11 febreiro 2016

PLAXIO

Plaxio é "copiar no substancial obras alleas, dándoas como propias" (Real Academia Española)

O plaxio é usar o traballo, as ideas, ou as palabras doutra persoa coma se fosen propias, sen acreditar de xeito explícito de onde provén a información.

A información allea é propiedade doutra persoa (como o é un coche ou calquera outra cousa que posuímos), independentemente de que sexa gratis ou non, ou da forma en que accedamos a ela (en Internet, unha revista, un libro). As nosas palabras perténcennos e non poden utilizarse sen o noso permiso.

Por iso, o plaxio é unha infracción do dereito de autor sobre unha obra de calquera tipo, que se produce mediante a copia da mesma (sen autorización da persoa que a creou ou que é dona ou que posúe os dereitos de devandita obra) e a súa presentación como obra orixinal.

O plaxio posúe dúas características:

- A copia total ou parcial non autorizada dunha obra allea.

- A presentación da copia como obra orixinal propia, suplantando ao autor verdadeiro.

É dicir, cométese plaxio cando se divulga, publica e reproduce unha obra a nome dun autor distinto do verdadeiro, atentando  contra os seus dereitos morais e patrimoniais, xa que se usurpa a súa autoría.
Incurrimos en plaxio....
- Cando publicamos un traballo alleo coma se fose propio, independientemente de que a copia sexa total ou parcial.
- Cando parafraseamos un texto, é dicir, cando o reescribimos con outras palabras facendo pequenos cambios na linguaxe para disimular e sen citar as fontes.
- Cando copiamos calquera tipo soporte multimedia ( gráficos,fotos, audio, vídeo, páxinas web..), programas de ordenador, música, gráficos... sen citar ao autor.

Cando nos baseamos nunha idea ou frase doutro para escribir un texto novo e non citamos ao autor da idea.

O plaxio constitúe cando menos unha ofensa moi seria, e pode chegar a consitutuír un delito.

Traducido desde: 
http://www3.uah.es/bibliotecaformacion/BECO/plagio/1_qu_es_el_plagio.html
IMAXES DESTA ENTRADA:
Imaxe 1
Imaxe 2
Imaxe 3

01 febreiro 2016

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (XI)

RELATO AUTOBIOGRÁFICO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA). 
Neste lugar, a unidade de convivencia inmediatamente superior á familia era a parroquia. Esta palabra está relacionada con outra que aparecía como dominante no noso pensamento: párroco. E hai unha razón clarísima: en cada parroquia había un párroco que era o seu guía, o seu xefe, nun sentido amplo. O cura era o director espiritual e moral do grupo parroquial, pero tiña ademais un poder económico (soldo oficial, pagos dos feligreses por misas, enterros e outros servizos relixiosos, e esmolas recolleitas entre xente devota), cultural, xa que el e o mestre eran os únicos que
adoitaban ter unha carreira, de control político, posto que para moitos trámites era necesario un informe de boa conduta do clérigo. O párroco recibía un trato especial, tanto en calquera celebración como nos saúdos, utilizando fórmulas máis corteses do común, como quitar a gorra ou inclinar a cabeza e dicirlle: "Bos días teña vostede" ou "vostede o pase ben". Tíñaselle respecto, e ata certo medo a achegarse a el e falarlle como a outra persoa. Quizais, en xeral, eles tampouco se mostraban abertos e accesibles.
Os grandes actos de unidade da parroquia eran as celebracións relixiosas: a ordinaria, a misa dominical, e as extraordinarias, como as misas solemnes das festas patronais, o Precepto pascual, o Clamor, as Misións. Na misa dos domingos, de asistencia xeralizada, o cura na predicación aleccionaba e recriminaba aos feligreses, aprobando certas condutas como moralmente boas e tachando outras de viciosas, desordenadas, pecaminosas. De xeito evidente, a relixión baseábase máis nun conxunto de tabús e de vetos que en posturas realmente edificantes. Había un gran descoñecemento do ser humano e creo que ata do ser cristián. Os homes e as mulleres asistían á misa en lugares separados, estas na nave central, e aqueles nunha lateral, máis pequena, ou na tribuna.
Á saída os homes formaban corros no camiño, xunto ao adro, para charlar distendidamente sobre calquera asunto; as mulleres soían saír máis rápido. Este tempo era considerado como un momento de asueto, e tamén se aproveitaba para ler algún comunicado do Concello, que o pedáneo colocaba na cancelaa da entrada. Cando alguén ofrecía algún donativo para a Igrexa, que non fose diñeiro, ou sexa, un animal ou un produto da terra, un señor subía ao muro que rodeaba o adro mostrándoo no alto e a xente ía puxando; cando xa ninguén ofrecía un prezo máis alto, o subastador remataba: "tantas
pesetas á unha", "ás dúas", e "tantas pesetas ás tres".
Na dimensión espiritual, sobresaían, entre as cerimonias extraordinarias, o Clamor, as Misións e os Santuarios.
Vimos constatando en distintos capítulos destas Memorias as fondas crenzas relixiosas das xentes das parroquias rurais como Vilariño. Estas conviccións expresábanse mediante prácticas regulares (era raro que alguén quedase totalmente á marxe). Sinalamos que a misa era a celebración
fundamental, pero, xunto a esta, non podemos esquecer que todos os feligreses foran bautizados e fixeran a Primeira comuñón; confesábanse periodicamente: como mínimo unha vez ao ano, aínda que unha gran porcentaxe, sobre todo de mulleres e nenos, facíano máis ou menos cada mes. Tamén había un seguimiento bastante xeral do precepto pascual: confesión e comuñón anuais precedidas duns días de exercicios espirituais; o mesmo podiamos dicir dos actos de Semana Santa, e da observancia na Coresma das normas de xaxún e abstinencia impostas pola Igrexa.
Pero este relato do aspecto relixioso quedaría incompleto se non nos referísemos a outras celebracións nas que, aínda que non tomaban parte todos porque non eran consideradas de obrigado cumprimento por parte da Igrexa, si tiñan importancia dado que moitos fieis participaban coa maior devoción.
O Clamor presentábase, ao meu modo de ver, como a máis peculiar. En efecto, consistía, segundo nos apunta a súa etimoloxía (clamor, berro), nunha manifestación do pobo para pedir unha graza ao Todopoderoso. Para entendelo mellor é preciso empezar explicando que todas as parroquias estaban baixo a advocación dun santo: Vilariño tiña por patroa a Virxe, por iso nos documentos relixiosos, e ás veces noutros, recibía o nome de Santa María de Vilariño. E, por unha moi vella
tradición, estableceran un acordo cos de Bermés (parroquia do municipio de Lalín, cuxa patroa era tamén a Virxe) de ir en procesión con ambas imaxes para implorar un cambio no tempo cando este fose persistentemente malo. Se un ano chovía excesivamente, os de Bermés levarían en andas a súa imaxe ata Vilariño; se, pola contra, o problema era unha seca moi prolongada, serían os de Vilariño os que peregrinarían a Bermés para as correspondentes pregarias comunitarias.
A comitiva saía da parroquia correspondente e durante o percorrido, duns doce quilómetros, íanselle unindo xentes dos pobos polos que se pasaba;  turnábanse grupos de catro persoas para levar aos ombreiros a imaxe. Os veciños da parroquia anfitriona esperarían nas proximidades da igrexa; cando chegaba aquí a outra comitiva, os portadores de ambas imaxes irían achegando estas ata xuntalas, simulando un saúdo que simbolizaría tamén o das dúas comunidades que se unían en oración. As dúas efixies sagradas serían sacadas do templo en procesión durante nove domingos consecutivos a un campo das inmediaciones, onde os sacerdotes e os fieis farían as rogativas pedindo ou sol ou a choiva. O último día había un rito de despedida igual ao do recibimiento: parte dos presentes, en silencio e emocionados, non poderían reprimir as bágoas. Porque aquela era unha cerimonia de fonda fe popular. E o mesmo pobo contaba como, en moitas ocasións, o Clamor producira as grazas que se solicitaban.
(As fotografías en branco e negro son da autoría de Ton van Vliet. O neno de Primeira Comuñón é o autor deste relato e a imaxe é do seu arquivo. A imaxe en cor  está tirada da Voz de Galicia).

22 xaneiro 2016

ANTONIO PRESAS GALARDONADO COA FOLLA DE CARBALLO DO CONCELLO DE LALÍN

Antonio Presas García é mestre, profesor xubilado, xeógrafo vocacional e ademais un profundo amante e coñecedor do entorno no que naceu e viviu. O seu vasto saber abrangue a arqueoloxía, a historia, a etnografía, a xeoloxía, a tradición oral, as ciencias naturais... É un erudito que transmite os seus coñecementos con modestia e un estilo didáctico desenrolado ao longo da súa vida profesional. Gusta de aprender e coñecer o mundo a pé e comparte a alegría das descubertas con quen o acompaña. Eu teño a fortuna de compartir con el moitas horas facendo rutas a pé polas terras de Deza e colindantes. Antano tamén nos desprazamos en bicicleta por vales e montañas da contorna. Coñézoo desde 1975, desde cando el habitaba no "Paraíso" a carón da miña residencia en "Breogán" (espero que me admita a confidencia). En 1988 reencontrámonos profesionalmente en Lalín e algúns anos despois aprendín con el a descubrir o engaiolante patrimonio de Deza. En 1999 e ata a súa xubilación fomos compañeiros no IES Laxeiro. O nexo que sempre nos uniu foi o Patrimonio e o noso común amor por Galicia, pola súa cultura, pola súa lingua, o gusto pola bicicleta e as andainas. E tamén a amizade. Agora camiñamos xuntos con certa regularidade, sempre nesa procura do coñecemento, na descuberta de lugares singulares e no goce da compañía mutua. O que nunca imaxinara é  poder conducilo a lugares para el aínda inexplorados.
A prensa de hoxe informa da concesión da máxima condecoración que o Concello de Lalín concede a persoeiros cunha traxectoria acreditada. Alédame moito esta distinción, porque fai xustiza aos seus desvelos, ao traballo altruísta de moitos anos, ás súas imprescindibles investigacións para o coñecemento da comarca de Deza.
A FOLLA DE CARBALLO. Ese é o galardón que concede o Concello de Lalín. Vénlle moi ao caso. Precisamente na fotografía trata de ilustrar aos que o acompañabamos na diferenza entre un quercus robur e un quercus pyrenaica.
Antonio Presas no cráter da mámoa de Pena Mazoca (O Sisto - Dozón)
 Na procura de petroglifos nun promontorio rochoso de Pedroso (Rodeiro).
 Observando o Penedo das Alabardas no Coto da Aspra (Axiaz - Agolada)
 No ano de Uxío Novoneyra en Parada do Courel, diante da casa do poeta.
 No souto de Parada do Courel, con parte dos seus alumnos.
 En Monte Cido (O Courel) ilustrándonos sobre as dolinas kársticas.
 Na Devesa da Rogueira (O Courel).
 Devesa da Rogueira e Formigueiros.
Admirando a rica flora do Courel.
 Chegando á lagoa da Lucenza.
Devesa no río Zobra.
 Saíndo do rodicio dun muíño no río Zobra.
 Con Manuel de "Mel O Testeiro" nas matogueiras do Candán.
 A carón do río Zobra, na boca dunha mina de estaño abandonada.
 Nunha pontella sobre o río Zobra.

OUTROS MOMENTOS COMPARTIDOS CON ANTONIO PRESAS:
PAISAXE E PATRIMONIO. PERSPECTIVAS
ANTONIO PRESAS DOCUMENTA O CASTRO DE ARTOÑO
XEOMORFOLOXÍA DO FARELO

10 xaneiro 2016

OS PENDELLOS DE BRÁNTEGA

O motivo desta fotografía eran cinco mozos de Brántega en 1952 (Ramón Vilariño, "Calzadas"; Manuel Vilar, Arturo Torreira, Pacita Sarandeses, Federico Méndez e Maruja Sarandeses). Pero o que suscita o meu interese é o espazo onde tomaron a imaxe:  a campa arborada onde se celebraba a feira do gando, dos porcos, das galiñas, dos cacharreiros... E no recanto superior esquerdo desta imaxe, moi escurecido, un pendello expositor do desparecido recinto de pendellos da Feiranova. Alédame especialmente ter conseguido esta estampa, é a primeira imaxe que consigo dos pendellos de Brántega, despois de intentar a súa busca nalgúns arquivos da vecindade. Estou convencido de que non é a única.
Ninguén me soubo dar unha data da orixe desta feira, que cada 26 congregaba neste espazo ás parroquias veciñas, mais todos aseguran que como mínimo é do século XIX. Perdería o seu esplendor nos anos sesenta e xa a principios dos anos 70 desaparecería definitivamente. Eu conservo memoria dela, pero xa moi debilitada e por suposto lembro exactamente as tres ringleiras de pendellos que saían polo oeste do campo da feira, descendendo por tres estreitas canellas. Xa hai bastantes anos que os derrubaron todos, nada queda mais que a memoria. E esta foto vén a rescatarnos do esquecemento.
 Moitos pobos que contaron con estes espazos comunais lamentan hoxe telos tirado e gustarían de conservalos como espazo arquitectónico singular e testemuña física do pasado feiral.

 Nesta segunda foto, actual, á esquerda a taberna do Fraga e a continuación a primeira canella que daba acceso ao recinto dos pendellos. Arredor da feira creceron as tabernas que daban servizo nas feiras, aos camiñantes e á vecindade. A de Fermina (máis tarde de Jaime), a do Fraga,  a de Primo (posteriormente de Damasio) , o bar Novo na casa de Torreira, o de Antonio dos Martís, o de Ismael do Cabo, a taberna do Eiras e a de Feliciano. Hoxe só sobrevive a do Fraga. E a algarabía dos festivos na Feiranova xa fica arrecantada na memoria de moitos.
É xa un tópico referirse ao despoboamento. Aquí na Feiranova é facilmente perceptible e tamén o seu devalo comercial. Perdeu dous activos serradoiros de madeira, un autobús de liña regular, outro autobús de servizo discrecional, un taxi, unha panadería, un muíño eléctrico de tres moas e a maioría das explotacións gandeiras foron pechando as portas paulatinamente.
 Na actualidade, a campa feiral está reconvertida en praza axardinada con fonte pétrea, parque infantil, monolito de granito para honra dos insignes músicos da parroquia, etc. A maioría das casas que polo oeste miran á praza están construídas sobre antigos pendellos.
A celebración da feira neste lugar ten fácil explicación. Aquí cruzábanse dous importantes camiños reais: un viña da Ponte Carmoega e levaba dirección a Órrea, Val de Sangorza, A Baíña, Berredo; o segundo procedía de Santiago e despois de pasar as pontes Ledesma e Toiriz, sobre o Ulla e o Arnego respectivamente, ascendía por Brántega ata este lugar que veu a denominarse A Feiranova (quizais a feira vella sexa a de Agolada). Desde a Feiranova ascendía polo Candeiro ata o Valadoiro, seguía por Merlín, Vila Grande, Friufe, Marcelín ata Agolada. E eran estes camiños os que permitían e facilitaban o tránsito de mercadorías e facenda.
Agradezo a xentileza de Federico Méndez por facilitarme a fotografía que encabeza esta entrada.

18 novembro 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS ( X ) AQUELA XENTE

RELATO AUTOBIOGRÁFICO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA). 
Igual que no home, o físico e o psíquico son influenciables, existe unha evidente interrelación do home co medio no que vive. Os homes dun territorio son como son porque, entre outras cousas, móvense nunha paisaxe física concreta, e, ao revés, unhas xeracións transmiten a outras unha cultura, unha forma de seguir convivindo nese espazo material, conservándoo e transformándoo á vez, para desenvolverse máis plena e felizmente.
Ao programar un currículo escolar, imos dividindo en partes a realidade (Ciencias Naturais, Matemáticas, Lingua...), pero tendo sempre en conta unha relación entre estas materias. Algo parecido facemos ao avanzar nestas Memorias: partimos a vida en capítulos ou “aspectos”, tendo presente que hai moitos puntos de contacto entre uns e outros. Non sería posible illar, por exemplo, as xentes ás que en breve me referirei das terras do capítulo anterior.
Centrados xa no aspecto humano, habería que matizar diferenzas entre os individuos e a sociedade. Cada persoa é un ser único, distinto a todos os seus conxéneres, polo cal, sen chegar nunca a unha definición perfecta, poderiamos ir pasando revista a cada un daqueles paisanos que eu coñecía (non, desde logo, nun sentido profundo) e explicando características da súa personalidade; pero é igualmente verdade que, seguindo outro camiño, pódese xeralizar e concluír que todos os membros da sociedade na que eu nacín tiñan unhas formas de ser e de actuar con moitas semellanzas. Optei por esta segunda, fixándome máis no xeral ca no particular, aínda que farei alusión a algúns elementos da comunidade que poderiamos cualificar como personaxes debido ás súas rarezas, teimas, xenialidades..., por ser máis coñecidos que os demais.
Non podemos perder de vista que estamos falando das xentes de Vilariño, unha sociedade rural da primeira metade do século XX, cuxas familias vivían basicamente da agricultura e a gandeiría.
Neste contexto social, había uns poucos que, no sentido estrito, non poderiamos encadralos como agricultores, porque tiñan outra profesión; pero tampouco cabería falar deles totalmente á marxe, porque esoutra profesión adoitaban exercela como secundaria (dedicándolle menos tempo ou ocasionalmente), ou ben, no caso de que algún a tivese como principal, seguramente o resto da familia cultivaba a terra, polo que o que xa había unha dependencia da labranza.
Citemos aquí aos canteiros, especialistas en picar e colocar as pedras para levantar as paredes das casas; os carpinteiros, reclamados para facer mobles ou as partes de madeira das vivendas, e, sobre todo, apeiros de labranza, como carros, arados, gradas...; os cerralleiros, que deambulaban de porta en porta reparando caldeiros e paraugas, ou afiando coitelos e tesoiras; os xastres e costureiras, que confeccionaban distintas pezas de roupa, tanto de faena como de festa; tamén había algún reloxeiro, ao que se levaban os reloxos de parede e de peto; e perruqueiros aos que se ía polas noites; os taberneiros tiñan unha dobre función xa que as tabernas eran á vez tendas de ultramarinos e bares. Os carteiros repartían e recollían as cartas, con frecuencia variable. Algúns profesionais como estes últimos si existían en todas as parroquias; outros, polo menos nunha pequena como a de Vilariño, non sempre era posible atopalos.
E, enumeradas de pasada algunhas desas profesións que imos chamar marxinais, volvamos á de máis peso, a esa da que nunca podemos illar ao habitante rural. A este grupo social habemos de velo en simbiose cos animais e coas plantas. Os labradores, cultivando a terra co seu propio esforzo e o dos animais de tiro, conseguían o necesario para a manutención humana e animal.
Dos animais, a vaca era o de maior relevancia económica, polas súas crías (primeira fonte de ingresos da casa), o leite e os seus derivados e o seu traballo diario no arrastre. En segundo lugar habería que situar o porco: a matanza tiña lugar nos días máis fríos do ano; a carne porcina estaba presente case sempre na mesa.
Os nosos pais contaban que na súa nenez tocoulles levar a pastar numerosos rabaños de ovellas, que eran difíciles de gardar e devoraban cantas herbas e arbustos atopaban ao seu paso; na miña época, con todo, quedaba xa moi pouco gando ovino. Menor presenza tiña aínda o equino: en contadas casas existía algún que utilizaban, preferentemente, para ir ao muíño. No curral aparecían case exclusivamente as galiñas, que se reservaban para matar nalgunha festa e importantes tamén pola produción de ovos.
Ademais había outros animais que, aínda que non xeraban directamente riqueza, cumprían outros servizos. É obrigado sinalar o can, gardián de case todas as casas; a súa principal misión era a de “dar a xente” (ladrar cando algún estraño se achegaba á porta da casa). O can dos meus recordos infantís chamábase “Qusico”, e tiña esa fidelidade cara ao amo que se lles atribúe aos cans. Adoitaba acompañarnos cando iamos coas vacas ou a calquera outro dos traballos do campo, e a min admirábame moito como ao lanzar un obxecto e mandarlle que o fose a buscar, el acudía presto e solícito e traíao na boca ata onde estabamos. Sentín pena o día en que lle sobreveu non se que enfermidade, aínda sendo eu moi pequeno, e nuns días morreu. O gato tíñase para cazar os ratos que tantos destrozos causaban nos celeiros.
Moitos outros animais pululaban ao noso redor; algúns como os xa citados roedores, o escaravello da pataca, etc., había que combatelos por perniciosos; a outros, poñamos por caso a miñoca, aínda que non se lles atribuíse a condición de beneficiosos, si o eran. Popularmente, podíanselles imputar en ocasións calidades que non tiñan, considerando, por exemplo, perigosos os lagartos ou que proporcionaban boa sorte as xoaniñas.
Para as plantas podía facerse unha análise do mesmo tipo, ocupándonos detalladamente desas que eran motivos de constantes coidados (millo, trigo, centeo) aquelas herbas malas que había que combater para que deixasen crecer as boas; as que crecían soas, sen apenas prestarlles atención, pero de gran utilidade, como as árbores produtoras de madeira ou froita ou os arbustos que se rozaban para as cortes.
No medio de tantos seres que loitaban por vivir, afanábanse tamén os homes e mulleres deses poboados pequenos aos que chamamos “A Valouta”.
(A primeira fotografía é do propio José Antonio Fernández Sucasas, onde aparece coa súa familia; as seguintes son da autoría do fotógrafo holandés Ton van Vliet, 1979).

06 novembro 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (IX)

RELATO AUTOBIOGRÁFICO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA). 
O millo era outro produto básico na agricultura: transformado en fariña para o gando vacún e porcino, e, en gran, para as galiñas. A fariña milla tamén era algo utilizada no consumo humano, porque nalgunhas casas mesturábase con fariña de centeo para panificar, e noutros fogares ata se elaboraba pan, perfectamente distinguible polo seu sabor e a cor amarela, só con millo.

O millo sementábase ao final da primavera, rotando co centeo, como xa explicamos. Un persoa ía deixando caer as sementes, gran a gran, no suco que abría o arado. O resto do proceso non era tan traballoso como o do centeo, nin esixía esas présas. Agora ben, cando empezaba a crecer, había que cavalo, quitándolle a herba coa sacha, e pouco despois, rendalo de novo co arado, para cubrir algo máis de terra os aínda pequenos talos. E todos estes labores facíanse en xuño, por iso era necesario buscar algúns ocos para compaxinalos coas segas xa descritas de centeo e da herba, coas que coincidía no tempo. Ao terminar o verán, os milleirais agostáronse, e alá por outubro, sen agobios, cada día cortábanse co fouciño unhas poucas plantas e levábanse no carro para algún dos cobertizos da casa para esfollalas polas noites: as espigas recollíanse en cestas e carrexábanse ao hórreo; e os talos secos atábanse en feixes para forraxe das vacas.

Na esfolla ou escarocha participabamos todos, nenos e maiores, e a miúdo algún outro familiar ou veciño que viña axudar. Era un traballo fácil e entretido, e ata podía converterse nun xogo “a ver quen reinaba”. A maior parte das mazarocas eran amarelas, pero había unha pequena porcentaxe de vermellas (ou “raíñas”) ademais dalgunhas aínda máis raras, veteadas; entón, considerábase que ía gañando, “reinando”, o que atopara a última mazaroca vermella. Pero podía haber pequenas trampas: de día, as raíñas distinguíanse pola cor das follas que as recubrían; pero de noite, á luz da lúa ou cunha tenue luz artificial, era máis difícil diferenciar as cores; e aproveitando a escuridade, cando alguén atopaba unha raíña, podía gardala camufladamente ao seu lado, sen esfollar, para facelo ao final, cando xa se terminaron as espigas, e berrar: “raíña!”. Aínda que os demais adoitaban darse conta de que aquel non era un reinado casual, e, en consecuencia, tampouco legal.

A comida típica deste tempo eran as castañas, que empezaban a recollerse a mediados de outubro e podían durar ata pasado o Nadal. Comíanse preferentemente á cea, case como prato único, asadas ou cocidas.
Nestas longas noites, se quedaba tempo, aínda se xogaba a partida ás cartas. Na “Brisca”, de catro ou de seis, había algúns considerados expertos, aínda que non sempre o fosen que levaban o xogo, isto é, dirixían, decatándose primeiro das cartas dos seus compañeiros polos acenos (diversos xestos da cabeza, ollos ou boca) que estes lles transmitían e mandando logo xogar esta ou aquela carta; ao mesmo tempo habían de estar atentos aos contrarios, por se podían captar os seus acenos e descubrir que cartas tiñan. Unhas veces acertaban na dirección e outras non tanto, por iso ao término de cada partida orixinábanse as correspondentes discusións sobre a conveniencia de botar outra carta en tal ou cal xogada; ou pola contra, convíñase en que estivera ben. E xunto a este entretemento que podemos considerar principal, as mulleres facían algún labor doméstico, ou, no pouco tempo libre de que dispoñían, charlaban. Aos máis pequenos pronto lles entraba o sono, con que eran os primeiros en irse á cama; quizais unha ou dúas horas máis tarde, deitábanse os demais.
Un pouco antes que o millo recollíanse as patacas. Nos meus tempos infantís a pataca era un dos compoñentes alimenticios de toda comida: no caldo; para acompañar a verdura, a carne ou os chorizos; en tortilla; patacas fritas con ovos... E, seguramente, o sabor máis especial o adquirise cando se asaban nas borreas (tamén chamadas borrallos, que eran moreas de torróns queimados).

A pataca e o millo, coincidentes no tempo, cultivábanse tamén dunha forma similar; non entanto, as patacas precisaban varias mans de sulfato para evitar que os escaravellos devorasen toda a plantación. Cando a rama se agostaba, co arado de pau abríanse os sucos e recollíanse os tubérculos que estaban á vista, coa man, e despois, removendo a terra coa sacha, aqueles que aínda quedaban algo enterrados. Seguidamente, carrexábanse en cestas ata o carro, e neste á casa, onde a miña avoa, pausadamente, ía separando as grandes, para as comidas diarias de todo o ano, das pequenas ou algo estropeadas, destinadas aos animais.

Descritos os cultivos centrais, poderiamos falar doutros considerados menores, aos que se dedicaba menos tempo, espazo e coidados; ente estes poderiamos contar as verduras (coles, repolos...), guisantes, garavanzos ou fabas. Aos frutais aínda se lles daba menos valor: producían, si, pero sen apenas coidados, en plan case silvestre. Salvo as mazás, peras, castañas e noces, que se recollían e gardaban, as outras froitas (claudias, ameixas, cereixas, pexegos...) comíanse soamente durante o curto lapso de tempo en que permanecían maduras na árbore, pouco máis de quince días.
Sería prolixo enumerar outras serie de traballos non mencionados ata agora, pero que formaban parte dos quefaceres diarios (as mulleres cos seus moitos labores no fogar, os homes botando auga de rego aos prados, por exemplo) ou ocasionais en grao sumo diverso, poñamos por caso, retellar a casa, varrer a folla, extraer o mel e a cera dunha colmea ou construír un carro. A lista sería moi longa, e ata engorroso detallar cada un. Así que, os citados, aínda que non nos poderán dar unha visión total, si serán polo menos representativos e ilustrarán sobre a vida daquelas terras cara a 1960.

Pasamos a outra páxina para ver novas historias nas que tamén poden aparecer referencias a estas ou outros labores campesiños.

25 outubro 2015

TÓPICA DA CASA. Gonzalo Navaza

 Terras que dende o Carrio escorregan ó Arnego, 
zarras, soutos, devesas, pomares, centeeiras, 
pardiñeiros escuros onde funga a curuxa
e o paspallás buliga entre o millo e a veza,

lugares e labores do sangue antepasado, 
barro de que estou feito, raíz, carnaz, carozo,
estribeira da idade, faiado dos antontes,
remoto manancial das bágoas dos meus ollos,

abeirado horizonte da cabal cepa mestra, 
corda deste falar, sabugo destes xornes,
da atávica bigornia chega a calor ó peito
se na luz do serán soletreo os teus nomes

e asoma a cerna á voz conforme os vou dicindo, 
Palmou, Toiriz, Quintá, Besexos, Campo, Carbia,
Portafixón, Mosteiro, Coto de Barrio, O Vento,
Pena Redonda, O Piago, A Ponte da Campaina,

As Seixas, Santo André, O Camballón, Fornelos,
Cercio, Brántega, As Cruces, Galegos, A Goleta,
Bermés, Mouroces, Erbo, O Cello, Val do Carrio, 
Pena Guntín, Abonxo, Cumeiro, Carmoega.

Riolas de romeiros atravesando os séculos 
achegan ata aquí esa ingrávida herdanza.
Coa friaxe do inverno baixan do monte os lobos
a axexaren a xente no bosque das palabras.
(Publicado en Dorna, nº 21, 1995) 


24 outubro 2015

O CASTELO DE CADRÓN (LALÍN)

Aínda a risco de resultar reiterativo, creo que é o momento de aportar datos que poñan de relevo a importancia que a historia lle conferiu á parroquia de Cadrón, co paso do camiño real, coa construción da ponte de Vilariño sobre o Arnego e coa existencia no medievo dunha fortaleza no mesmo lugar, que se recolle na primeira imaxe desta entrada (perdóeseme o retoque fotográfico, feito con medios moi elementais). Hoxe estamos en condicións de poder ofrecer a transcrición dun documento que acredita con total certeza a presenza neste outeiro de O Castelo (Cadrón) da fortificación do señor don Alonsso Gondín de Ventossa. O topónimo é outra certeza. E a microtoponimia quixo chamarlle ás terras que hai na parte baixa do outeiro, na pendente que se incia cara o Arnego, o Sucastelo (todo un tratado de toponimia, esa disciplina da lingua que trata de explicar o significado e a orixe dos nomes de lugar). O devandito documento aparece recollido no libro "Realidade Eclesiástica do Concello de Lalín na época postridentina" da autoría de Xoán Carlos García Porral e Óscar González Murado. A referencia do devandito libro foime facilitada por Antonio Presas García.
Da descrición que se fai do castelo e os seus arredores neste documento do ano 1633  hai unha total coincidencia coa fisionomía do terreo e a proximidade da fortaleza ao camiño real. Na imaxe que segue (foto aérea do Voo americano en 1956) o camiño real segue a liña de asteriscos amarelos.
As fortalezas foron na Idade Media fitos importantes dos camiños (moitas veces xurden por e para os camiños); a súa función era a defensa e control das vías de comunicación e da riqueza que por elas circulaba. E non sería moi arriscado afirmar que se na algunha ocasión se tivese cobrado pontádego na Ponte Vilariño, fose este un imposto recaudado polo señor do castelo de Cadrón.
Queda pois a porta aberta para futuras e máis definitorias pescudas.



19 outubro 2015

GOLADA

O título desta entrada non é o topónimo da vila pontevedresa dos Pendellos, aínda que durante un tempo fose usado como tal, produto do descoñecemento da lingua galega e dos mínimos fundamentos da toponimia.
Unha GOLADA, segundo os dicionarios de Estraviz e o Gran Dicionario de Xerais é un porto de montaña ou embocadura dun río entre ladeiras máis elevadas. Vén a ser unha sorte de garganta entre dous montes que a circundan. 
Na imaxe vemos a Golada de Valongo, lugar de paso natural entre o Alto de Valongo e o Alto das Becerreiras, nos Ancares. No mapa topográfico que amosamos na seguinte imaxe aparecen grafiadas e subliñadas as "goladas" das Brañas, da Trapa, de Valongo e de Cardiadelos. Todas no cordal dos Ancares, entre os cumios Tres Bispos, ao norte, e o Penarrubia, ao sur.
Na serra do Courel, os cumios acadan menos altura e os pasos entre dous altos son menos angostos e máis achanzados. No Courel non se denominan GOLADAS, senón CAMPAS.
O topónimo da vila de AGOLADA ten outra explicación ben diferente, non se trata dun paso estreito entre montañas. Xa foi explicado neste caderno amplamente e con reiteración argumentada. O topónimo AGOLADA provén de dous termos latinos AQUAM LATAM, é dicir, "auga levada", "auga conducida". Houbo en Agolada unha construción pétrea, unha condución de auga a un muíño que estaba a medio camiño entre A Zanquiña e O Pontillón. A auga procedía do Regueiro a onde baixaban os mananciais das fontes Barreira, Fontelas, Gorgullós e Fontearcada.

11 outubro 2015

TERRITORIO DA GALICIA CENTRAL

Desde o monte Carrio (espléndida atalaia das terras de Deza), ollando cara o norleste albíscase nitidamente o territorio alto de Agolada, definido esencialmente polos solos graníticos e a presenza do Farelo.
A imaxe recolle a zona que corresponde á conca fluvial do Arnego, no seu tramo medio. Ao lonxe, o territorio de Agolada (coas parroquias de As Trabancas, Ferreiroa, Esperante, Ventosa. Vilariño e Gurgueiro apenas se albiscan)  e en primeiro plano o territorio de Lalín pertencente ás parroquia de Bermés, Palmou, Erbo, Cangas, Cadrón, Parada e Muimenta).
A liña do horizonte (agás os montes da Vacaloura) é un límite natural montañoso, correspondente á Dorsal Galega, entre as provincias de Lugo e Pontevedra, e xa na Idade Media servía de confín ao Condado de Deza.
Este territorio da Galicia central, cunha elevación media superior aos 500 metros sobre o nivel marítimo, ten un clima oceánico-continental, cunha pluviosidade abundante e temperaturas oscilantes pero nunca extremas. A agricultura e a gandeiría foron historicamente as actividades principais das xentes que poboaron  castros e aldeas. O agro sempre agradeceu o esforzo e o bosque prodigouse en froitos, madeira e leña, suficientes para vivir. E paradoxicamente, agora que o rural conta con moitos servizos dos que antes carecía, cada vez máis é un territorio en abandono. Creo que algo estamos a facer mal. Mais non acerto a saber qué.

03 outubro 2015

A ACTUALIDADE DOS PENDELLOS DE AGOLADA

Sen dúbida, Os Pendellos de Agolada están de actualidade permanente. As obras de restauración xa executadas, conseguiron espertar a necesidade de darlle uso a este espazo tan entrañable coma singular. E vanse, aos poucos, incorporando sucesivas actividades, sen que de momento se acerte nun destino concreto e definitivo, como sería o desexable. O Corazón da Artesanía da Consellería de Industria e Turismo, a Mostra de Artesanía do Concello e a Deputación de Pontevedra, o campamento musical, o certame de Percusión de Odaiko, encontro de especialistas do Proxecto Symbios da Consellería deTraballo e Benestar, certames locais ou de asociacións veciñais ... contribúen a espertar ocasionalmente do letargo no que hiberna a este xigante da arquitectura popular.
Alédame moito que o Colexio Oficial de Arquitectos de Pontevedra (COAG) escollese este antigo mercado para celebrar o Día Mundial da Arquitectura. Necesítanse accións de todo tipo para apoiar e reivindicar este recinto ata conquerir a súa plena restauración e a súa posta en uso.
A definitiva restauración, ao meu entender, chegará cando:
- o Paseo da Parranda recupere os seus pendellos-expositores e o nivel orixinal do chan.
- os pavimentos das rúas, prazas e canellas acaden a uniformidade en todo o conxunto.
- se eliminen elementos arquitectónicos disruptivos.
- se recuperen para o dominio público espazos invadidos alegalmente.
- se consiga comprar e musealizar as cabalerizas da "casa da Audiencia".
- se consiga a protección BIC para todas as construcións de feira existentes en Agolada. Que inmenso erro sería perder calquera dos pendellos que aínda hai! O gran activo e atractivo de Agolada chámase PENDELLO.