10 abril 2014

INSCRICIÓN FUNDACIONAL DA PONTE MEDIEVAL DE TOIRIZ (VILA DE CRUCES)


Hai case sete anos falei neste caderno da ponte medieval de Toiriz (Vila de Cruces), asentada nunha importante vía que servía para o tránsito cara a Santiago desde as terras da Alta Ulloa e as que outea o Farelo. Daquelas non puiden aportar ningunha imaxe da inscrición fundacional da ponte, pois aínda non dera con rocha epigrafiada. A primeira imaxe que puiden obter (fotografía superior) foi por xentileza do profesor e escritor Gonzalo Navaza Blanco, a quen lle expreso aquí publicamente o meu agradecemento.
A semana pasada, nun traxecto rutineiro por Toiriz, observei unhas obras á beira da actual ponte e intuín axiña do que se trataba. Foi unha ledicia poder ver as perfectas grafías en baixorrelevo esculpidas na rocha. Noutras tres ocasións anteriores andara a buscala sen éxito.
Neste fragmento da Carta Xeométrica de Galicia de Domingo Fontán, publicada en 1845, poden observarse con detalle o río Arnego coas tres pontes medievais aínda existentes naquela data (Vilariño, Carmoega e Toiriz). Río arriba aínda perviven en pedra as arcadas das pontes románicas de Os Cabalos e Pedroso. Igualmente vemos os principais camiños que vertebraban este territorio. O que pasa pola ponte Toiriz sobe a "Las Cruces", continuaba por Carbia, Piloño, Ponte Ledesma, Boqueixón e Santiago. Por descontado que tiña bifurcacións en múltiples direccións. Pero este é o paso natural e máis lóxico para viaxar desde as terras de Agolada, Antas de Ulla e Monterroso cara a Santiago, destino obrigado no caso de Agolada, pois no Antigo Réxime Agolada pertenceu á provincia de Santiago e a Xurisdición de Ventosa sempre foi do señorío do Arcebispo compostelán.
É clarificador observar  como este camiño percorre lugares de importancia na Idade Media: o castelo de Borraxeiros, o mosteiro de monxas bieitas de Órrea, o mosteiro de monxas de Toiriz, o mosteiro de Piloño, o mosteiro de monxas benedictinas de Camanzo...

A inscrición está gravada na rocha esquistosa cunha lenda aproximada :"LAVORABERUNT ISTA PONTE:ERA:DCC.. (Ano 877) ET FUIT PERFECTA PRIDIE ..."

A inscrición leva aí once séculos e pico, pero é neste momento cando o Concello de Vila de Cruces intervén acertadamente no entorno para expoñer ao público o valor documental e arqueolóxico que confirma a importancia do lugar e a antigüidade da ponte de madeira xa desaparecida, da que aínda quedan os peares das orelas semiderruídos. Contrasta este feito co abandono e o esquecemento  doutras inscricións existentes nos concellos de Agolada e Lalín e descoñecidas para a inmensa maioría da xente: na Ponte dos Cabalos  (ano 970) un dos perpiaños do peitoril xace no leito do río coa inscrición fundacional. Na Ponte medieval de Vilariño (ano 814) a inscrición na rocha é inaccesible pola bouza que medra na calzada (esta calzada é quizais unha das mellor conservadas da comarca, con cóbados e socalcos característicos das vías romanas), na Ponte de Mourazos (ano 862), na banda de Agolada, a rocha coa inscrición fundacional da ponte xace no fondo da ribeira esquerda ao pé do pear da ponte. Acabou alí como consecuencia da apertura e ancheamento do antigo camiño para dar paso a unha pista forestal. 

Por todo iso, a actuación que agora se leva a cabo en Toiriz é plausible, meritoria e pioneira. Cómpre que cunda o exemplo e os demais concellos imiten esta revalorización do patrimonio.

21 febreiro 2014

RIO ARNEGO: UN BEN PARA PRESERVAR

Adega resalta el buen estado del Arnego
El informe de 2013 hace hincapié en la conservación de su bosque de ribera, frente a la degradación general en los ríos gallegos. El colectivo ecologista Adega presentó ayer en Santiago su Informe do Estado de Saúde dos Ríos Galegos 2013, en el que se presentan los resultados de las inspecciones que realizaron -en primavera y en otoño- sus 271 grupos de voluntarios en las principales cuencas de la comunidad gallega. En lo que se refiere a Deza y Tabeirós-Terra de Montes, sus ríos se integran en la cuenca de las Rías Baixas, donde se realizaron un total de 77 inspecciones, dos de ellas en el río Arnego, que nace en la Serra do Faro y desemboca en el Ulla a la altura de Brocos (Agolada). Los exámenes valoran tanto la calidad de las aguas como la diversidad de flora y fauna tanto del río como de su entorno. Así, el río Arnego obtiene una calificación de excelente (la mejor puntuación) en cuanto a su hábitat, mientras que el bosque de ribera aparece bien conservado en sus dos márgenes. En este punto, Adega resalta el buen estado del Arnego frente al común de los ríos gallegos, pues en 2013 se acentuó la degradación de los bosques ribereños, al perder vegetación de forma progresiva y año tras año, según señala el informe. (FARO DE VIGO, Salomé Soutelo, 12-2-2014). Neste tempo de tanta tribulación a causa da crise que nos flaxela, poder ler noticias alentadoras como a presente é motivo de alegría. E especialmente porque nos afecta aos que amamos, compartimos e coñecemos o río Arnego. Catro concellos do norte de Pontevedra (Rodeiro, Lalín, Agolada e Vila de Cruces) teñen o honor e a obriga de preservar a pulcritude natural deste tesouro líquido.
 Os ecoloxistas de Adega volveron refrendar recentemente a calidade das augas e a conservación do bosque e da fauna da ribeira. Velaquí o mérito nestes tempos de lixo e consumismo desmedido. Creo que non é só a conciencia cidadá, hai outros factores que xogan a favor: despoboamento do rural, diminución da actividade agraria, baixa ocupación poboacional das ribeiras, mínima presenza de industrias ou actividades comerciais nas marxes (un matadeiro de coellos, unha minicentral, tres estacións de bombeo de auga, un restaurante...). Pero con todo iso cómpre resaltar este estupendo feito obxectivo: as augas do Arnego gozan de boa saúde. E no seu entorno medra a vida en harmonía. Ademais, un río limpo é unha riqueza, unha promesa de futuro, unha garantía de vida e un exemplo que deberiamos exportar. Non é este un caso único, en Galicia coñezo e admiro moitos cursos aínda impolutos: o Grobas en Lalín, o Lóuzara en Samos, o Selmo en Quiroga, etc. Pero que satisfacción enorme dá comprobar que nesa listaxe de ríos asépticos figura o que roxe polo val das sobreiras, onde eu nacín!

04 febreiro 2014

O CASTELO (CADRÓN - LALÍN) E UNHA HISTORIA VENCELLADA Á FEIRA DE AGOLADA

Como expresión de agradecemento por ter versificado esta historia relacionada cos atracos que se cometían nas idas e voltas das feiras, dedico esta entrada a José Iglesias Fernández, a quen veño seguindo no seu blog desde hai tempo e gozando coas súas historias e romances. E como principal agasallo ofrézolle estas imaxes que de seguro coñece xa, da autoría de Ton van Vliet que andara a tomar estas vistas da aldea natal de Xosé, O Castelo, alá por 1978. E tamén a miña teoría sobre o topónimo CASTELO.

UN DIA DE FEIRA NA AGOLADA  (1982)

Saín pensando en ir á feira,
un día pola mañá cedo,
montado no meu cabalo,
dende a casa no Castelo.

Para pasar o día nela,
ía eu todo ben posto,
co meu traxeciño fino,
e zapatos de alto costo.

E levaba nunha cesta,
un lacón case que enteiro,
unha bola de pan trigo,
e un bo anaco de queixo.

Mais dúas botellas de  viño,
de bo viño do Ribeiro,
nunha petaca café,
e augardente do Garello*.

No bolsillo levaba cartos,
para mercar unha xugada,
pois era a feira do doce,
nos pendellos da Agolada.

Puxen o cabalo en camiño,
e para facer unha atallada,
fun por medio duns centeos
e crucei unha leira arada.

Ao chegar ao rio Arnego,
e antes de atravesalo,
dei un alto no camiño,
e baixeime do cabalo.

Sacudín ben o meu traxe,
pois o chan era poeirento,
e entón pediume o corpo,
botar un grolo… ¡¡e boteino!!

Nada mais cruzar a Ponte,
e atoparme no outro lado,
vin a dous tipos sentados,
sobre a lousa dun valado.

Moi bos días, cabaleiro,
seica vai moi apurado,
abra esa cesta que leva,
e ensínema decontado.

Obedecín sen protestar,
ó enseñarme unha escopeta,
e meteu na súa saca,
o que eu levaba na cesta.

¡¡A ver os reás que leva!!
dixo o que era mais chaval,
meteume a man no bolsillo,
e atopou o diñeiral.

¡¡Carallo pro cabaleiro!!
-Dixo o máis espabilado-
¡Con tanto carto que leva,
deixarémoslle o  cabalo!

E fuxiron despois os tipos,
camiño de Vilariño,
papando o lacón e o queixo,
e bebendo do meu viño.

Volvín montar no cabalo
e dei volta pró Castelo.
pensando en como contalo,
para que non me caera o pelo.

Cando cheguei onda a muller,
que é moi boa costureira,
nada mais abrirme a porta,
preguntoume pola feira.

Á  feira non dei chegado,
pois roubáronme no camiño,
o lacón, o pan e o queixo,
mailas botellas do viño.

Pois dáme os cartos, meu home,
para agochalos no chineiro.
Hai que telos ben gardados,
porque son moito diñeiro.

Os cartiños queridiña,
tamén mos levaron todos,
pois eran vinte os ladróns,
e atracados era eu solo.

Miña muller deu tal berrido,
tan pronto escoitou aquilo,
que dei que se escoitou,
dende ó Carrio ata o Farelo.

E  mirándome pra cara,
como quen mira pra un sapo,
desta maneira falou,
a este pobre condenado.

¡Funme casar cun burro,
esa foi a miña sorte!
¡¡A partir do día de hoxe,
Irás co cabalo pra corte!!

Dende entón aquí me tedes,
durmindo no galiñeiro.
As galiñas pola eira,
e eu, subido no poleiro.

Agora falan na aldea,
que non houbo tal atraco,
seica me quedei cos cartos,
pra poder comprar tabaco.

E eu os cartos non os choro,
nin me quitan o sentido,
choro o lacón e o queixo,
mailas botellas de viño. 


 O Garello*- Arrieiro das Cruces que vendia augardente polas portas.
     O Cantar relata un feito acontecido na Ponte Vilariño, unha ponte
que está a tiro de pedra entre a Agolada e o Castelo.
     Sucedeu un día de feira na Agolada de xa hai moitos anos.
     O asaltado era un veciño da miña Parroquia, e anque digo que
era da aldea do Castelo, tampouco ten poque ser así, e por suposto
que non vou dicir o seu nome.
     Os asaltantes, detivéronos os civís unhas semanas despois, e seica
eran de unha parroquia das Cruces, da que tampouco dou o nome.
     As malas linguas da aldea, dicían que coñecendo ao personaxe,
non houbera tal atraco, que todo era un invento seu pra quedarse
cos cartos, pois a súa muller seica non lle daba nin pra unha chiquita).




O Castelo é unha aldea moi próxima a Agolada, no veciño concello de Lalín. O Arnego marca no medio unha barreira líquida que antano se salvaba por unha ponte medieval da que aínda quedan vestixios merecentes de atención. A relación entre Agolada e o Castelo sempre foi intensa e amable. Ao Castelo iamos buscar os doces para a festa e cos do Castelo compartiamos a tosta de Vilariño para os baños estivais e as tabernas do Souto e do Ríos para repoñer "combustible".
Agolada e o Castelo estiveron unidos desde os albores da historia por un camiño antigo, que logo se dixo medieval. Elisa Ferreira Priegue, estudosa dos camiños, mesmo indica que por aquí transcorrería unha calzada romana de segundo rango. Este camiño viña de Esporiz (Monterroso) polo Marco, pasaba Agolada e descendía ao Arnego ata a Ponte Vilariño. Desde aquí trazaba un pronunciado cóbado para ascender a Cadrón. Seguía ao Castelo e desde o Castelo buscaba a Ponte das Abellas para continuar por Cancelas, Palmou e chegar ao Vento. Collía dirección a Santiso, Bendoiro, Prado, A Borralla e a Ponte medieval de Taboada.
O topónimo Castelo é moi transparente. Alude a unha fortificación ou a un tor granítico. No fondo da aldea (sinalado na imaxe que antecede) hai un promontorio rochoso que con toda certeza lle deu nome á aldea. Eu aventuro (e perdóenme o atrevemento) que probablemente se trate dun castelo medieval do que descoñezo referencias históricas, pero a conformación do outeiro e a aquitectura dalgunhas casas aledañas parencen indicarnos tal posibilidade. Eu intúo que parte dos perpiaños utilizados nunha casa fidalga, en proceso de restauración actualmente, foron reutilizados dunha construción máis antiga, que moi ben podería ser o orixinario Castelo que lle deu nome á aldea. Portadas molduradas en bisel, lintel apoiado en mochetas,  cornixas en gola baixo o tellado, perpiaños rubricados cos sinais identificativos dos canteiros son propios da Idade Media e moi probablemente pertencentes a un edificio singular e de boas proporcións. Na microtoponimia da aldea designan as leiras e os prados que hai na parte baixa deste outeiro como o Sucastelo, topónimo que indicaría a situación respecto do Castelo situado en lugar máis elevado. Déixoo así para investigadores máis avezados que queiran afondar nesta hipótese.














22 xaneiro 2014

UN SAÚDO PARA OS LECTORES

Preme no triángulo (play) para escoitar o audio. Move o cursor pola pantalla e observa como o "avatar" o segue coa mirada.

17 xaneiro 2014

BORRAXEIROS EN CUARTO MILENIO

Un amigo de Vigo envíame aviso dun  feito paranormal sucedido en Borraxeiros e que xa forma parte desa nebulosa na que se vai diluíndo o pasado. Eu coñecía superficialmente a historia. Os feitos paranormais nunca suscitaron en min un maior interese, nin é unha materia na que eu posúa especial criterio. Son bastante escéptico con estes relatos. Non obstante, esconderse e dicir que isto nunca existiu non creo que sexa a actitude máis atinada. Cando menos, o relato dos feitos si existiu. E agora veñen a sumarse o programa Cuarto Milenio emitido no pasado decembro por Cuatro TV e o rescate da figura do crego Ricardo Varela Sánchez, quen recolleu nun libro titulado "Eva y María" os feitos paranormais acaecidos en Borraxeiros entre 1916 e 1921 na casa de Manuel Varela. El mesmo se encargou de pescudar este e outros feitos semellantes ocorridos na xeografía galega.
Déixoo aquí para que as historias permanezan na nosa memoria, e para non repetilas. Por aquilo de quen descoñece a súa historia está condenado a repetila.



14 xaneiro 2014

ANTONIO PRESAS DOCUMENTA O CASTRO DE ARTOÑO

O pasado domingo Faro de Vigo publicaba a noticia da confirmación da existencia dun castro en Artoño por parte do xeógrafo e investigador Antonio Presas, compañeiro e amigo. É unha noticia que me aleda especialmente e por varios motivos. Primeiro pola constatación da existencia do propio castro; segundo, porque revaloriza e enriquece o noso patrimonio; terceiro, polo traballo exhaustivo e documentado graficamente e con achados de muíños planos, etc. Tamén porque se confirman as miñas hipóteses de hai anos de simple afeccionado que aprendeu a coñecer e amar a cultura castrexa á beira do propio Antonio Presas. Desde aquí quero expresarlle a Antonio Presas o meu recoñecemento e agradecerlle a citación expresa a este blog, onde atopou a inspiración para a súa posterior pescuda e estudo.
A continuación deixo as ligazóns dos artigos dedicados antano neste blog a esta hipótese.
CASTRO EN ARTOÑO?
CASTRO DE ARTOÑO
A CULTURA CASTREXA EN AGOLADA
Baixando ao terreo da anécdota quixera indicar como intuín a posible existencia deste castro. Ocorreu nunha calorosa mañá ciclista dun verán  acometendo a costa que sobe desde Outeiro de Artoño cara a San Paio de Bais. Nun punto da costa fixen unha parada para descansar e beber con tranquilidade. No momento de empinar o botellín da auga, coa vista elevada no horizonte e na distancia quixeron os meus ollos reparar na conformación do outeiro que hai tras o campo da festa do San Ramón. Todo o que sabía da cultura castrexa levoume a valorar aquel lugar como lugar idóneo para asentar un castro. E aquí naceu a miña inquedanza. Ademais tiña certa lóxica, a poboación que hoxe circunda o castro tería nacido vinte séculos atrás ao amparo da muralla castrexa. E as condicións do lugar reunían todas as condicionantes que require un bo asentamento castrexo. Se eu vivise na época prerromana non dubidaría en elixir este lugar para fortificar nel a aldea.

29 decembro 2013

A VELLA PRAZA DE AGOLADA

A imaxe pode corresponder aos últimos anos da década dos 60 ou aos primeiros da década dos 70. Un vendaval de "urbanismo" alterou definitivamente o aspecto desta vella praza da feira. Ese é o nome que a min me gustaría darlle a este lugar. Non se chama así. Antano unha placa de mármore rezaba: "Plaza del Generalísimo". A placa desapareceu e hoxe, sen que se saiba quen lle modificou o nome, desígnase xeralmente como Praza do Concello. A principios dos anos 80 estreábase, no lugar que aparece á esquerda nesta imaxe, a nova casa do Concello. Para construíla e para ampliar a praza foi preciso derrubar os pendellos que aquí podemos observar. Unha decisión que desde o punto de vista actual creo que merecería unha reflexión. Isto sucedía antes de que en 1985 se declarase Conxunto Histórico-Artístico.
Esta é a praza da feira. Moitos lembramos nesta subida cara a rúa San Pedro os polbeiros situados en ringleiras, aliñados a ambas beiras do camiño, as panadeiras cos seu moletes de pantrigo e a feira do grao e do millo corvo. Na esquina inferior esquerda as lousas que tapaban o pozo que deu de beber á feira durante decenios, empregado finalmente para verter a auga de cocer das caldeiras dos polbeiros.
Un coche ocupa na foto o estreito paso da rúa San Pedro onde lembramos aos impedidos e eivados pedindo esmola apelando á alma dos defuntiños dos viandantes que se dirixían á feira dos porcos. Toda unha historia, da que botamos de menos aquel xentío que acugulaba este espazo.
O motivo da imaxe non foi a arquitectura, senón os mozos que subían a saber a onde. Posibles destinos: á misa ou ao bar do Pepe Tolo ou... Entre todos eles só son capaz de recoñecer a Alfonso Vidal.
En resumo, un lugar e un tempo idos.

03 decembro 2013

TRINTA E CINCO ANOS NO PONTILLÓN

Trinta e cinco anos dan para moito. As cousas mudan. A xente tamén. Eis unha proba irrefutable: a imaxe de arriba, tomada por Ton van Vliet en 1978, e a de abaixo, de hai dez días, recollen un barrio de Agolada que coñecemos como O Pontillón situado na saída do casco urbano pola estrada que conduce a Ventosa e Rodeiro. Sen dúbida mudou algo, non só na cor da foto. A estrada, renovada hai uns anos, transcorre polo traxecto que traía o camiño real que viña desde a ponte de Pedroso. Ao chegar a esta zona tiña que vadear un regueiro que só no inverno acada un caudal reseñable. Para as grandes invernías construírase aquí unha pontella de pedra, hoxe substituída polos anódinos tubos de formigón, que lle deu nome ao lugar.
En calquera caso, a contemplación das imaxes permítenos ver a evolución dos últimos 35 anos. Vimos avanzar os edificios e os automóbiles en detrimento das árbores e dos carros de tracción animal. Transformación e progreso. Comodidade e velocidade gañadas e outras cousas seguramente perdidas. Pois velaquí un antes e un agora. Un pasado e un presente enmarañado visualmente con cables. Que teremos dentro doutros sete lustros?

22 novembro 2013

AGOLADA: MAR DE PEDRA



Un océano de pedra sabia e antiga esténdese desde o Farelo ao Arnego. A pedra aflorou do ventre da terra para integrarse na paisaxe e darlle carácter. Fíxoa rexa, rústica e atraente. Con pedra erixiuse o hábitat e debuxou con paredes e valados un encrucillado humanizado. Lousas verticais, parafitas illadas, laxes expostas como cadernos de gravuras pretéritas e misteriosas, paredes de pedra domesticada en xeometría de perpiaños conformaron a nosa fisionomía aqualatense.
A pedra foi ortostato, chanto e mesa da anta funeraria para o alén, menhir monolítico para definir o territorio tribal. A pedra creou a base sobre a que fundamos a historia que foi e a que aínda hai de ser.

04 outubro 2013

GALLETAS OLLADAS POR TON VAN VLIET

A finais dos anos 70, dous mociños holandeses aterraron en territorio aqualatense por puro azar. Ou quizais fose o feitizo engaiolante do Arnego de augas límpidas e frescas quen os retivo nese momento crucial das decisións. Viñan de Santiago e ían cara a Lugo. Pararon a xantar e alí xermolou unha amizade e un compromiso que dura xa case corenta anos. Ton e Jeroen. Ton volvería en anos consecutivos. Jeroen seguiu outros vieiros. Ton van Vliet, o fotógrafo que amaba retratar o noso rural, as aldeas, os labregos, os traballos. Fotógrafo e etnógrafo para a posteridade. As súas imaxes son agora un tesouro que agradecemos e valoramos. Ton fixo centos de fotos, algunhas extraviáronse en caixóns inxentes de imaxes. Naquel momento, quen os coñecemos e amigamos ficabamos sorprendidos co número de instantáneas e carretes para revelar. Agora, eu valoro a súa mirada, a súa visión de estranxeiro fascinado polos traballos manuais do campo, case prehistoria. O engado plástico das galletas. Ver aos labregos brandindo orgullosos o apeiro das gallas metálicas cal Poseidón de océanos a centeo, retratalos coma gladiadores loitando coas gavelas no anfiteatro dos toxos, guerreiros victoriosos, vencedores esgotados nas seituras de herba seca e pantrigo. Batalladores de Vilariño da Eirexe onda os Sucasas e os de Negro, soldados aguerridos onde Pepe de Celia de Santa Mariña. Para todos eles esta lembranza fotográfica e para o Ton unha aperta agarimosa deica Terborg (Nederland), desde onde segue fielmente esta páxina e porque se alertou namentres estivo inactiva por medo a que desaparecese definitivamente. Escribiume para me dicir que este é o cordón umbilical que aínda o mantén unido a Agolada. Vaia para el logo esta entrada con recoñecemento e afecto.

13 setembro 2013

BLOG DESACTIVADO

Esta páxina permaneceu desactivada durante varios días polo seu autor como expresión do profundo desagrado que lle causa que haxa quen  aproveite as ideas, os textos e imaxes aquí publicados ao seu libre antollo (iso si, case sempre deformados e terxiversados) sen ter a decencia de citar a fonte de onde zuga frecuentemente.