13 de novembro de 2017

PENDELLO-COMEDOR DO BLANCO

Esta construción xa non existe. A fotografía que a retrata nunca existiu. O que vemos na imaxe é a composición de dous fotogramas  dun documental, que nos permiten recompoñer a idea do que foi: un pendello-comedor (denominado do Blanco), sito nos Pendellos de Agolada, no inicio do Paseo da Parranda. Á esquerda, completamente en sombra pode intuírse outro pendello (o do Souto), que tamén era comedor. Ámbolos dous foron os de maior superficie no recinto, ambos sucumbiron á piqueta (1978) cando se ampliou a praza da feira, para dar cabida a un solar que anos máis tarde ocuparía a actual Casa do Concello. Sucumbiron á piqueta e sucumbiron ante o desprezo que esta humilde arquitectura suscitaba naqueles que nunca souberon ver o enorme carácter do conxunto dos Pendellos.
Sendo neno non sabía definir as características deste espazo, mais intuía o seu encanto. No andar dos anos fun advertindo a súa singularidade, a sinxeleza arquitectónica potenciada pola variedade, extensión e disposición das construcións, o innegable pragmatismo que se deducía da súa concepción e finalidade, a historia social, comercial e etnográfica que rodea a este espazo de feira, o seu vínculo íntimo cos camiños que nutrían de feirantes este vello mercado...
Esta imaxe ensínanos un espazo que xa é irrecuperable e non cabe outro sentimento que a resignación. Pero noutros lugares do recinto onde aínda se pode actuar para devolver os Pendellos ao statu quo de 1979, é ineludible a reivindicación diante das administracións pertinentes. E para iso cómpre o apoio expreso e constante dos cidadáns convencidos aos que encabezamos o Colectivo Baluarte, que naceu con este fin principal.

29 de outubro de 2017

DOCUMENTO QUE ACREDITA O TOPÓNIMO AGOLADA

Agradezo este novo documento que me envía desde Ventosa Luís Fernando Pérez Méndez. Reforza e documenta  en 1796 o verdadeiro topónimo da vila dos Pendellos: AGOLADA. E isto cómpre, de vez en cando, recordalo. Para convencer incrédulos, para desmentir falacias, para alumar coa luz documental a verdade da nosa orixe e da grafía auténtica que nos deu nome.
E perdóenme que insista tamén no xentilicio. Á voz Agolada correspóndelle o radical Agolad- . Débese completar este radical cos sufixos -és/esa. Por tanto, agoladés/agoladesa.  E por vía culta correspóndelle o radical Aqualat- e o sufixo -ense. Por tanto: aqualatense.
Nesta mesma páxina levamos aportado argumentos abondo. Non sei se non sabemos difundilos, pero hai quen se resiste a corrixir o ilóxico xentilicio de agolense.  (???)

MILIARIO ROMANO FRAGMENTADO E REUTILIZADO EN ESPERANTE (AGOLADA)

MILIARIO ROMANO EN ESPERANTE
 Hai algúns días publicamos aquí os resultados máis inmediatos da xornada arqueolóxica que tivemos o privilexio de compartir co ilustre profesor e arqueólogo D. Antonio Rodríguez Colmenero e co seu colaborador D. Juan Manuel Sobrado Vázquez. A xornada tiña como obxecto estudar os posibles vestixios de vías romanas nesta contorna. Da visita a Esperante (Agolada), aldea que se sitúa no antigo camiño que comunicaba a Ponte Vilariño con Agolada, o experimentado ollo de Rodríguez Colmenero identificou na pía-bebedeiro da imaxe de arriba un fragmento de miliario romano. Sería, pois, un miliario seccionado e reutilizado como pía.
Algunhas voces profanas na materia expresáronme o seu escepticismo ante esta afirmación. E a min non se me ocorren mellores argumentos que aportar estoutras imaxes que obtiven no museo arqueolóxico (Provincial) de Lugo e no xardín-museo arqueolóxico de Chaves (Portugal).
MILIARIO DE ARXEMIL (O CORGO, LUGO)

No claustro do antigo convento de San Francisco en Lugo, onde se radica a sección arqueolóxica do Museo Provincial, podemos atopar unha pía-bebedeiro, procedente de Arxemil (O Corgo) identificada como un fragmento de miliario adscrito ás Vías XIX e XX.







MILIARIOS ROMANOS NO XARDÍN DO CASTELO DE CHAVES (PORTUGAL)

No xardín do castelo de Chaves exhíbense diferentes vestixios pétreos, entre os que se pode ver un miliario (foto anterior) e un fragmento de miliario, reaproveitado como pía e moi semellante ao de Esperante.
Que teñen estes dous últimos vestixios que non teña o de Esperante?
O profesor Colmenero, atendendo á sección, diámetro e cicelado non dubidou en catalogar a pía de Esperante como fragmento dunha columna miliaria.
De todo isto infírense importantes conclusións:
- O paso de vías romanas por Agolada é cada vez máis claro (miliario de Esperante e miliario dos Pendellos).
- Elisa Ferreira Priegue estudou o camiño de Esperante como camiño medieval e especulou coa súa orixe romana como vía de segundo rango. Vén a confirmarse a súa hipótese.
- Na identificación desta vía caben dúas opcións: a Vía Dactonium-Aquis Celenis ou a Vía XIX. O profesor Colmenero, en estudos xa publicados, decántase polo trazado Iria-Ponte Ledesma-Merza-Vila de Cruces-Toiriz-Agolada para a Vía XIX. Por tanto, a identificación desta vía como a que procede de Caldas de Reis e vai cara a Monforte é a hipótese máis atinada. Esta hipótese refórzase co topónimo Ponte Pedriña (a medio camiño entre Agolada e Ventosa), os tres miliarios de Saa (Pescoso), o posible miliario-pisón de Cartimil (Ventosa), a vila romana de Porta de Arcos e a ara dos Lares Viais de Santa Baia de Camba.

20 de outubro de 2017

XORNADA ARQUEOLÓXICA CON ANTONIO RODRÍGUEZ COLMENERO E JUAN MANUEL SOBRADO VÁZQUEZ

Desde hai algúns anos, no Colectivo Baluarte vimos estudando a orixe romana dun dos esteos que soportan un dos pendellos-expositores do antigo mercado de Agolada. Todas as nosas pescudas orientábanse nesa dirección e tivemos a convicción de que se trataba dunha columna miliaria romana. Eramos conscientes da nosa carencia de autoridade na materia. De aí que invitásemos ao máis recoñecido arqueólogo galego no estudo do mundo romano, D. Antonio Rodríguez Colmenero, doutor en Historia Antiga e autor de numerosas publicacións sobre o pasado romano no Noroeste Peninsular. Con el acudiu un dos seus colaboradores, D. Juan Manuel Sobrado Vázquez, investigador igualmente de vestixios romanos asociados ás vías do Imperio.
O pasado día 12 de outubro tivemos o gusto de guialos polos camiños que desde antigo vertebran o territorio aqualatense  e compartir con eles algunhas descubertas que nos reafirman no indubidable paso de calzadas romanas  pola vila dos Pendellos.
Ofrecemos a continuación un resumo do que foi a xornada:

Recibimento nos Pendellos dos invitados, Colmenero e Sobrado.
Antonio R. Colmenero observa atentamente a columna sita nos Pendellos de Agolada.
Observa que a columna foi desvastada por dúas caras, presentanto unha sección elipsoide, no canto da cilíndrica propia dos miliarios.
Colmenero  repara na  presenza de cepo cúbico, característico das columnas miliarias.
Conclusión: Ao tratarse dunha columna anepígrafe non se pode ser categórico, pero de todas as hipóteses posibles a máis crible é a de que se trata dun miliario romano. Hipótese que se reforza co paso de vías romanas pola contorna

 Colmenereo continúa coa visita aos Pendellos con mirada escrutadora. Moitas pedras suscitan o seu interese. Nun pendello recentemente restaurado advirte unha pedra semicircular seccionada lonxitudinal e transversalmente, e da que cre que pode ser igualmente un vestixio miliario.

A visita complétase coa visita a parte do recinto. Reparamos tamén no Marco da Constitución. Nesta pedra advirte un uso anterior ao actual. A pedra xa fora tallada con anterioridade e as labras non se corresponden coas que se suporían nesta saeta invertida. Menhir e Picota son palabras que xurden con espontaneidade mais sen caer en veredictos.

Completada a visita aos vestixios dos Pendellos dirixímonos polo antigo camiño que sae en dirección a Lugo. Detémonos no lugar onde Patrimonio sitúa o Xacemento romano de Bidueiros (no Alto de Corres). Descoñecemos a natureza deste xacemento, mais revelamos que a escasos metros do devandito xacemento aparecera unha cista prerromana. Posteriormente cursamos unha atenta visita á aldea de Lamas (As Trabancas).

Nesa idea de que as vías romanas foron herdeiras das vías castrexas e do neolítico, quixemos visitar o Castro da Gandarela (mámoa con un enorme túmulo do que Colmenero expresou ser o de maior tamaño por el contemplado). Nese traxecto achegámonos ao Castro de Val (As Trabancas). De O Marco só citamos o topónimo como indicador da presenza dun "marco" miliario e as mámoas daquela paraxe. (Monte do Malloco).

Continuamos a visita seguindo o camiño antigo que baixa desde Agolada ata Cadrón, previo paso pola Ponte Vilariño (ano 814). Fomos vendo algúns fragmentos de camiño antigo ata Esperante. Ao chegar á Lagoa, Xaime Varela Sieiro sinálanos un chanto pétreo cravado nunha leira en posición lixeiramente inclinada. O lugar coñécese como o Campo da Anta e disque que serve de lindeiro entre as parroquias de Esperante e Vilariño. Chanto e topónimo parecen aludir a un ortostato dolménico.
Continuamos visita, parándonos na aldea de Esperante. Colmenero e Sobrado reparan en cada pedra.

Antonio R. Colmenero observa no exterior dunha casa esta curiosa pía. Medidas e cilindro permitíronlle afirmar que se trata dun miliario seccionado e reutilizado.















Con Colmenero observamos un pequeno tramo de camiño antigo sito en Esperante.

Desde aí desprazámonos á antiga Ponte Vilariño. Aquí, Antonio Rodríguez Colmenero, fixo gala, ademais dos seus coñecementos históricos e arqueolóxicos, dunha sorprendente vitalidade e forma física. Baixar á Ponte Vilariño desde a estrada local supón ter que enfrontarse a un forte descenso e á posterior ascensión. A iso hai que sumar a irregularidade do terreo, os obstáculos vexetais e un chan esvaradizo sobre arume de piñeiro. El afrontouno coa completa normalidade dun "mozo" de 80 anos.
Observación do gradiente das vías que acceden á ponte e interese pola inscrición medieval, á que non puidemos acceder.

Juan Manuel Sobrado contempla a ponte a pé de río, o Arnego.
Desde a Ponte dirixímonos a un treito de camiño antigo, que une Cadrón e O Castelo.
Valado pola dereita e un ribazo pola esquerda.
Nun treito do camiño (sinalado na imaxe co número 1) alguén observa que hai un segundo camiño case en paralelo (marcado na imaxe co 2). Nunha rápida análise, Colmenero conclúe que este segundo camiño reúne as características propias dunha vía romana.
E nese afán de saber, completamos o tramo deste segundo camiño. E así rematou unha mañá densa e intensa.
A tarde había de ser igualmente laboriosa. Despois do xantar iniciamos as pescudas desprazándonos ata a Ponte Toiriz. Colmenero observa e traduce a inscrición medieval.
Colmenero e Sobrado ollan o Arnego desde a ponte medieval. Pero algo non lle cadra a Colmenero: a distancia entre a inscrición e a ponte. Por iso aventura a posibilidade da existencia doutra ponte.
Ollamos os voluminosos peares pétreos que hai río arriba, paralelos á ponte de formigón.
Na imaxe de arriba, o pear dereito.

O pear esquerdo. Nel Colmenero observa unha posible curvatura de arrinque do arco. Indicámoslle que a lembramos de madeira. E aínda así.

Saímos de Toiriz e continuamos por Brántega (As Torres, O Castro, O Sobrado, A Feira Nova, O Candeiro... ). Subimos a costa do Candeiro, o Valadoiro e chegamos a Merlín. Aquí hai un treito de camiño antigo.
Tamén facemos unha reflexión sobre a improcedencia de ter abandonado a fermosa igrexa románica en favor dun anódino templo de ladrillo.
Na entrada da aldea, restos de camiño coas pegadas dos carros na rocha.
E a continuación, seguindo este camiño, encontramos unha das maiores sorpresas da xornada. Sobrado e Colmenero, case á par, observan os restos dun "agger", que explicamos a continuación:


O "agger" de Merlín é un vestixio inequívoco de vía romana. Aparece completamente escavado na parte central, debido ao paso durante milenios de carruaxes, animais e viandantes. Algo lóxico . A liña de puntos que marcamos indicaría a sobreelevación orixinaria.
Estas lombas "agger" pretendían facilitar o paso en zonas que se enchoupaban facilmente.



"Agger" de Merlín.
Antonio Rodríguez Colmenero, emocionado, expresa que esta descuberta xustifica por si soa a xornada.
Percorremos o "agger" nas dúas direccións. E a convicción da descuberta é clara.
Deixamos Merlín e o "agger". Aínda nos queda a vía que se dirixía a Rodeiro, Faro, Chantada.
Na saída de Agolada sinalamos a Ponte Pedriña, topónimo asociado invariablemente ao paso de vías romanas. E desde aí dirixímonos a San Xoán de Camba para valorar dúas columnas cilíndricas.
Esta da imaxe, usada antano en Ventosa como pisón de terras, posúe características para sospeitar que se poida tratar dun miliario.

Camiño de Inverno, a carón da Casa Forte de Camba.
O Marco do Perdón, a carón do Camiño de Inverno, para Colmenero ten máis visos de tratarse dunha columna, quizais procedente doutra construción (quizais a vila de Porta de Arcos?). A continuación visitouse o lugar onde se radican as ruínas da Porta de Arcos. Prescindimos dos miliarios de Saa, porque xa nos eran coñecidos e da ara dos Lares Viais de Santabaia de Camba.
Casa Forte de San Xoán de Camba. Nas súas inmediacións encontranse os dous últimos marcos cilíndricos aquí presentados. Preto de aquí áchase a antiga vila romana de Porta de Arcos, en dirección a Santabaia, onde se encontrou unha ara dedicada aos Lares Viais, altar que se ofrecía aos deuses dos camiños.
A xornada quedou moi apretada para tantos contidos.
No remate, tivemos na Casa da Neves unha charla con Colmenero e Sobrado sobre o paso de vías romanas pola contorna e unha proxección para aprender a identificar vestixios viarios romanos.
Quedámoslles inmensamente agradecidos aos relatores, a Bico da Balouta polo acompañamento musical, ao Concello pola colaboración e ao digno público, que encheu a sala, pola asistencia.
Ofrecemos todo isto a Agolada: o noso traballo e dedicación, o noso afán por dignificar este territorio, a nosa permanente reivindicación para ver culminada a restauración do Paseo da Parranda e a  desexable dinamización e uso diario das construcións xa restauradas. E valémonos do pouco que conseguimos saber, da difusión que lle procuramos dar, de ilustres personaxes da cultura galega, que desde o seu ámbito profesional nos veñen a ofrecer novas perspectivas e todo o seu saber.

8 de outubro de 2017

XORNADA DE INVESTIGACIÓN ARQUEOLÓXICA E CHARLA COLOQUIO


O pasado 3 de xaneiro entrevistámonos con D. Antonio Rodríguez Colmenero en Lugo, cidade onde reside, para expoñerlle as nosas pescudas e artellar unha xornada de estudo en Agolada. Na fin da visita quixemos tomar esta imaxe con ese fondo de pacto romano.

4 de setembro de 2017

AS ESCOLAS DE AGOLADA NOS ANOS 60


A maioría das escolas dos anos 60 en Galicia atendían a alumnos do ámbito dunha parroquia. Agolada, que pertence á parroquia de Ferreiroa, era unha pequena vila e acollía as tres aulas que existían na parroquia para impartir a docencia: un parvulario, sito na esquina nordeste dos baixos da Casa do Concello e dúas aulas de ensino primario. Estas dúas aulas son as que recolleu naquel entón  Manuel Galego Iglesias nestas fotografías. A da esquerda era a aula das nenas, atendida por Da. Esclavitud Magariños e a da dereita era a escola dos nenos, rexentada por D. Ulrico Sarandeses. As escolas daquela  eran segregadas, agás no parvulario. Ambas as dúas estaban en locais alugados á familia Caldeireiro. Ao estaren situadas nun primeiro andar era preciso acceder a elas por unha escaleira exterior de pedra. Esta circunstancia era especialmente notoria na escola dos nenos, pois tanto a escaleira como o patín no que remataba  diante da porta, carecían por completo de  varanda de protección. Isto visto coa perspectiva actual seméllanos un despropósito, pero naquela época tiña una importancia relativa. Cómpre dicir que descoñezo que houbese accidentes causados por caídas nesa escaleira, aínda coa agravante de estar exposta a xeadas, chuvias e nevaradas.
Ao observar estas fotografías, reparo nas fiestras e na porta da escola das rapazas e sorpréndome ao advertir a carencia de varios dos cristais das ventás. A escola aínda estaba en activo. Non existía calefacción. E a ausencia de cristais convertían a aula nun ventimperio insufrible, especialmente no inverno. A quen ía estrañar, pois, que os nenos padecesen de frieiras.
As escaleiras de ambas escolas compartían un pequeno patio de terra. O patio tamén era usado pola familia propietaria dos edificios. Debaixo da escola dos rapaces estaba situada a cociña. Debaixo da escola das nenas había unha corte e un curro aberto. Adosado á escaleira tiña un caseto de ladrillo dedicado a  matadoiro de becerros, pois os donos  tiñan unha carnicería. Entre a corte e o matadoiro creo lembrar que había un elemental retrete.
Son moitas máis as lembranzas e as condicións que se poderían expresar encol daquelas instalacións. Pero creo que basta indicar que a pesar de que na actualidade se melloraron moito a instalacións e dotación dos edificios educativos, a maioría dos alumnos non se senten máis motivados polo estudo.

19 de agosto de 2017

A FAMILIA DE PEPE VARELA

    Alédame especialmente poder ofrecer hoxe esta imaxe captada por Manuel Galego Iglesias n’Agolada a principios dos anos 60 do pasado século. A foto recolle unha familia que celebra a Primeira Comuñón do fillo e quixo retratarse diante do domicilio familiar.
    Cada familia ten a súa historia. E da historia desta familia só coñezo unha mínima parte. Quizais alguén nola poida completar. O matrimonio de Manuel Varela e Divina Castro asentouse na vila dos Pendellos, procedentes de aldeas próximas. Construíron casa a carón da estrada nacional e Manuel traballou  de zapateiro nun taller sito no seu propio domicilio. Divina coidaba dos fillos e da casa e rexentou tamén o primeiro comedor escolar que houbo na vila. É dicir, os nenos que acudían desde lonxe ás escolas de dona Esclavitud e de don Ulrico, ían comer ao domicilio de Divina e Manuel, a quen a Administración lles pagaba o estipendio correspondente. Os fillos, Pepe e Mari Paz, criáronse na veciñanza e acudían ás devanditas escolas. Mais chegou un día en que esta familia sentiu a necesidade de prosperar lonxe da terra natal. E o seu novo destino estaba no País Vasco (descoñezo outros detalles). Desde entón pouco volvín saber desta familia. E actualmente nada sei. Si sei que estas persoas formaban parte da tribo da miña infancia e que as súas caras figuraban desdibuxadas na miña memoria. Esta fotografía veu a rescatalas. A recuperación da memoria da infancia despois de decenas de anos é un regalo que cómpre valorar xustamente.
    Pepe Varela, o neno que viste de Primeira Comuñón, era meu compañeiro de escola. Un neno con sona de traste, argalleiro e pelexón. Adxectivos que poderían ser aplicables a moitos de nós. Agora que o vexo na foto todos eses calificativos parécenme esaxerados. E gustaríame saber que foi del ao longo de todos estes anos. Porque de nenos compartimos aula, xogos e veciñanza. E tamén qué foi do resto da familia. Hai emigrados que retornan cando xubilan, descoñezo se estes retornaron.
    O arquivo de Manuel Galego tennos reservadas aínda bastantes lembranzas semellantes.

17 de xullo de 2017

MANOLIÑO DA ELVIRA

 
Esta fotografía de Manuel Galego Iglesias devólvenos a memoria de Manoliño da Elvira, un mozo-adulto da miña nenez. Adulto pola idade e mozo solteiro que adoitaba acudir coma un xove ás festas e verbenas da contorna. O seu universo era bastante limitado: As Trabancas, Agolada, Couso, Ventosa... Ese era o seu principal radio de expansión. Raras veces se alongaba máis alá. Vivía humildemente coa súa nai, Elvira, na aldeíña de Trascastro (As Trabancas), dedicado maiormente ao pastoreo de vacas e ovellas.
    Alto e esvelto, peiteado cara atrás. Lembro que soía vestir pantalón exiguo de perneira e a chaqueta raras veces se correspondía coa súa talla. Unhas veces era escasa e outras sobrada. De carácter afable e moi falador. Pecaba, sen embargo, dunha inxenuidade acentuada. Non era difícil de enganar e menos de convertelo en vítima dalgunha broma. Se descubría que trataban de burlarse del reaccionaba con desconfianza e sacaba o xenio, arrecantado habitualmente. Case ousaría afirmar que a súa timidez era tanta que neste retrato non foi quen de mirar á cámara e o corpo lle fixo un escorzo coma querendo evitar o trance.
    Moitos domingos acudía a Agolada a pasar a tarde ou á feira. Nalgún bar téñolle visto consumir unha copiña de Sanson e  un paquete de galletas. Agradáballe que lle sacasen o tema das mozas, presumía de ter moitas mais nunca o vin con ningunha. Contáronme que fora cortexar a unha moza dunha aldea veciña. A doncela era, se cabe, aínda máis desconfiada e inxenua ca el. Cando el lle propuxo casar, ela exclamou moi alterada: "Seica estás tolo!" Ao que el lle repuxo: Ai ho! Outro sol pola porta non che ha volver pasar!.
    Os dous morreron solteiros moitos anos despois.

9 de xullo de 2017

A CAPELA DAS VIRTUDES NO VI CORAZÓN DA ARTESANÍA

Hoxe, terceiro día do Corazón da Artesanía (VI edición), puiden achegarme a ver a magnitude e coidado deste encontro de artesáns (case se puidera dicir que é un congreso  onde os artesáns  se esmeran por compatibilizar tradición e innovación). A visita sempre se torna agradable e sorprendente. Diálogo cos artesáns e cos veciños. Coincidencia de pareceres. Excelencia do evento. Alegría pola ampla afluencia de visitantes. Tres días nos que Agolada recobra a vida das feiras de antano. Algúns lamentos: a case nula implicación local na organización e potenciación do evento ("que fagan outros, que total a min non me afecta". CRASO ERRO!), a insuficiente estrutura da hostelería da vila... Dito todo isto co ánimo de conquerir melloras para o futuro. Se un día a Consellería decidira suprimir este encontro, haberemos de doernos longamente.
 Visitei case toda a Mostra e encontrei varios recantos que me engaiolaron, principalmente a Capela das Virtudes, reconvertida nesta ocasión en taller obradoiro de Sombreirería. Ambiente animado, moito orde e un retablo laico sobre o antigo altar, tralo que se adiviña moita cabeza.
 Ollei o chan enmoquetado e a asepsia conseguida fronte a terra batida do pavimento. Asunto a considerar para vindeiras actuacións sobre o pavimento dos interiores dos pendellos.