22 maio 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (V). A MALLA

RELATO AUTOBIOGRÁFICO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA).












   Continuando a voltas co centeo, o seguinte paso sería levalo á eira para a malla. Para transportalo desde a leira nos carros interviñan dúas persoas, unha para botar os mollos ao carro, e o outro, arriba, para colocalos; mentres para o primeiro valía calquera de mediana forza, o que estaba no carro debía ter certa técnica e experiencia, para ir suxeitando os mollos uns con outros de maneira que a carga non se torcese cara a un lado, o que podía provocar que o carro envorcase. Os carros íanse descargando na eira, superficie que se ía a converter no centro de operacións. Nunha esquina facíase a meda o mesmo día que se traían os mollos da leira. Estes íanse amoreando horizontalmente, coas espigas cara a dentro, en círculos superpostos. As medas só as sabían facer ben os medadores, que, de xeonllos encima dos mollos, íanos agarrando un por un e apertándoos contra o anterior, ata conseguir esa morea con forma aproximada de palloza: un pé circular que  ía ancheando cara arriba e un tellado cónico. Podía elevarse ata os cinco ou seis metros; agora ben, tanto a anchura como a altura variaban segundo houbese moita ou pouca colleita; por iso, o bo medador debía ser tamén bo calculador, de modo que ao terminar non lle sobrasen nin, sobre todo, lle faltasen, mollos. A meda tiña que quedar rematada de maneira que non lle puidese entrar a auga da choiva, por iso no pé colocábanse os mollos en horizontal, pero na parte superior ían cada vez máis inclinados, ata terminar na cúpula case verticais. Ben observado, isto parecíase á construción dunha casa, en que o primeiro que había que ter en conta era que non caese nin deixase calar a auga, pero logo tamén se valoraba o feito de amontoar o cereal con certa arte, ou sexa, con simetría e esvelteza.
   Na miña casa, o que viña facer a nosa meda era sempre o señor Pepe do Pedro, un home pouco maior que o meu pai, algo duro de oído e moi pacífico. O da xordeira creaba problemas, porque sempre había que berrarlle desde abaixo cando preguntaba algo, e, aínda así, non todas as veces un quedaba seguro de que se decatara; o do carácter acougado, con todo, era unha gran vantaxe: nunca protestaba por nada, ata cando algún monllo lle batía con forza nas costas ou na cara.
   O medador era o verdadeiro artífice da meda. Pero non podemos deixar de mencionar ao que lle daba as gavelas. Ao principio isto non era difícil, pero conforme o montón subía, facíase máis duro lanzalas; cando se estaba chegando á cúspide, ás veces non había ninguén que lograse facelas chegar ata alí desde o chan, polo que era preciso facelo desde un carro ou unha escada. Isto facíano un ou dous, quen colaboraban así mesmo en dar información ao que estaba arriba sobre as gavelas que faltaban, para ver se conviña empezar xa a pechar (poñer o colmo ou dicirlle se sobresaían moito algunhas gavelas ou se se inclinaba cara a algún lado...).
   Unha das miñas ilusións de neno era subir á meda cando esta empezaba a alcanzar certa altura. Podíase axudar algo estando arriba, achegando os mollos ao medador, pero para min isto era, sobre todo, un xogo, sentíame alto, estaba por encima das casas...
 
 O señor Pepe, unha vez concluída a súa obra, descendía por unha escada, e, no chan, daba unha volta ao redor observándoa e comentando co meu pai e os outros axudantes algúns pormenores: se saíra lixeiramente torta ou se quizais calcularan mal e sobraran máis monllos da conta.
   Se había centeo e trigo, podían poñerse as colleitas ou ben en dúas medas ou ben na mesma, en senllas capas.
  En calquera caso, a partir de mediados de xullo, en cada eira habería polo menos unha meda ergueita, apuntando como frecha cara ao ceo, e simbolizando o froito de moitos traballos. Unha ou dúas semanas máis tarde, aparecería a máquina de mallar, que co seu zumbido característico nos indicaría que era preciso empezar outra actividade na que traballarían en equipo todos os veciños, para separar o grao da palla, pero aproveitando ambas cousas.
  A malla era un traballo comunitario; asistía unha persoa das casas que tiñan pouca colleita, e, se esta era maior, dous ou ata tres: en total, entre quince e vinte persoas de Eirexe e Vilariño formaban ese conxunto de malladores que durante unha semana, normalmente de agosto, facía as mallas.
  A máquina era bastante rudimentaria, pero, segundo recordaban sempre os da xeración dos nosos pais, supoñía xa un adianto respecto de aqueles tempos en que tiñan que mallar os cereais a golpe de pau. O equipo estaba composto pola máquina propiamente dita, que separaba o gran da palla ao ir pasando os mollos por un cilindro que viraba a gran velocidade, e o motor, que había que acender cunha manivela, e que transmitía o movemento ao cilindro da máquina mediante unha polea. Cada un destes elementos dispoñía xa dun carro apropiado para transportalo, así que tan pronto como se acababa a malla na casa dun veciño, tería que vir o da seguinte, con dúas xugadas, para levar o motor e a máquina á súa eira. A continuación asentábanse ambos artefactos no lugar máis idóneo para traballar, e á distancia conveniente para que non se soltase a polea; isto era labor dos maquinistas (o dono da máquina e un axudante), que se encargaban ademais, turnándose, de meter os mollos á máquina. Antes de poñer o motor en marcha, había que encher de auga un gran depósito que tiña para a refrixeración, de aquí a escena habitual das mulleres carrexando caldeiros de auga dalgunha fonte próxima. En todas estas tarefas preparatorias tardábase bastante tempo. Por fin, xa a xente ía situándose nos distintos postos, e botábase o motor a andar. Esta cadea de traballadores tiña a súa orixe no que subía á cima da meda para ir botando abaixo os mollos; outro  recollíaos e poñíaos sobre o taboleiro da máquina, onde, subidos a unha estada, traballaban o que cortaba o atadallo de palla dos feixes,
o que abría estes para que a palla entrase esparexida, e o maquinista que introducía a palla á máquina. (Un dos comentarios frecuentes era dicir que aquel metía moita ou pouca palla, porque, segundo a cantidade, todo o resto do persoal se movería máis ou menos a présa). A partir de aquí, por unha banda da máquina, envolto entre anacos de espigas e outras sementes, saía o gran, que unhas mulleres ían arrastrando cara á superficie libre de eira para que outras compañeiras limpasen o máis gordo desa sucidade (o caño) envolvente con ramas longas de bídalo chamadas cañadeiras; logo, outras cargaban ese gran, aínda non de todo limpo, en cestas e levábano ao hórreo. A palla seguía un camiño distinto, e un home cunha galleta íaa desviando a uns moricos; aquí recollíana as mulleres en feixes debaixo do brazo e íana depositando nunha corda sostida por dous homes, un dos cales, cando consideraba que xa tiña unha cantidade suficiente para as súas forzas, levantábaa, axudado polo seu compañeiro, e levábaa ata o palleiro, ao que tería que subir por unha escada, poñendo, sen dúbida, a proba o seu equilibrio, pois ao ir suxeitando a palla sobre os ombreiros coas dúas mans, non podía agarrarse.
   Como vemos, había unha separación de funcións entre mulleres e homes, ocupándose estes, polo xeral, de cousas para as que se necesitaba maior forza física. Calquera das tarefas referidas podía ser realizada por calquera persoa, menos unha, o palleiro. Igual que antes cos mollos, non se podía amontoar a palla de calquera xeito; isto tiña a súa arte: facíano entre dous, un arriba, o experto, que distribuía a palla, e un axudante no chan, o cal ía igualándoa no pé e dándolle indicacións ao outro acerca de onde faltaba ou sobraba. Pode deducirse que tanto no proceso de construción como na forma eran semellantes a meda e o palleiro, aínda que este se facía moito máis rápido e a súa silueta era máis achaparrada e sen curvas.
   Cando xa pararan os zumbidos do motor, aínda quedaban detalles de acabado, como coller un feixe grande de palla e atalo pola parte das espigas, ben apertado, para suxeitar o palleiro, cravándoo na cúspide cun pau longo. A confección deste penacho, chamado curuto, encomendábase ás mulleres, quen sempre o adornaban con ramas de loureiro e flores, a modo de remate da obra.
   A imaxe da malla, contemplada un pouco de lonxe, asemellábase á dun formigueiro; un rebumbio de persoas no medio dunha gran poeira e dun ruído bastante alto: os que traballaban preto da máquina, para comunicarse oralmente, debían dar fortes berros. A xente acababa cansada, suorenta, con moitas arganas cravadas nas roupas, igual que na sega, e cheos de po ata pola cabeza ou na pañoleta que moitos levaban como protección.

   Nos intermedios, mentres se cambiaba a máquina de eira, aproveitábase para sacudirse o po, refrescarse tomando un pouco de auga, falar un intre, chancearse (dicíndolle, por exemplo, a un a pouca carga de palla que era capaz de levar, comentando os máis novos o guapa que era tal moza), contar chistes, etc. A malla convertíase nun momento de contacto social importante, dentro da vida máis ben individualizada das aldeas.
   Os nenos non participabamos no traballo, pero si no espectáculo. Para nós o día da malla significaba diversión, correteando ao redor de eira, oíndo os contos dos maiores ou vendo todo o que pasaba.
   Había unha trasnada que nos gustaba moito. Consistía en coller, cando xa se terminara a malla nunha eira, e a xente estaba por alí descansando, un eixe de madeira con dúas rodas que utilizaban para transportar o motor, e lanzalo por detrás cara a algúns que estivesen sentados, sen que se desen conta, para logo gritarlles: Eh!, eeh!, e que, ao mirar cara atrás, tivesen que fuxir correndo para non ser atropelados.
(As fotografías de Jesús Faílde Oro corresponden a unha malla realizada en Friufe (Merlín - Agolada) nos anos 60. As catro seguintes son de Ton van Vliet, tres delas pertencen á malla na casa de Clemente Blanco e Estrella en Agolada, no barrio "Carqueixa". As tres últimas son de Raúl Torreiro Sarandeses, obtidas nunha malla en A Costa - Ferreiroa, nos anos 60).

01 maio 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (IV)

RELATO AUTOBIOGRÁFICO  DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA).
O centeo era o pan por antonomasia; ou sexa, pan e centeo tomábanse como sinónimos. Se a alguén se lle oía dicir que o pan xa valía para segar, había que entender que o centeo xa madurara. E cando, excepcionalmente, se facía referencia a un pan distinto, así se especificaba: nas festas comíase pan de trigo, e nalgunhas casas do pobo cocían pan de millo (ou de “broa”, mestura de centeo e millo). Desde que se segaba ata que o pan aparecía na mesa, sucedíanse moitas e laboriosas tarefas. A sega (“seitura”) principiaba unha cadea de traballos nos que case sempre había que actuar apresuradamente, pendentes sobre todo do tempo atmosférico. Estes traballos debían facerse nos días de calor, porque os froitos tiñan que ir ben secos; a choiva constituía a principal ameaza: en poucas horas podía malograr o traballo de varios meses. Ao chegar xuño, os labradores prestaban moita atención aos partes meteorolóxicos da radio, ou consultaban uns calendarios que vendían nas feiras, como un vademécum do saber popular que contiña refráns e a predicción climática de todo o ano; e, ademais, preguntaban uns a outros: - Que che parece, choverá mañá? Sempre había algúns entendidos, ou que se facían pasar por bos prognosticadores, pero o certo era que moitas veces o tempo non viña segundo os augurios dos “expertos populares”, e si “como Deus o mandaba”.
Cara a finais de xuño, a palla ía collendo unha tonalidade tostada, e aos poucos días, para comprobar se o gran estaba maduro, mirábase se “corría á uña”, expresión que quería dicir que, ao presionar os grans cara a fóra, desprendíanse con facilidade da espiga. Unha vez fixado o día da sega, avisábase aos segadores, cada un dos cales traía como parella a unha muller, chamada “atadeira”, que ataba o cereal en mollos.
Porque na sega, ademais dos da casa, podían participar outras parellas contratadas a xornal, ou as que viñan a cambio, ou sexa, que habería que pagarlles coa mesma moeda, indo a segar ás súas casas. Entre estes últimos estaban os meus tíos do Castelo e de Velpellós. Interesaba que houbese xente suficiente para facer toda a sega nun día; na nosa casa, catro ou cinco parellas, a maior parte dos anos, podían logralo, sempre que non fixesen moitas pausas. Os segadores (seitores/seituradores), coas súas fouciñas ben afiadas, colocados en fila, un en cada suco, empezaban abrindo unha franxa central, para despois andar “ás dúas mans” (en ambos sentidos) ata acabar a leira. O xefe da casa, o meu pai, ía diante, marcando o ritmo: coa man esquerda agarrábase a palla, e coa dereita a fouciña, coa que se cortaba o cereal a uns vinte centímetros do chan, e íase empuxando cara adiante; cando se tiña unha brazada, depositábase á beira nunha mada. Tralos segadores viñan as atadoras, encargadas de poñer o cereal en gavelas ou mollos; rápida e habilidosamente, as mulleres xuntaban uns cantos mañufos de centeo, cos que formaban un feixe; logo golpeaban este contra o chan verticalmente para igualar as plantas e leábano cunhas poucas pallas extraídas da mesma gavela.
O traballo final consistía en xuntar todas as gavelas que quedaran espalladas pola leira e, arrimándoas en posición vertical, coas espigas cara arriba para preservalas da humidade, formábase pilas de forma cónica chamadas “murgueiros”, nos que permanecían uns días en tanto non se levaban á eira. Segar, atar, carrexar… todo era duro. Os segadores corrían o risco de cortarse; non era frecuente, pero podía haber cortes importantes. As mulleres, pola súa banda, aínda que vestían unhas grosas medias, logo de andar todo o día por entre rastrollos e apertando as gavelas, terminaban con rascaduras, sobre todo nas pernas e nas mans, e gran cantidade de púas de espigas e outras herbas cravadas nas roupas. Algúns pinchazos tiñan que soportar tamén os que xuntaban as gavelas, tarefa de menor importancia e encomendada xeralmente aos máis novos da casa. O primeiro descanso da sega producíase sobre a dez da mañá, para tomar, precisamente, “as dez”, un refrixerio para repoñer forzas. Isto supoñía unha gran preocupación para a ama da casa, que debía preparar as viandas (a tortilla, o xamón, o viño…) e levalas nunha cesta ata a leira; aos nenos, pola in fraganti. Todos, atadoras, segadores e ata os nenos que xogabamos por alí rimos a gargalladas; e tamén el, pois non era para menos.
contra, gustábanos moito, por novedoso, o sentarnos á sombra dunha árbore e comer xunto aos traballadores. Sen demasiadas demoras, os segadores e atadoras volverían á faena, e a ama, a casa, para seguir cociñando; a comida do mediodía xa non se adoitaba facer fóra. A xente cansábase, pero animábanse uns a outros falando da boa colleita dese ano, ou de que xa pouco faltaba por segar. Tomaban a tarefa con humor e chanceaban con alguén que o seu suco era o peor segado porque cortaba o rastrollo alto ou deixaba algunhas plantas sen segar. Unha das anécdotas máis curiosas que recordo tivo como protagonistas aos meus tíos José, de Velpellós, e Manolo, do Castelo. Como José “Fernandes”, nome polo que se lle coñecía no pobo, deformando lixeiramente o seu apelido Fernández era xordo, os demais discutían tranquilamente en voz alta sobre como gastarlle unha broma, e acordaron que Manolo, que era quen o seguía segando, lle cravase unha palla de cando en vez no suco, e logo se lle dixese que segaba mal. Así o fixeron: - Ti - explicáronlle a “Fernandes”- deixas canas no suco. - Imposible! - replicou el convencido. - Mira ao chegar ao final e verás. O home comprobou que era certo; e, por máis que se esforzou nos seguintes sucos, non había xeito: nos seus sempre aparecía algunha mata en pé. Non saía da súa perplexidade. Pero como observou entre os seus compañeiros demasiadas risas, intuíu que lle debían tomar o pelo, polo que nos sucos seguintes, mirou de reollo e sorprendeu a Manolo
 Cando se acababa ou estaba a piques de acabarse a sega, era típico aturuxar. Os aturuxos eran berros agudos e prolongados que se lanzaban ás veces nos traballos colectivos e tamén nalgunhas cancións populares entre amigos. Exclamación que soaba, máis ou menos, así: “¡hiiiii...hi, hi, hi, hiii...!”, con variantes segundo a voz e a forza do autor, e que expresaba sempre xúbilo, e, neste caso, tamén certo sentido da rivalidade entre dúas cuadrillas que segaban o mesmo día: algún dos do grupo que acababa antes gritaba festivamente, e na outra cuadrilla alguén replicaría con similar paixón cando rematase a sega.
(As ilustracións deste texto foron tomadas de Google imaxes e non teñen ninguha relación con Agolada). A posteriori engadín unha imaxe de Raúl Torreiro, na que se ve un momento da seitura en A Costa (Ferreiroa), nos anos 60.

28 abril 2015

XABIER QUIROGA, PREMIO DA CRÍTICA 2015


Hoxe quero sumarme, desde a tribuna do Aquam Latam, ao coro das felicitacións que por diferentes vías lle chegan ao amigo e compañeiro Xabier Quiroga pola concesión do recente Premio da Crítica 2015. Modalidade  Lingua Galega. Narrativa. E fágoo desde a confianza e a alegría. Sen dúbida, Xabier é merecente de múltiples galardóns, por tanto traballo; por tanta paixón; polo firme compromiso coa lingua, coa literatura e coa cultura galegas; polo amor á Terra; pola íntima vinculación coa Ribeira Sacra, escenario recorrente na súa narrativa; pola teima en conquerir densidade e solidez na súa obra literaria; pola súa organización e dedicación ao marabilloso e difícil oficio do novelista. Aínda han chegar máis recoñecementos para a obra publicada e para outros froitos literarios xa madurecidos e outros tantos por nacer.
Para ilustrar esta felicitación quixen escoller unha foto de Xabier na súa terra (O Saviñao), asomado a unha xanela que olla o camiño que conduce á carballeira do Tourón. Na mirada de Xabier é fácil intuír a alegría dunha xornada feliz na bocarribeira do Miño cando o aire trae recendos de cereixa e o grilar da primavera.
Que a literatura lle traia moitos sorrisos de cereixa e nós que gocemos longamente coa súa narrativa  e a súa amizade.

17 abril 2015

OPTIMISMO PARA OS PENDELLOS DE AGOLADA

Nos últimos anos, poucas cousas hai que inviten ao optimismo. Tanta crise, tanta corrupción, tanto paro, tanta deserción do rural, o despoboamento das vilas e das aldeas, o éxodo imparable, o saldo vexetativo sempre  negativo, o estoicismo ineficaz... Todo iso conduciunos á desesperanza e á claudicación ante as dificultades. Nestas difíciles circunstancias raras voces se ergueron para alentar e pregoar algún atisbo de optimismo. A sociedade semella anestesiada. Necesita líderes rexos, traballadores e clarividentes. Líderes para traballar e para reclamar a aportación de cadaquén. Creo que só con traballo, con moitas pequenas ou grandes accións individuais se pode saír deste profundo burato. Volve ser necesaria  a máxima kennedyana do que "podes facer ti polo teu país". Por favor, deixa de pensar en papá-Estado!
As obras que se están a facer agora mesmo nos Pendellos de Agolada son un estímulo para o optimismo. Así mo parece. Pero non chega con que a Deputación veña a investir 236.000 € para arranxar 22  casetas-almacén. Cómpre máis implicación da sociedade, o compromiso e a contribución de cada un dos veciños de Agolada, especialmente o sector da hostelería e o do comercio. Os tres días da Feira Corazón da Artesanía foron e son un grande revulsivo, que debería multiplicarse en eventos varios para os Pendellos. As mostras de Artesanía, os campamentos musicais con concertos nos Pendellos enchen a humilde vila de Agolada de actividade, de algarabía e de alegría. Onde hai xente, hai cartos. Hai que traer xente. Ás feiras, ás mostras, aos concertos, ás pousadas, aos mesóns. Como se dicía antes: Onde non chegues, manda recado. Ficar inactivos só conduce ao esmorecemento. Se se lle quere ver o tirón aos Pendellos hai que fixarse no que xa funciona e imaxinar o que podería funcionar e poñerse mans á obra co aporte de todos.
Respecto das obras, quero dicir que me parecen moi necesarias e interesantes, moi ben ideadas, con solucións enxeñosas, especialmente as que aproveitan algunhas das casetas para ser reconvertidas en expositores. Con estas obras gáñanse cinco pendellos para exposición e dúas casiñas de dous andares con igual fin (unha na praza da Randulfa e outra na praza do Mel). As casetas poden aproveitarse igualmente para distintos fins, ben arraxandas, coas súas instalacións. Con iso o recinto gaña en corpo e en uso, vaise consolidando paulatinamente. Os pendellos de sempre para o século XXI, para novos eventos e novos usos, así entendo eu este proceso de recuperación, por se a alguén lle importa. 
Gustaríame que algúns particulares que nin venden, nin restauran, nin usan as súas construcións en zona de protección, teñan algo de sentido común e que permitan que este proceso de recuperación non se free. Canto máis se restaura, máis se evidencian os parches e as patoloxías construtivas con cemento, bloques, etc nas construcións sen restaurar. 
Entre todos temos que recuperar un recinto digno, harmonioso, atractivo e interesante. Como lugar de visita e como espazo comercial e cultural. Sei que a maioría dos aqualatenses aprezan Os Pendellos, son coñecedores do seu valor. Outros, menos. Alguén tenme confesado que empezaron a crer no valor dos Pendellos cando viron as primeiras obras restauradas. Creo que os descridos, neste momento, son poucos; pero aínda queda algún. Temos que seguir no labor de gañalos para esta meritoria causa.
Agora, nos estertores da crise, ou eso din, estas obras acometidas pola Deputación só pode enfocarse como algo esperanzador e positivo. Espero e desexo que moi pronto se lle dean os usos comerciais e hostaleiros proxectados, ademais de recuperar a feira do 12  no interior dos expositores. E un Museo.














28 marzo 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (III)

Tendo apuntados algúns trazos externos do pobo, tócanos agora expoñer como era a casa. Na súa estrutura haberemos de delimitar tres zonas: a parte destinada a vivenda, as cortes ou espazos dedicados aos animais e as dependencias que poderiamos chamar de servizos, pois utilizábanse para almacenar as colleitas ou gardar as ferramentas.
A zona máis funcional era o curro, que viña ser unha síntese das tres descritas, como agora veremos. O curro, de grandes dimensións, tiña un portal bastante ancho, xa que por aquí, como acceso principal da casa, debían pasar as persoas e as xugadas de vacas cos carros; nunha parte estaba cuberto e noutra non, o cal pode explicarse debido a que, por unha banda, era necesario dispoñer dun cobertizo suficientemente amplo para gardar os carros, arados e outros apeiros, e para poder realizar ao abrigo traballos moi diversos: de carpintería (mangos de ferramentas, zocos), a matanza dos porcos, esfollar o millo, partir leña ou extraer unha brocha da pezuña dunha vaca, por citar uns poucos casos. Pero, ao mesmo tempo, para moitos dos labores que sinalamos como exemplos, era fundamental a luz natural, que podía entrar por ese anaco descuberto do curro. Este mesmo espazo era aproveitado tamén para que animais como os porcos, que permanecían recluídos en cortellos bastante reducidos, puidesen fozar e esparcirse algo máis, en contacto co sol e o aire, durante algunhas horas.
Tamén aquí estaban servizos como os celeiros, o forno ou a moa de afiar, cuxa importancia era obvia.
Así que se pode ver que era un espazo polivalente, para persoas que traballaban aquí ou pasaban por aquí cara a outro sitio; para os animais, como acceso ás súas cortes; e tamén era un lugar de almacenamento e servizos. Era como a síntese da vida agrícola e gandeira.
A vida cotiá da familia desenvolvíase a maior parte do día, e bastantes horas da noite, na cociña, situada na planta baixa, e con saídas ao curro, ás cortes, aos cuartos (encima das cortes), e outra directamente ao exterior, a unha leira que había diante da casa. Malia que cando eu contaba cinco anos foi substituída por outra máis moderna, acórdome un pouco da cociña de lareira. O chan era de lousas de pedra, e sobre unha colocada máis alta, o lar, facíase o lume: fogueira ao redor da cal nos quentabamos nas frías noites de inverno, fonte de calor para cociñar (colocando as potas encima do trébede, que nós chamabamos trespés) e cocer a comida - patacas, nabos, verzas- dos porcos, colgando os caldeiros ou os potes na gramalleira (cadea formada por argolas e suxeita a un madeiro con forma de ángulo, que se podía virar, para situar o pote sobre o lume ou separado deste); o fume, ás veces moi abundante, servía para curar os chourizos e as carnes dos porcos colgados no canizo (entramado de ramas colocado encima do lar).
A ama da casa -a miña avoa, normalmente- acendía o lume á alba, ou antes, quizáis sobre o mesmas ascuas do día anterior, ía botando leña e poñendo varias olas, e, cunha cocción moi lenta, elaboraba as tradicionais e ricas comidas entre as que sobresae o caldo, prato diario e primordial na nosa alimentación, que facía poñendo a ferver a auga e logo botando os distintos ingredientes: primeiro as fabas e o unto, e un pouco despois as patacas e a verdura.
A artesa, arca de madeira que se utilizaba primordialmente para amasar e gardar o pan, servíanos de mesa. Logo da cea, adoitábase rezar o rosario en familia e, sobre todo nas longas noites de inverno, charlábase ao redor do lume, planeando os traballos da xornada seguinte ou comentando cousas que pasaran polo pobo; ou se xogaba a partida ás cartas con algún veciño que viña. E tamén os pais axudaban aos fillos nas tarefas escolares. Aínda recordo aquel día en que cheguei á casa cunha conta na pizarra e díxenlle ao meu pai: “Papá, ten que ensinarme a dividir”.
Neste lar había bastante comunicación entre todos os que alí conviviamos. E non se perdía nunca o control sobre a situación xeral, de maneira que se podía estar pendente dunha porca parturenta, por exemplo, porque era fácil oír os seus ronquidos, ou acudir ao sentir os choros dalgún bebé que  espertou no cuarto, ou saír á porta porque alguén -de viva voz, de forma que case sempre se sabía quen era- chamara.
Na parte máis baixa estaban tamén as cortes. Nós tiñamos, no que constituía o casco central da casa, cinco cortes duns vinte e cinco ou trinta metros cadrados, en cada unha das cales durmía unha vaca; e outras tres máis pequenas, cortellos -algunhas feitos nun recuncho das grandes- para os porcos e tenreiros. Todas se comunicaban co curro directamente ou a través doutras. Sobre o chan botábanse toxos, xestas, fentos e outras ramas de arbustos, e por encima, folla ou palla, para que a cama resultase mol. Estes estratos vexetais que en sucesivas tandas se metían na corte transformaríanse en esterco, que, ao seu debido tempo, habería que sacar e levar ás leiras de labradío como abono para as colleitas. Nos cortellos dos porcos había uns comedeiros, labrados en pedra, e nas dos cuxos, outros máis pequenos de madeira; ás vacas adoitaba poñérselles un pesebre para a herba, construído sinxelamente cuns cantos paus delgados nunha esquina da parede.
Encima das cortes, formando tamén esa simbiose á que vimos aludindo entre a vida do home e a dos animais domésticos, estaban os cuartos. Nós tiñamos tres, en dous niveis. Había algúns factores que contribuían a que non fosen excesivamente fríos: as anchas paredes exteriores de pedra e barro, o piso e teito de madeira (táboas de piñeiro ou castiñeiro, polo xeral) e a calor producida polos animais que durmían debaixo.
Para rematar, dentro deste cascarón principal da casa había outras dependencias para servizos. Unha delas, o celeiro, estaba destinada a almacén: alí gardábanse as patacas ou a herba verde, e tamén, nunha gran alacena de pedra, se salgaba a carne de porco. Encima da corte denominada “Cociña vella” (por ser en tempos cociña), estaba a palleira, destinada a gardar a herba seca. E nun dos laterais do curro, xunto ao portal, en 1952, construíran o forno, todo de pedra, claro, e vital para a subsistencia, pois nel cocíase o principal alimento das xentes das aldeas: o pan de centeo.
Circundando a casa había outra serie de construcións. A máis recente era unha rectangular, dividida en dúas partes, unha das cales dedicábase a corte (chamada “de fóra” por acharse separada da casa por un camiño), e a outra a galiñeiro. Este, á súa vez, estaba constituído por unha zona interior, onde se recollían as
galiñas pola noite, e outra exterior, rodeada dun aramado, por onde se esparexían e picoteaban ata o escurecer.
Desde o galiñeiro cara á fronte da casa, estendíase un campo chan, no que se combinaban tres cultivos: un prado pequeno chamado por iso “Pradiño”, unha leira de labradío algo maior, na que rotaban os cultivos, e unha horta onde había coles case sempre, e, no verán, leitugas, remolacha, cenorias… Nesta explanada atopábase o pozo, duns dezaseis metros de profundidade; del abasteciámonos de auga para o consumo doméstico durante todo o ano. O pozo tiña un brocal rectangular de pedra que o cubría; e sacabamos a auga tirando dunha roldana (garrucha) colgada na lousa do teito.
Na outra beira do camiño, fronte ao curro, estaba eira, coa palleira e o hórreo. A eira, superficie de pedras rectangulares coa cara superior lisa, estaba destinada á malla, de modo especial á do centeo; a súa forma era cadrada.
Nun dos laterais da eira estaba o hórreo, construción típica existente en todas as casas. Tres alicerces de cantería sostiñan o chan, tamén de pedra, desde onde se colocaban pontóns de madeira verticais ata o teito, deixando unhas estreitas regandixas intermedias. Estas eran necesarias para a ventilación, pois o hórreo era un celeiro onde se gardaban as espigas de millo para que se secasen.
Situado noutro dos lados de eira, estaba a palleira. O seu aspecto era de cobertizo ou alpendre, de paredes non moi ben feitas. Esta palleira non se dedicaba ao seu uso ordinario de depósito de palla ou herba, senón que aquí tiñamos as arcas de madeira, receptoras dos grans secos de millo ou centeo, e a leña que se ía consumindo na cociña. Aínda que sempre había algo máis: escadas, arados, grades: era como un trasteiro.
Velaí, con grandes pinceladas, a contorna inmediata á casa. Na miña paisaxe rural infantil, calquera espazo é dunha importancia enorme, porque todo ten unha función na vida, desde aquel oco escondido na parede dunha corte, no que talvez se gardaba un bote con cravos vellos, ata a pereira ou a maceira que producían tan rica froita. Sería prolixo entón enumerar recanto por recanto.
Así que, xeralizando o mesmo que ata aquí, irémonos a terras un pouco máis afastadas, pero que integraban igualmente a nosa facenda.
Os labradores medían a riqueza considerando a superficie das terras, e o número de vacas que aquí podían manterse. En tal sentido, os meus pais eran dos que estaban un pouco por encima da media da parroquia, aínda que había familias moito máis ricas.
As leiras clasificábanse en tres tipos: prado, labradío e monte. Tendo en conta a proximidade á casa, atopabamos en primeiro lugar as terras de labradío ou leiras, orientadas case todas ao sur, no val cara ao río Arnego. A maioría, minifundios, separados sempre dos colindantes por setos de pedra, de arbustos e matas ou simplemente de herba. No traballo interviña ou ben directamente o home cavando, segando, etc. ou o home utilizando a xugada de vacas como animais de tiro, para arrastrar o arado, a grada ou o carro.
O conxunto das terras de labranza constituía o agro, que se dividía en dúas mans (é dicir, dúas áreas: agro de arriba e agro de abaixo) nas que se ían rotando os cultivos, de modo que as colleitas repetíanse na mesma man cada dous anos: si un ano no agro de arriba había centeo, ao seguinte sementaríase millo, e no de abaixo, á inversa.
Os dous sinalados, xunto coas patacas, eran os cultivos básicos, posto que as patacas e o pan de centeo, logo explicaremos o proceso de obtención entraban dalgunha forma en todos os menús; doutra banda, o centeo e o millo en forma de gran ou de fariña e os tubérculos dábanselle ao gando vacún e porcino, fonte, á vez, doutros dous alimentos tan importantes nas casas de labranza como o leite e a carne.
De forma extractada, relataremos o ciclo dos tres cultivos mencionados. Sementar o centeo era “outonar”, aínda que esta faena non se fixese en outubro (“outono”) senón en novembro e decembro. Seguindo o proceso de alternancia, as terras que habían ter o millo, labrábanse co arado de ferro, de vertedeira. Logo había que sacar o esterco, un traballo duro, no que adoitaban intervir polo menos tres ou catro persoas cunha ou dúas xugadas: na corte había dous homes para arrincalo e cargalo; outro ou outros, con senllas xugadas,  carretábano ata a leira, onde o descargaban en moricos en ringleira.
 Unha sensación moi agradable ao oído era a do “canto” dos carros, ese chirrido que se producía ao virar o eixe; curioso: nese frotamento dunha madeira con outra, uns carros cantaban máis que outros, e cada un tiña un son característico, que variaba tamén segundo o tipo de madeira, peso da carga… Toda unha polifonía. Logo, encima desa terra labrada, íanse estendendo con forquillas os restos curtidos dos vexetais, de maneira que cubrisen toda a superficie da leira. E xa viña sementeira propiamente dita, con dúas fases: primeiro o sementador, case sempre o meu pai, pois este era un dos traballos especializados, cun paso moi lento, dun extremo a outro da leira, e seguindo as “carreiras” (bandas de anchura variable marcadas previamente cunhas poliñas cravadas en ringleira), ía lanzando a voleo puñados de gran, collidos dun cesto que levaba no brazo. Seguidamente, tamén o meu pai, co arado de pau, había de asucar ou derregar a leira, enterrando así o gran e o nutritivo abono. El camiñaba tralo arado, guiándoo cunha man e levando na outra unha vara

bifurcada que utilizaba tanto para fustigar as vacas se se facían remolonas, como para apartar ao paso da rella os rastrollos grandes que puidesen learse no arado; a esta acción unía constantes ordes verbais (“imos”, “arriba, arriba”, “volta”), comunicación dirixida ás vacas, que, por suposto, as adestradas entendían ben, e ao que fose diante guiándoas (a min tocoume moitas veces), quen, mantendo en todo momento unha vaca, alternativamente coa outra, segundo o sentido da marcha, polo suco anterior, tiraría da corda para levar a xugada un pouco máis cara a un lado ou outro.
O sucar mellor ou peor a terra dependía, fundamentalmente, do arador, aínda que este non podía realizar ben o seu traballo se non tiña boa coordinación co que dirixía a xugada; o adestramento e a docilidade das
vacas eran aínda máis importantes, ata o punto de que algunhas parellas, sen que ninguén as conducise, seguían soas o suco, e, á orde do arador, daban a volta no extremo, parábanse ou renovaban a marcha.
O labrador deixara o seu gran enterrado e xa non volvería facer labor algún nestes campos sementados ata cando o froito estivese maduro, o que sucedería, se todo ía ben, alá por xullo.
Na época de principio do verán coincidían os traballos da recolección do centeo e da herba, ambos de gran importancia, como xa explicamos, porque estaba en xogo nada menos que asegurarse o pan de todo o ano e conseguir a forraxe para sustentar as vacas durante o inverno.
(Memorias autobiográficas de José Antonio Fernández Sucasas, nacido en A Eirexe - Vilariño).
As imaxes en branco e negro son de Ton van Vliet.

02 marzo 2015

PENDELLOS DE AGOLADA, ENTRAÑABLES E MÁXICOS

En vésperas dunha cuarta fase de obras...
É licito aspirar a unha restauración íntegra de Os Pendellos de Agolada. 
 É licito soñar un futuro prometedor para este espazo arquitectónico, máximo referente das construcións das feiras tradicionais galegas.
 É xusto expresar que os investimentos que se fagan neste conxunto non son en absoluto un dispendio, senón unha esperanza e un revulsivo para a economía do concello e da comarca. Para iso cómpre darlle os usos xa estudados e anunciados.
É xusto recoñecer o innegable valor arquitectónico popular do recinto e a fotoxenia e o pragmatismo das construcións.
É unha obriga expresar a sensible mellora do antigo mercado despois das tres recentes fases de restauración.
É imprescindible conservar en dignidade este patrimonio herdado para memoria das feiras das futuras xeracións e para os presentes usos dos cidadáns do século XXI.
É lícito aspirar a encher de vida as canellas e os mostradores dos pendellos.
É factible un futuro que lle tire rendemento cotián a cada pendello.
É de xustiza reclamar a substitución do alumeado elevado polo instalado nas obras de restauración.
É un exercicio de honestidade reiterar, unha vez valorado o actual, que o alumeado que máis nos convencería é o que proxectase a luz desde o pavimento nas rúas e desde o interior dos mostradores nos pendellos-expositor.
É plausible o esforzo inversor das Administracións  e o compromiso de completar a compra e restauración das restantes construcións.
É requerible e apremiante  a necesidade de insuflarlle vida permanente aos Pendellos coas feiras, cos mesóns, cunha pousada e cun museo.
É desexable que se promovan distintas feiras monográficas (produtos ecolóxicos, mercado de artículos de segunda man, feira de antigüidades ...) á beira da feira do 12 e das marabillosas Mostras de Artesanía.
É lícito recalcar a necesidade de iniciar nesta casiña de arriba un Museo das Feiras para ilustrar ás multiples visitas que hai.
É licito soñar cuns Pendellos sen cableado aéreo e sen contedores afeando as fachadas restauradas dos Pendellos.
É necesario reiterar que a recuperación dos pendellos-expositores que houbo nesta Rúa da Parranda, non só permitirían gañar en espazo comercial, senón que constitúe a coroación da restauración, volvendo a darlle cohesión aos pendellos de ambas beiras. É factible, esixible e inescusable. Baixar a cota da rúa ata o nivel orixinal, eliminar as farolas centrais e desterrar o tráfico rodado.
É importante recuperar o tellado e as columnas do pendello expositor anexo a esta casiña da esquerda. Fórmulas hai para conseguilo.
É unha enorme satisfacción ver a Capela das Virtudes felizmente recuperada.
É de xustiza recoñecer a elegancia humilde desta capela caleada.
É desexable que o recinto poida desterrar algún día as constucións parche que son unha afrenta á historia e á cidadanía.
É lícito agardar que algún día as Administración poidan comprar a cabaleriza que hai neste edificio sito tras o Marco da Constitución e a recuperen para memoria dese pasado feiral esplendoroso en Agolada.
É importante reparar na plasticidade antiga destas casas do Caldeireiro. Un espazo a protexer.
É desexable que á beira dos Pendellos se protexa a Praza do Concello e se recuperen os pendellos-almacén que parten desde a Rúa Nova polo lateral dereito da Praza. Compralos sería unha boa idea. Forman parte inseparable do resto do recinto.
NOTA: Imaxes obtidas polo autor deste blog o pasado 28 de febreiro, quen contou coa pátina da chuvia para darlle realce á pedra erixida monumento.