultivos básicos, posto que as patacas e o pan de centeo, logo explicaremos o proceso de obtención entraban dalgunha forma en todos os menús; doutra banda, o centeo e o millo en forma de gran ou de fariña e os tubérculos dábanselle ao gando vacún e porcino, fonte, á vez, doutros dous alimentos tan importantes nas casas de labranza como o leite e a carne.
De forma extractada, relataremos o ciclo dos tres cultivos mencionados. Sementar o centeo era “outonar”, aínda que esta faena non se fixese en outubro (“outono”) senón en novembro e decembro. Seguindo o proceso de alternancia, as terras que habían ter o millo, labrábanse co arado de ferro, de vertedeira. Logo había que sacar o esterco, un traballo duro, no que adoitaban intervir polo menos tres ou catro persoas cunha ou dúas xugadas: na corte había dous homes para arrincalo e cargalo; outro ou outros, con senllas xugadas,  carretábano ata a leira, onde o descargaban en moricos en ringleira.
 Unha sensación moi agradable ao oído era a do “canto” dos carros, ese chirrido que se producía ao virar o eixe; curioso: nese frotamento dunha madeira con outra, uns carros cantaban máis que outros, e cada un tiña un son característico, que variaba tamén segundo o tipo de madeira, peso da carga… Toda unha polifonía. Logo, encima desa terra labrada, íanse estendendo con forquillas os restos curtidos dos vexetais, de maneira que cubrisen toda a superficie da leira. E xa viña sementeira propiamente dita, con dúas fases: primeiro o sementador, case sempre o meu pai, pois este era un dos traballos especializados, cun paso moi lento, dun extremo a outro da leira, e seguindo as “carreiras” (bandas de anchura variable marcadas previamente cunhas poliñas cravadas en ringleira), ía lanzando a voleo puñados de gran, collidos dun cesto que levaba no brazo. Seguidamente, tamén o meu pai, co arado de pau, había de asucar ou derregar a leira, enterrando así o gran e o nutritivo abono. El camiñaba tralo arado, guiándoo cunha man e levando na outra unha vara

bifurcada que utilizaba tanto para fustigar as vacas se se facían remolonas, como para apartar ao paso da rella os rastrollos grandes que puidesen learse no arado; a esta acción unía constantes ordes verbais (“imos”, “arriba, arriba”, “volta”), comunicación dirixida ás vacas, que, por suposto, as adestradas entendían ben, e ao que fose diante guiándoas (a min tocoume moitas veces), quen, mantendo en todo momento unha vaca, alternativamente coa outra, segundo o sentido da marcha, polo suco anterior, tiraría da corda para levar a xugada un pouco máis cara a un lado ou outro.
O sucar mellor ou peor a terra dependía, fundamentalmente, do arador, aínda que este non podía realizar ben o seu traballo se non tiña boa coordinación co que dirixía a xugada; o adestramento e a docilidade das
vacas eran aínda máis importantes, ata o punto de que algunhas parellas, sen que ninguén as conducise, seguían soas o suco, e, á orde do arador, daban a volta no extremo, parábanse ou renovaban a marcha.
O labrador deixara o seu gran enterrado e xa non volvería facer labor algún nestes campos sementados ata cando o froito estivese maduro, o que sucedería, se todo ía ben, alá por xullo.
Na época de principio do verán coincidían os traballos da recolección do centeo e da herba, ambos de gran importancia, como xa explicamos, porque estaba en xogo nada menos que asegurarse o pan de todo o ano e conseguir a forraxe para sustentar as vacas durante o inverno.
(Memorias autobiográficas de José Antonio Fernández Sucasas, nacido en A Eirexe - Vilariño).
As imaxes en branco e negro son de Ton van Vliet.

02 marzo 2015

PENDELLOS DE AGOLADA, ENTRAÑABLES E MÁXICOS

En vésperas dunha cuarta fase de obras...
É licito aspirar a unha restauración íntegra de Os Pendellos de Agolada. 
 É licito soñar un futuro prometedor para este espazo arquitectónico, máximo referente das construcións das feiras tradicionais galegas.
 É xusto expresar que os investimentos que se fagan neste conxunto non son en absoluto un dispendio, senón unha esperanza e un revulsivo para a economía do concello e da comarca. Para iso cómpre darlle os usos xa estudados e anunciados.
É xusto recoñecer o innegable valor arquitectónico popular do recinto e a fotoxenia e o pragmatismo das construcións.
É unha obriga expresar a sensible mellora do antigo mercado despois das tres recentes fases de restauración.
É imprescindible conservar en dignidade este patrimonio herdado para memoria das feiras das futuras xeracións e para os presentes usos dos cidadáns do século XXI.
É lícito aspirar a encher de vida as canellas e os mostradores dos pendellos.
É factible un futuro que lle tire rendemento cotián a cada pendello.
É de xustiza reclamar a substitución do alumeado elevado polo instalado nas obras de restauración.
É un exercicio de honestidade reiterar, unha vez valorado o actual, que o alumeado que máis nos convencería é o que proxectase a luz desde o pavimento nas rúas e desde o interior dos mostradores nos pendellos-expositor.
É plausible o esforzo inversor das Administracións  e o compromiso de completar a compra e restauración das restantes construcións.
É requerible e apremiante  a necesidade de insuflarlle vida permanente aos Pendellos coas feiras, cos mesóns, cunha pousada e cun museo.
É desexable que se promovan distintas feiras monográficas (produtos ecolóxicos, mercado de artículos de segunda man, feira de antigüidades ...) á beira da feira do 12 e das marabillosas Mostras de Artesanía.
É lícito recalcar a necesidade de iniciar nesta casiña de arriba un Museo das Feiras para ilustrar ás multiples visitas que hai.
É licito soñar cuns Pendellos sen cableado aéreo e sen contedores afeando as fachadas restauradas dos Pendellos.
É necesario reiterar que a recuperación dos pendellos-expositores que houbo nesta Rúa da Parranda, non só permitirían gañar en espazo comercial, senón que constitúe a coroación da restauración, volvendo a darlle cohesión aos pendellos de ambas beiras. É factible, esixible e inescusable. Baixar a cota da rúa ata o nivel orixinal, eliminar as farolas centrais e desterrar o tráfico rodado.
É importante recuperar o tellado e as columnas do pendello expositor anexo a esta casiña da esquerda. Fórmulas hai para conseguilo.
É unha enorme satisfacción ver a Capela das Virtudes felizmente recuperada.
É de xustiza recoñecer a elegancia humilde desta capela caleada.
É desexable que o recinto poida desterrar algún día as constucións parche que son unha afrenta á historia e á cidadanía.
É lícito agardar que algún día as Administración poidan comprar a cabaleriza que hai neste edificio sito tras o Marco da Constitución e a recuperen para memoria dese pasado feiral esplendoroso en Agolada.
É importante reparar na plasticidade antiga destas casas do Caldeireiro. Un espazo a protexer.
É desexable que á beira dos Pendellos se protexa a Praza do Concello e se recuperen os pendellos-almacén que parten desde a Rúa Nova polo lateral dereito da Praza. Compralos sería unha boa idea. Forman parte inseparable do resto do recinto.
NOTA: Imaxes obtidas polo autor deste blog o pasado 28 de febreiro, quen contou coa pátina da chuvia para darlle realce á pedra erixida monumento.

28 febreiro 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (II)

Na etapa dos recordos máis temperáns figura, efectivamente, a imaxe do río, chamado río Grande cando se quería diferenciar doutros regatos, como liña fronteiriza, xa que sinalaba o confín dos montes veciñais. O Arnego, sensiblemente recto entre Cadrón e Vilariño, facía unha gran xiro na desembocadura dun dos seus afluentes, o río das Abellas, para separar seguidamente as demarcacións de Vilariño e Cangas. Tanto esta zona fluvial como os montes que se atopan neste recodo chámanse “A Valouta”. E nas miñas Memorias recorro a este topónimo (e non a outros que sinalan outras partes do río: “A Pesqueira”, “O Penedo Grande”) porque é para min o de máis resonancias, aquel do que primeiro oín falar aos veciños que pastoreaban as vacas. Se alguén había de ir co gando ata alí, axiña a miña fantasía infantil entendía que percorrera un camiño moi longo: xa non podía ir máis aló; entre os tortuosos e malos camiños que sucaban o monte, o que chegaba ata esa punta era como a arteria principal, e, aínda que se transitaba por el con dificultade, debido aos altibaixos, era un dos poucos accesos polos que o carro podía chegar ata a beira do río, onde se ía ás veces a cargar area; por alí podíase cruzar o río á outra banda. En fin, A Valouta quedoume gravado como tópico de continua referencia desde os meus primeiros anos.

O río tiña relevancia económica, e así, os da xeración anterior explicábannos que alí estaban os mazadeiros (rodas de muíño para mazar o liño). De tales artiluxios eu non puiden ver nin os restos, pero si coñecín os muíños, tan importantes para a elaboración do pan, alimento básico, e a central hidroeléctrica, grazas á cal só me acordo do candil de gas porque ás veces había que acendelo se se producía un apagón ou para ir a algunha corte sen instalación eléctrica. No noso río criábanse unhas troitas riquísimas, que eu tiven ocasión de probar desde moi neno.

Pasar alén do río non era fácil, sobre todo no inverno. As xentes de Vilariño sempre mantiveron moita comunicación coas da outra ribeira, preferentemente cos de Cadrón e Castelo, pobos situados á beira da
estrada xeral. O máis frecuente era que se cruzase por Ponte Vilariño, pero, para non facer tanto rodeo, podían seguirse atallos, como ir pola Tosta (dique feito de pedras para levar a auga a un muíño), ou polos paus, dous troncos colocados en lugares nos que había illotes para apoialos, uns poucos centímetros sobre a auga, para os pés, e outro á altura das mans, como varanda. Esta última forma de vadear o río non era moi apropiada para os que tiñan medo de perder o equilibrio ou de que  rompese a madeira, cousa que sucedía algunha vez. O río asociábase tamén á diversión, por exemplo, ao baño que un podía tomarse nas súas augas limpas algún día de verán.

Desde Vilariño podía verse un horizonte bastante amplo, perfilado por dúas cimas, cuxos nomes eran Farelo e Carrio, e situadas, respectivamente, ao Leste e ao Oeste. A primeira, por ser o punto por onde nacía o sol, servía para comparacións metafóricas: “naquel tempo ti aínda estabas detrás do Farelo”, dicíannos, se cadra, para aludir a un suceso anterior ao noso nacemento.

A miña aldea ou lugar -nomes que se utilizaban indistintamente-; non así o de pobo, que tiña connotacións de maior poboación, máis urbano, estaba constituída, como xa se dixo, por tres unidades familiares: a primeira casa, situada fronte á fachada da igrexa, era a Reitoral, na que vivía o cura; as dúas vivendas restantes formaban parte do mesmo casco, a máis pequena era a do señor Germán, e a outra, na que eu nacín, chamábana da señora Socorro, nome da miña avoa. (As casas podían recibir denominaciones segundo o nome do dono -como nos casos que acabamos de citar-, ou o apelido (Casa de Fernández), ou o oficio (Casa do “Zarralleiro”), ou da ubicación: de Arriba, de Abaixo). Tanto a Igrexa como as tres vivendas achábanse ao bordo da corredoira (camiño estreito de carro), á man esquerda se entrabamos de Vilariño. Uns metros máis adiante, na outra man, había outra casa deshabitada porque os seus últimos donos emigraran a Arxentina -por iso a chamaban “dos americanos” e vendérona a un veciño que vivía na aldea de Vilariño.

Segundo contan, antigamente toda a aldea pertenceu a unhas mulleres que, non tiveran descendencia e deixaron unha parte das súas propiedades para a Igrexa, e a outra parte, que puxeron á venda, foi comprada por dúas familias. Por iso, a mediados do século XX non quedaban vestixios desa vasta propiedade, senón uns pequenos predios rodeando a aldea e pertencentes a algún dos tres veciños.

O cruceiro, que tiña esculpidos a Xesucristo e á Virxe, todo de pedra, sinalaba a entrada do pobo. Ata alí chegaban as procesións que saían da igrexa, con emblemas parroquiais: o pendón e o estandarte á fronte, e detrás, levadas en andas, as imaxes dos santos cuxa festividade se celebraba, e, pechando a marcha, os fieis. Toda a comitiva, unha vez que daba a volta ao redor do cruceiro, retornaba á igrexa.

Nunha zona máis ancha deste camiño de entrada, xunto ás casas, atopábase a fonte, coñecida entre nós como “ O Tanque da auga”. A auga nacía preto da igrexa de Esperante, como un quilómetro máis arriba, e era conducida por unha canle. No manancial saía fresca e rica; abaixo, con todo, xa perdera parte desas calidades. En todo caso, esta auga satisfacía unhas necesidades vitais para o pobo. Primeiro, era a auga que
se utilizaba normalmente para beber e para os restantes usos domésticos (cociñar ou fregar); tamén xunto á fonte había un pilón de pedra que facía indistintamente de lavadeiro e bebedoiro; e finalmente, esta auga utilizábase para regar os prados, seguindo unhas quendas, sensiblemente proporcionais á extensión dos terreos, que estableceran os nosos antepasados. No verán a auga non chegaba á fonte, e entón había que ir ao río, a Ponticela, tanto para lavar as roupas como para que abrevasen as vacas; en anos en que a seca era moi intensa, e ata non quedaba auga no noso pozo, era preciso encher no río un gran tonel e transportalo no carro, para atender as necesidades máis imperiosas da casa.

O camiño que cruzaba por entre as casas era de terra, polo que, no inverno, facíase un lameiro con moitos charcos; pero cada veciño,  no treito correspondente á súa casa, estendía unha capa de toxos que co tránsito diario dos animais íase curtindo e convertendo en esterco; logo, este abono vexetal serviría xunto co das cortes para fertilizar as terras.

25 febreiro 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (I) NOTAS AUTOBIOGRÁFICAS DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS

Hoxe desde o Aquam Latam iniciamos a publicación por capítulos dunha autobiografía parcial dun agoladés de Vilariño: José Antonio Fernández Sucasas. Este texto foi escrito por José Antonio hai arredor de vinte anos coa única intención de conservar nítida a memoria da súa infancia e xuventude no seu Vilariño natal e a xeografía aqualatense como espazo vital.  O servicio militar e os seus inicios profesionais como mestre en Monterroso e Hío completan este cadro de experiencias. A súa posterior vida profesional como Orientador en Ensino Primario  e Secundario, o seu casamento e os seus dous fillos, a dilatada experiencia como viaxeiro de mochila que percorre lugares insospeitados de distintos continentes, desde a estepa rusa á Pampa arxentina, a súa actual vida de recén xubilado na Boa Vila de Pontevedra, cuxas rúas percorre con parsimonia a pé ou en bici, a súa ben ganada fama de gran conversador... Todo iso e moito máis está á espera dun segundo tomo para completar esta historia autobiografiada.
Do que a min no cabe ningunha dúbida é do enraizamento, do amor e do compromiso que ten con Agolada, terra á que acode con invariable frecuencia ao longo de moitos anos desde a capital da provincia.
Á beira das vivencias persoais do autor figuran outros datos que recollen o xeito de vida e os costumes que eran comúns en todo o territorio de Agolada e do interior de Galicia. A súa visión xúlgoa interesante e merecente de ser recollida neste medio.
Agradézolle a José Antonio a deferencia de cederme este seu caderno e aos poucos iremos dando saída por capítulos a esta orixinal autobiografía. Espero que sexa do seu agrado o xeito que aquí lle deamos á combinación de imaxes e texto. As fotos aquí publicadas son: unha parte do propio autor, outras de Ton van Vliet (a quen está unido por unha relación de longa amizade) e outras da miña autoría.
NOTA: Quen desexe seguir esta autobiografía, poderá ver os distintos capítulos organizados na etiqueta "Memorias dun Valoutés".

I XUSTIFICANDO UN TÍTULO

O falar de memorias tráenos á mente algo relacionado coa memoria, recordo do pasado: así, falamos de facer memoria, pero referido, simultáneamente, ás vivencias máis importantes dunha persoa. Todos nos desenvolvemos nun tempo e nun espazo, e nas memorias evocamos precisamente diversos momentos e escenarios da nosa existencia.

O noso curso vital é comparable ao dun río que nace nun punto e logo vai discorrendo por un variopinto “itinerario” ata chegar á súa fin. Este percorrido é multiforme: nalgúns treitos marcha recto, e noutros,  trazando reviravoltas; en ocasións as súas augas precipítanse veloces por fervenzas, mentres outras veces se remansan. A corrente fluvial pode mover as turbinas dunha central hidroeléctrica ou recoller os refugos dunha cidade; serve igualmente como medio vital para peixes, plantas e outros seres que para refrescar aos bañistas en días calorosos.

Poderiamos seguir enumerando máis utilidades da auga e diferentes recantos do río. De igual forma, coas memorias navegamos de novo pola nosa vida, pensando de onde vimos, a onde imos, como e por que chegamos ata aquí. Reflexionamos sobre o noso currículo, ao longo do que habemos ir recibindo impresións, informacións, “cultura”, experiencias.

De modo que esta historia non vai ser un mero reconto dunha sucesión de feitos, senón unha profundización sobre nós mesmos e a nosa relación cos feitos e as persoas, unha historia  xenuína “magistra vitae”.

É lóxico que nos deteñamos máis nunhas etapas que noutras, así funcionan os mecanismos da memoria, gravando mellor as sensacións agradables. Algúns tempos ou lugares evocarémolos con todo detalle, e transcribirémolos pormenorizadamente; doutros, en cambio, apenas contaremos nada porque nos pasaron inadvertidos ou porque non interesa comentalos. Pero todo será, en fin, reflexo da nosa vida. A miña vida.
 Chámolle a este relato “Memorias dun valoutés” aludindo á miña orixe. A Valouta é a terra que me viu nacer “xunto a uns poucos homes e mulleres máis” e na que vivín ata os once anos, bastante tempo, pois, é unha etapa crucial na vida de toda persoa (a infancia), que deixará profundas pegadas na forma de ser. E, a partir desta idade, aínda que A Valouta deixase de ser a miña residencia permanente, nunca perdín o contacto directo e case continuo coa miña casa e a miña familia, cos traballos do campo, cos paisanos vellos e novos; proseguín pisando os camiños da aldea, axudando nalgunhas tarefas agrícolas aos meus pais, charlando cos veciños; construín, por así dicilo, o meu propio proxecto de vida sobre a base desta terra e destas xentes.

Dado que terei que refrescar continuamente a miña memoria para escribir esta historia, creo que, razonadamente, podo titulala “Memorias dun valoutés”.

II. AQUELAS TERRAS

É obrigado, ao vivir no mundo, situarse cos pés na terra. Decídome agora a examinar esa parcela de terreo na que eu empecei a descubrirme e a descubrir a contorna.

Non creo que fose exacto describir por unha banda os aspectos xeográficos (orografía, vexetación, etc.) e por outro, os humanos (que, desde o punto de vista científico, tratarían a socioloxía, a demografía, a estatística e outras disciplinas afíns). De que forma podería eu, aos meus tres ou catro anos, separar, por exemplo, aos meus pais dos zocos que calzaban a diario para andar por prados húmidos ou camiños de barro? Desde pícaro oíra como se comunicaban os pastores coas vacas, utilizando expresións que non sería capaz de traducir a outro idioma. Á noitiña a miña avoa predecía o tempo que ía facer ao día seguinte segundo a cor da posta do sol ou o lugar de onde sopraba o vento.

Existe unha interrelación constante das persoas co medio en que viven, e neste capítulo procurarei reflectir o máis aproximadamente posible esta integración, que eu percibín de modo intuitivo desde a miña primeira infancia.

O meu pobo chámase Eirexe e ten tres casas. Con propiedade, sería mellor dicir tres familias porque cada unha destas, ademais da edificación en que vive, posúe outras dependencias, unidas ou separadas da vivenda, nas que se albergan os animais domésticos ou se gardan os apeiros de labranza, as colleitas, a leña e todo o necesario para o traballo e sustento diarios. Sobresae de lonxe, co seu campanario alto e esvelto, a Igrexa, que nese tempo era a única construción do pobo un pouco branca pola capa de cemento e cal que recubría as súas paredes. Ás casas dábanlles un aspecto vetusto non só as súas anchas paredes, levantadas cunhas pedras brandas e pequenas, esquistosas, mesturadas con barro, senón tamén os seus tellados, cuxas tellas curvas aparecían veteadas de brións.

Hai un accidente xeográfico, unido aos meus primeiros recordos, que vale para situarnos: o río Arnego. Os ríos constitúen unha barreira natural entre os pobos, aínda que poidan ser ao tempo un punto común de referencia e encontro para os moradores de ambas beiras; ademais, adoitan tomarse como división para as demarcacións administrativas: no noso caso, o Arnego é a liña de separación entre os municipios de Lalín e Cruces co noso, Agolada.

Golada ou Agolada?: Escribirei Agolada, aínda que, indefectiblemente, nos meus expedientes académicos, carnés e outros documentos figure Golada. Eu utilicei así mesmo sempre esta forma do topónimo con aférese (ou supresión da vogal inicial). A razón é sinxela: Golada era o nome oficial, xunto coa Golada, variante cacofónica e, desde logo, utilizada máis raramente. Pero, prescindindo ata das disquisicións lingüísticas posteriores, que, acertadamente, creo, admiten como máis correcto Agolada que A Golada, a miña tese para defender o nome unido baséase en que, en efecto, así o pronunciaba a miña avoa, e na súa mente de galegofalante, non construía primeiro o artigo “a” e logo o nome “Golada”, senón un só nome propio, sen artigo. Así que hai unha concordancia entre esa imaxe (non consciente, claro) da miña avoa e a forma toponímica Agolada, que aparece como a máis axustada idiomaticamente, tanto ao galego como ao castelán.

O río sérvenos tamén para situarnos nun espazo político-administrativo máis amplo: nace en Rodeiro, ao noreste da provincia de Pontevedra (no límite con Lugo e Ourense), e logo discorre ao longo duns corenta quilómetros entre os municipios de Agolada, Lalín e Cruces, ata desembocar no río Ulla, que serve de liña divisoria entre as provincias da Coruña e Pontevedra.

Resumidamente, estamos no centro xeográfico de Galicia. A un quilómetro do río que describimos está A Eirexe, a máis pequena das catro aldeas que forman a parroquia de Vilariño.


31 decembro 2014

PREGÓN DAS FESTAS DE SAN PEDRO 2014 EN AGOLADA

Como desdepedida deste ano 2014 quero deixar aos lectores que por aquí pasan o Pregón das Festas de San Pedro 2014 en Agolada. É unha promesa que lle fixen a un amigo que non puido estar presente durante a lectura deste pregón na Praza do Concello de Agolada e que me expresou o seu pesar por tal circunstancia.
Cóubome a min a honra de ser o primeiro pregoeiro das Festas Patronais de Agolada. Debo confesar que cando recibín unha chamada telefónica no meu domicilio facéndome a petición de pronunciar a apertura das festas de Agolada, quedei algo desorientado e indeciso. Por un lado era consciente de que era un honor que me estaban a conceder e por outra banda non acababa de enxergar cales eran os meus méritos para recibir tal proposta. Dubidei durante uns días. O que me retraía era o intento de fuxir da notoriedade e do protagonismo nunca buscado. O que me animou foi pensar que non aceptar era un desaire a quen confiara en min inicialmente.
Grazas desde aquí de novo á Comisión de Festas, especialmente a Alfonso García Cumplido e ao alcalde de Agolada, Ramiro Varela Peón, polas verbas de recoñecemento e polo obsequio dunha fermosa peza de cerámica cos Pendellos como "buque insignia".
LA VOZ DE GALICIA
FARO DE VIGO
 
A comisión de festas do ano 2014 incorporou unha interesante novidade no programa das festas. Quixo amenizar a xornada de véspera con "xente de Agolada". A parte musical correu a cargo de Carlos Ramos Pallares "Cabanelas", que acudiu cun seu compañeiro da Escola de acordeóns Bieito Blanco de Ourense e a música de gaiteiros recaeu nun novo grupo familiar, composto polos irmáns Blanco Iglesias. O nome que escolleron para o seu grupo expresa a nostalxia e a lembranza da súa etapa infantil en Agolada: "Pena Merenda" (nome dun penedo sito no Coteimil, lugar moi frecuentado polos rapaces que apacentaban o gando no monte próximo a Agolada). 
PREGÓN EN DOUS ACTOS
I
Sr. Alcalde, amigos, veciños de Agolada, visitantes e familiares que nos acompañades, permitídeme que me dirixa a vós para expresarvos un caloroso saúdo de benvida e acollida como apertura das festas patronais do presente ano.
A Comisión de Festas  encomendoume un pregón para iniciar este San Pedro 2014 co protocolo e a pompa que se gastan por outros lares. Seica é novidade isto de pregoar o San Pedro en Agolada. Felicito á Comisión por incorporar este sinxelo acto ao programa de festas porque contribúe  a darlle realce ao evento.  Quizais a festa necesite tamén as palabras para a xudar a vestir a música.  Voto por que se institucionalice o acto e que a nómina de pregoeiros sexa de amplo percorrido e lles dean lustre ás festas e á vila de Agolada.
Desexo expresarlles gratitude aos membros da Comisión  por invitarme para este cometido. Que saiban que son eles quen me honran e eu correspondo a esta deferencia  co afecto e coa emoción que só a vila natal é capaz de inspirar. Os que coñecedes o meu blog titulado AQUAM LATAM (étimo latino do antigo nome de Agolada), saberedes que leva un subtítulo que reza: Agolada no corazón. Porque así a sinto. Contén igualmente un fragmento de Retrincos de Castelao onde di: “se sodes sentimentais comprenderedes a miña emoción, porque a vila natal non é como todas as vilas”.  Pois, con esta emoción e coa Agolada no corazón vos falo.  Hai moitos pobos e cidades espallados por toda a xeografía, pero cada persoa ten un que lle resulta especial fronte aos demais. Ese sitio especial soe coincidir con aquel que nos viu nacer e medrar. Mellor expresouno o poeta austríaco Rainer Maria Rilke cando escribiu: “a verdadeira patria do home é a infancia”. Certamente hoxe é festa no pobo da miña infancia, é festa na miña patria verdadeira… e na vosa,  “compatriotas”!
Elaborar este pregón fíxome reparar en que o San Pedro é a festa máis celebrada en todo concello de Agolada. Nada menos que catro parroquias: Ferreiroa, Merlín, Baíña e Carmoega honran a San Pedro como patrón.  San Pedro, o da pedra angular, o que goberna as chaves e as portas do ceo. E a min sempre me dixeron: “un amigo ata nas portas do inferno”. Se iso é así no inferno, chegar ás portas do ceo e encontrar alí a San Pedro, o noso patrón, non é cuestión intranscendente. Basta con indicar a pertenza á parroquia de Ferreiroa  para recibir un trato especial. O home está moi agradecido a esta parroquia porque é das poucas nas que goza de dúas imaxes en senllas igrexas. Unha imaxe pétrea na románica de Ferreiroa e unha talla moderna e manierista na igrexa de Agolada. Case nada!
Con este motivo do pregón tamén reparei en que orixinariamente esta festa estivo en Ferreiroa e nalgún momento da historia recente decidiron vir  celebrala a esta praza, que antano era e aínda é  a gran campa da feira. Non coñezo datos que nos permitan dicir en que momento da historia se produciu este cambio, pero non me parece arriscado afirmar que ben podería estar nos inicios do século XX, cando Agolada foi tomando corpo de vila, estreou a estrada de Lalín a O Marco e superou en poboación a Ferreiroa e A Costa. E tamén porque aquí se abriron diferentes establecementos hostaleiros e porque a feira lle deu renome a este núcleo. Simple cuestión de hexemonía demográfica e comercial. Creo que nunca houbo receos polo traslado, pero si debeu quedar un pouso de orfandade en Ferreiroa. Na actualidade adoptouse unha intelixente solución salomónica: en lugar dunha celebración, hai dúas honras a San Pedro, tantas coma imaxes, na mesma parroquia. A de hoxe en Agolada e a do mes de xullo en Ferreiroa. Iso é a sabedoría popular.

E así, aquela festa veu parar a Agolada, onde se foron congregando as parroquias da contorna ata acadar unha concorrencia multitudinaria. Tanta que as circunstancias esixían un palco monumental para presidir a praza e a romaría. E Agolada contou con ese palco que xa forma parte do imaxinario  dos que superamos a cincuentena. Pertence ao noso pasado desde que o tiraran alá por 1977. Era un palco polivalente, onde a música aspiraba a cotas celestiais, dada a elevada altura da plataforma. E no baixo daquela estrutura hexagonal albergaba tres espazos onde se aloxaron distintos negocios: unha barbeiría, un taller de bicicletas, un zapateiro remendón e un almacén de pensos e minerais. A plataforma elevada do palco serviunos aos nenos en moitas ocasións de patio cuberto para os nosos xogos infantís, que incluían o atrevemento de descender do palco sen usar a escaleira, non sen risco dunha caída. O día da festa subir ao palco mentres tocaba a banda era unha  pequena ousadía e un privilexio. A polivalencia e multifunción do palco expresan elocuentemente o pragmatismo de quen o ideou. Hoxe quero lembralo aquí porque sei que moitos o gardades na memoria con afecto e que vos retrotrae ás festas de antano. A nostalxia é un sentimento híbrido no que caben a alegría e a melancolía.
         Deste xeito  foise conformando a praza para a vida, para a feira e para a festa. Esta nosa praza tan harmoniosa, erguida lentamente pedra a pedra, precisou unha fonte sonora e señorial, barroca e elegante. E puxéronlle os catro canos sobre unha pilastra coroada e un pilón poligonal coma o contorno do palco. E arredor destes  dous polígonos, agarimados entre as casas que circundan a praza e baixo a sombra dos carballos  confluímos sempre na fin de xuño porque estamos de festa. Para vérmonos, para reunirnos, para reencontrarnos e para compartir a alegría da amizade ou da vecindade.
         Todo pobo desexa sempre unha boa festa. No adxectivo “boa” condensamos unha serie de premisas que nos parecen obrigadas: numerosa afluencia de público, excelentes bandas e orquestras, bares e rúas ateigados de festeiros, climatoloxía benigna, opíparas viandas para a fartura das mesas, diversidade de actividades na sobremesa, múltiples atraccións de festa, etc. A experiencia dos anos veu a confirmarme que non sempre cómpre todo iso. Creo que unha boa festa  é aquela na que o pobo se recoñece unido, a do pobo que se amosa extraordinariamente hospitalario cos alleos que o visitan, a mellor festa é a do pobo que procura a alegría, a felicidade que dá o simple feito de estarmos xuntos… outra vez máis.
Así vola resumo en tres palabras: UNIÓN, HOSPITALIDADE E ALEGRÍA. Iso vos pido e iso vos desexo. Felices festas!

II

Gustaríame rematar este pregón cunha  lembranza aos cegos que coñecín  aquí, nas feiras de Agolada cantando os seus romances con voces roufeñas e gastadas ao compás dos violinos ou das zanfonas. Eles foron as primeiras voces pregoeiras nesta campa feiral que chegou a ser praza do pobo. E para recordalos  ofrézovos unha sinxela imitación dos seus romances:

Escoiten e oian atentos
esta miña parrafada,
que a xeito de cego veño
a pregoar nesta praza.
O vintenove de xuño,
con verán dunha semana,
hai aires de festa grande
en Merlín e n’Agolada,
en Carmoega, n’A Baíña,
nos Pendellos, na Parranda
hai rebulicio nas rúas,
nas tabernas e nas casas.
Andan os veciños todos
coas súas tarefas varias,
uns preparan a comida
e outros locen as fachadas,
as mulleres nas cociñas
poñen as potas en danza,
a do peixe e a dos callos,
do cabrito e  da pescada.
Os ramistas encabezan
o pasacalles da banda,
e no limpo ceo do día
ducias de bombas estalan.
Cando soben dereitiñas
algúns veciños reclaman
a memoria de Indalecio
de Trascastro das Trabancas.
Para darlle honra ao santo
a campá pra misa chama.
Trala liturxia, o concerto
entre corcheas e brancas,
é hora de pasodobres,
sinfonías e cantatas.
Namentres a música soa
hai algarabía nas tascas,
bolen vermús e cervexas
e conversas animadas.
A tradición é ritual
que non por vella se acaba.
As cousas que son de sempre
que mellor que conservalas!
Fáganlle caso a este cego
e gocen da pandeirada
que desta vida levamos
o que nos alegra a alma.
Con amigos e familia
compartan mesa e palabra
que non hai mellor pracer
ca ter amizades francas
e unha familia moi longa
que nos alede a casa.
Alegría  en Bidueiros,
Ferreiroa e n’Agolada,
aturuxos pola Costa
tamén na Fonte de Cántaras.
 Vaia xa por despedida,
desculpen a parrafada,
se en algo os ofendín,
foi sen causa intencionada.
Teño andado moitas festas
coa zanfona ben untada
pregoando o meu discurso
sempre sen cobrar nada.
Aquí vou facer outro tanto
por se acaso alguén reclama.
 Só me resta desexarlles
boa festa e moita calma,
que a troula cando é tranquila,
divirte e tamén é sana.

                         Manuel Busto Galego, xuño de 2014

13 decembro 2014

20 ANOS CON BICO DA BALOUTA

BICO DA BALOUTA nos seus inicios (arriba). Nunha toma máis actual (abaixo).
 Esta entrada está esperando desde o día 31 de maio. Aquel día Bico da Balouta estaba novamente de festa. E que festa! Merecida. Arroupada polos amigos e os veciños. Viñan de editar o seu primeiro disco para conmemorar os seus 20 primeiros anos de feliz traxectoria musical. Fermosa maneira de celebralo, editar un disco co que honrar aos amigos.
E digo que esta entrada está esperando porque eu quero testemuñarlles desde aquí o meu recoñecemento e o meu afecto. E porque sei a importancia que este colectivo ten no noso concello: alegra, dinamiza, emprende, apoia, persiste, anima... fai revivir. A música está intimamente ligada á alegría e á festa. E iso é o que nos aporta: alegría e estímulo. A música viste de solemnidade os actos culturais ou calquera evento que congregue ao público. E aí encontraremos sempre a Bico da Balouta. Agora tamén enlatado en forma de CD.



 Non faltaron os agradecementos nin os agasallos, nin a palabra agradecida e emocionada.

 Non faltaron os mestres gaiteiros Roberto Sala, Manuel Varela e Raúl Galego.
 As voces dos irmáns Blanco Iglesias soaron acompañadas polos gaiteiros de Bico da Balouta e Raúl Galego.
A tarde-noite foi unha festa no entorno dos Pendellos e no Merendeiro do Arnego.
Alfonso, o gran animador deste colectivo, pediume colaboración para este disco. Quería unha presentación-semblanza para a carátula interior do CD. Froito desta petición é o texto que vos deixo a continuación:
En Vilariño das Caldelas o Arnego baixa anchuroso e tranquilo para recibir hospitalario o agasallo líquido do Rego das Abellas. O monte da ribeira aqualatense describe neste recanto un perfil aguzado de punteira que a toponimia sabiamente designou como O Bico da Balouta (Vallem Altam). Nesta mesma parroquia xermolou hai dous decenios un grupo de gaiteiros que encontrou neste nome e nesta paraxe os referentes que o identifican. Do bosque importou os trilos dos velaugarridos para inspirar palletas e punteiros; do vello río aprendeu ese murmurio perenne no que se expresa o roncón; do ceo limpo da contorna tomou o alento para acugular foles de ledicia. A percusión agromou espontaneamente ao compás do antigo mazadeiro e dos muíños roulóns que balizan a ribeira. Así, a música deveu muiñeira, pasodobre, xota e alalá e as tabernas de Agolada, a Praza e os Pendellos souberon/saben da “parranda” musical e da festa-compromiso deste colectivo de gaiteiros, das súas iniciativas, das súas voces enxebres  baleiradas en cantos populares para a festa e a alegría.
         Hoxe alegramos cos seus vinte anos de fecunda traxectoria musical, saudamos e agradecemos a edición do seu primeiro disco titulado “Na Praza da Randulfa”, co que queren celebrar esta efeméride. O título escollido provén doutro espazo simbólico na historia deste grupo. A Praza da Randulfa acolle anualmente a festa homónima  que congrega en agarimo e algarabía decenas de gaiteiros, folclore e etnografía de diferentes lugares grazas ao  denodado impulso de Bico da Balouta.
         O disco contén pezas tradicionais con algúns arranxos propios, que transitan desde a rumba ao pasodobre e desde as ribeiranas ás muiñeiras. De entre elas sobresae a Muiñeira da Balouta, con música orixinal de Manuel Varela e letra concebida por todo o colectivo mentres andaba de “foliada na do Costa, romería no da Fina e unha boa enchedola na taberna da Oliva”.
         Saudamos e felicitamos a Bico da Balouta por este froito novo no seu amplo panorama de traballo e compromiso, que abarca intercambios musicais con Francia e Irlanda, exposicións, conferencias, edición de vídeos, concursos de espantallos e sempre a súa música como bandeira enarborada para erguerse como himno reivindicativo en múltiples causas xustas.
         Como epílogo a esta reseña só resta desexarmos longo e fecundo futuro a este entrañable e querido grupo de amigos-gaiteiros.                    Manuel Busto Galego


Moitas grazas pola plaquiña de agradecemento: