26 xuño 2016

A MELCHORA DE MELIDE (ROSQUILLEIRA NOS PENDELLOS DE AGOLADA)

En Agolada, coma no resto dos concellos, temos moitas cousas de interese. Pero, segundo o meu parecer, ningunha supera en atractivo aos Pendellos da feira, pois é noso referente máis singular. Por iso, con relativa frecuencia traio a este caderno algunha reseña sobre este espazo arquitectónico histórico e entrañable.
Durante a Mostra de Artesanía do ano 2005, foi María José de Panduriño (Kasé), de Melide, quen me indicaba que na panadería da súa familia en Melide posuían unha foto da súa avoa Jesusa (A Melchora) vendendo melindres nos Pendellos de Agolada. Poucos meses tardei en aparecer pola panadería de Melide para "fusilar" con todos os permisos aquela imaxe enmarcada, aquel anaco de historia.
A imaxe é unha escena de feira co engadido dunha visita oficial de autoridades. Sobre o papel, escrito na marxe esquerda figura o ano 1956. Polo toldiño de lona que hai sobre o sombreiro do crego intúese que foi na feira de xullo ou na de agosto, cando era preciso tornar o sol. Ademais da señora Jesusa compoñen a escena o alcalde de entón, José Otero Fernández, portando unha copiña de vidro na man; o Gobernador Civil de Pontevedra catando unha rosquilla e, á dereita, o crego  D. Manuel Martínez (que daquela era párroco de Agolada e logo foi de Ventosa).
É a imaxe más antiga que posuímos dos Pendellos nun día de feira e con xente. Todo un documento que vén a enriquecer a memoria da feira de Agolada.

16 xuño 2016

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (XV)

RELATO AUTOBIOGRÁFICO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA). 
Hai persoas cun verdadeiro e constante apego físico e mental ás terras e á labranza. Este era o caso doutro paisano que únicamente abandonaba a súa actividade para asistir a algunha feira. En comparación cos demais, levaba unha vida monótona, rutineira; o tempo transcorría para el apenas sen cambios. Non facía caso ás normas sociais; supoñemos que nin sequera pensaba por que  facía as cousas así ou os outros as facían doutra forma. Quizais lle era moito máis fácil seguir vivindo no seu mundo o mesmo ca sempre, sen especular cos fins ou os porqués.
A súa celebridade debíase esencialmente á súa forma peculiar de vestir e a súa tartamudez; ambas cousas eran motivo de moitos comentarios e chistes entre o vecindario.

Contan que cando ía á escola, ao aprender as primeiras letras, xa non amosaba moito interese. É probable que a mestra non houbese diagnosticado con exactitude as súas calidades, pero, parecéndolle que non progresaba o suficiente, sentábao nas primeiras filas, seguramente para motivalo. E el estaba sempre co libro na man e mirando de reollo, e cando vía que a mestra se achegaba, lía repetidamente: “a, a, a...”. E se a profesora lle preguntaba como dicía aquí ou alí, el contestaba sen dubidar: “a!”
En canto á vestimenta, o signo de identidade era esa mesma falta de cambio, xa que o pantalón era case tan vello como o personaxe mesmo. Algúns chamaban ao seu traxe “de luces”, e algo había de razón polo que tiña de relucente, como o dos toureiros ou porque os seus multicolores remendos constituían como un mosaico de brillos. No pantalón, en efecto, sería imposible descubrir a tea orixinaria ou determinar cantos remendos o compoñían, a antigüidade dun cosido ou outras cuestións polo estilo. Do que non cabía dúbida era de que o pantalón tiña moitos anos “de voo” -e de terra-, pois só se desposuía desta peza dúas ou tres veces ao ano, nos días que o interpretaba como de gran solemnidade. Segundo declaraba, sentíase moi a gusto co traxe. Consideraba que tiña moitas vantaxes, e así, cando alguén se chanceaba dicíndolle que estaba pasado de moda, el explicáballe que aínda que se sentase sobre unha desas grandes gavellas de toxos que rozaba todos os días, nunca as espiñas lograban perforar a tea e pinchalo, “e iso vale moito”, concluía.
Andando con lentitude, co corpo algo inclinado cara a adiante, e bambeándose cara aos lados, podiámolo ver un día calquera, e a calquera hora -xa que el non seguía o horario de traballo normal do resto dos labradores- coas vacas cara ao monte, ou co carro, ou coa fouce...; levaba polo xeral unha fiambreira coa comida, pois adoitaba permanecer no traballo ata a noite. Se alguén o saudaba ou lle preguntaba algo, tiña que esperar a que emprendese o proceso de resposta, comezaba a mover a cabeza e ía emitindo unha cadea de palabras entrecortadas, con máis rapidez ao final da frase..., e seguía o seu rumbo.
(A foto é de Ton van Vliet, 1980).

09 maio 2016

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (XIV)

RELATO AUTOBIOGRÁFICO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA). 
Praza da feira, Agolada, capital do concello homónimo.
Dentro da análise que vimos facendo da vila, non deberiamos omitir o aspecto das relacións humanas, porque aquí era onde primeiro se ampliaba o círculo de coñecidos, ao coincidir con veciños doutras parroquias, máis ou menos próximas, coas que se intercambiaban impresións. Obviamente, a capital era o lugar máis frecuente para as interrelacións persoais dos veciños do municipio, ademais das administrativas, comerciais ou de diversión das que xa falamos.
Desentrañando o ser e o sentir daquelas xentes, centrarémonos primeiro nalgúns individuos da parroquia, e, máis adiante, na familia e a parroquia en xeral. 
Ao falar de casos singulares, non se trata de facer unha antoloxía de “vilariñeses ilustres”, senón de fixarse nalgunhas persoas máis coñecidas dentro da parroquia, e que coas súas peculiares formas de pensar, de concibir a vida, de comportarse, sobresaían nese conxunto. Poderase ver, igual que en toda sociedade, uns homes con distintos caracteres, capacidades, apego á terra.
Dentro destes aos que vou elevar á categoría de personaxes, debería empezar por un señor que vivía nunha casa contigua á miña. Había unha parede medianeira ancha separando ambas casas, pero polas noites podía oírse falar dun lado a outro. Encarnaba ao paisano que saíra pouco da aldea e vivía alí sosegadamente, arando as terras e apacentando os seus gandos. Moitos días ía coas vacas ao monte e aquí, xunto con outros pastores, facía unha fogueira ou gorecíase da choiva baixo algún penedo, e ía contándolles aos outros calquera historia de tempos pasados. Tíñano por ocorrente por pequenas orixinalidades, como, por exemplo, esconderse se vía vir a alguén por un camiño, e cando este chegaba á súa altura dáballe un pequeno susto imitando onomatopeicamente a voz do cuco ou doutro animal.
Ademais de labrador, era canteiro, e acudía sempre que o contrataban para facer algún traballo con pedra; para isto, non só dispoñía de macetas, punteiros e demais ferramentas propias do oficio, senón tamén dos “ventos”, un artiluxio co cal, accionando a man un sistema de poleas, conseguíase levantar grandes pesos. Tamén actuaba como enterrador, escavando, con axuda dalgún outro, a fosa para algún veciño falecido.
E gustáballe o viño: cando se emborrachaba nunha feira ou nunha taberna, adoitaba rir e emitir berros festivos; se regresaba a casa ebrio pola noite, buscaba a forma de atopar a alguén que o acompañase, para collelo do brazo e, zigzagueando polo camiño, bisbarlle ao oído contos, os cales case sempre remataba con esta frase: “o importante é non mancarse”. Raramente se vía de mal humor ou dramatizando os acontecementos; sempre estaba disposto para sentarse con alguén que atopase e, mentres leaba un cigarro, case esquecéndose do transcorrer do tempo, tecer historias de xentes e feitos.
Aldea de Velpellós, onde residía O Mariñeiro (imaxe cedida por Manuel Méndez e enviada por J. Antonio F. Sucasas)
Había outro señor algo máis novo que o anterior, baixo de estatura, áxil, bulicioso, falangueiro, chispeante na súa conversa..., ao que case ninguén coñecía polo seu nome de pía, senón por un alcume mariñeiro, porque nacera na beiramar, orixe que el recordaba a miúdo e que a súa fala rápida e seseante denotaba perfectamente.
Pero máis que este home aberto e falador, que traballaba normalmente na súa casa ou saía a outras a gañar o xornal, coñecíase a aquel das feiras, festas e mercados, que terminaba sempre bébedo. Cando isto sucedía, falaba polos cóbados, bailaba e poñíase moi pesado: insultaba á xente, incitaba á pelexa e xurdía a barafunda; dicía que era pistoleiro, facíase forte, bravucón... Non era raro que preparase algunha lea e terminase cunha malleira no pelello, propinada por algún dos presentes que se sentise insultado ou molesto coas súas bromas, ou perseguido polas forzas da orde que o conminaban a que se largase rapidamente. Mais, malia estes e moitos outros malos tratos que recibiu o seu corpo (durmindo incluso varias noites en calquera esquina), amosou sempre unha excepcional dureza física: xamais estivo doente, e ao día seguinte de pasar unha noite á intemperie, sempre aparecía fresco e lúcido, coma se nada sucedese.
Os que estaban ao seu lado, acompañándoo na esmorga, ao principio aguantábanlle ben as bromas, e ata o aclamaban para divertirse á súa conta, pero ao final, el levaba sempre a peor parte, e terminaba quizáis durmindo a borracheira en calquera recuncho.
Unha das anécdotas máis curiosas din que lle pasou un día doce na feira de Agolada. Unha vez máis, a media tarde, comezaba a estar lixeiramente “contento”, polo viño; e, tamén como de costume, a Garda Civil viuno, e, a fin de evitar incidentes, mandoulle que se fose marchando para a casa.
-Si, señores, axiña, só teño que facer un recado, conque, fágame o favor -díxolle a un dos gardas- de sosterme un anaquiño este cesto, que contén un par de coellos que comprei; coide que non se escapen, que eu volvo nun momento.
-Está ben -respondeu o axente-, non tarde.
En principio, nada parecía estraño no caso, polo que o garda civil non puxo reparos á petición. Si era, con todo, insólita aquela imaxe dun garda armado con fusil e sostendo un cesto na man. A xente que por alí circulaba preguntábase un tanto perplexa que pasaría.
Quince minutos, vinte, trinta..., os gardas xa preguntaran a varios viandantes se viran por algún sitio ao dono do cesto, pero ninguén lles daba razón. Uns amigos descubrírono nun bar próximo, tomando unha copa: xa entrara en dous ou tres máis e estaba perfectamente “colocado”, bailando, cantando e rodeado duns cantos que lle seguían a xoldra; esqueceuse dos gardas, do cesto, dos coellos e ata de si mesmo. Pero cando o avisaron de que os gardas o andaban buscando, aínda que xa non se mantiña ben en pé, decatouse do risco que corría, e, polo que puidese pasar, foise a fume de carozo, e indicoulles aos que alí estaban que se preguntaban por el, dixesen que se atopou mal e non puidera pasar a recoller o cesto.
O garda, sen explicarse moi ben que pasara, non tivo outro remedio que darlle o cesto a un veciño, insistíndolle en que coidase ben os coellos... E parece que contaba que, nos seus anos de profesión, nunca lle sucedera un caso semellante.
As dúas primeiras imaxes desta entrada foron tomadas por Ton van Vliet en 1979.

28 abril 2016

COLECTIVO BALUARTE DOS PENDELLOS PIDE O VOSO APOIO COMO SOCIOS

Recentemente xurdiu en Agolada e Lalín un colectivo de persoas, do que formo parte, dispostas a traballar para culminar as obras de restauración do Conxunto Histórico-Artístico de Os Pendellos de Agolada. Estas obras estarían plenamente xustificadas coa posta en uso permanente das distintas construcións. Igualmente pretendemos a creación dun Padroado dos Pendellos para dirixir e orientar a xestión futura do recinto.
CAMPAÑA DE FILIACIÓN DE SOCIOS:
Para que os obxectivos (recuperación integral dos Pendellos de Agolada e a súa posta en funcionamento permanente) cos que nace este colectivo se cumpran, precisamos da vosa colaboración. O respaldo social é importante á hora de presentarnos diante da administración, polo que vos pedimos que nos apoiedes facéndovos socias e socios do colectivo. Non hai cotas de ningún tipo, só tedes que enviar cuberto o seguinte texto  a:

pendellobaluarte@gmail.com


Nome e apelidos, con DNI ............................, localidade de residencia..................,
e-mail......................................................,
PRESTO O MEU APOIO E DESEXO FORMAR PARTE DO COLECTIVO BALUARTE DOS PENDELLOS para tratar de acadar os obxectivos expresados na carta-invitación e intentar que se cree un Padroado para a súa xestión futura.
……………........., ……. de ……………… de 2016




Moitas grazas polo voso apoio!!

24 abril 2016

MARÍA DO CEO VISITA AGOLADA E CORREO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS


 Manolo:
   Onte estive no concerto de María do Ceo, um espetáculo musical muito bom. Parabéns tambén pela tua apresentação, muito interessante, sobretudo pela ligação que fizeste entre a cultura das duas partes do Minho. Eu acho que conhecer um pouco melhor a língua portuguesa poderia ajudar-nos a entrar em contato com duzentos milhões de falantes.

   Aproveito a ocasião para te cumprimentar e para te mandar uma foto de quando éramos crianças na escola de Vilariño. A foto está feita na frente do noso portal, quer dizer, tambén na frente da escola de Vilariño, e data aproximadamente do 1960 ou 1961. O maestro, don Belisario, está na parte de tras, e na segunda fila, em pé, de esquerda para direita, estão: 1. Servando Vázquez, com casaco com botões brancos (do Merendeiro do Arnego), 2. Manolo Méndez (que é o rapaz que me mandou a foto, filho do Mendez de Velpellós, e que mora em Valencia há já muitos anos), 3. Javier Pumar (irmão de Manolo Pumar, de Vilariño), 4. José Antonio Fernández Sucasas.
  Na primeira fila, de cócoras ("en cuclillas"), acho que os rapaces são: Ovidio Méndez (da Lagoa), Pepe Tarrío (de Lagoa), Ovidio Pérez Castro (já falecido, irmão de Eusebio da Lagoa), Alvaro Pumar (da Lagoa, vive em Burgos, irmão de Marisa, a mulher de Joel, que vivem perto da gasolinera de Agolada), e Abel Coego (o dos pescados).
   Estes sao alguns dos que posso reconhecer. Acho que é interessante.
         Parabéns e Cumprimentos
                 José Antonio Fernández Sucasas
Dous feitos desta fin de semana romperon a miña rutina e ocuparon a miña atención: o concerto que María do Ceo ofreceu en Agolada e unha entrañable foto nun correo do amigo e colega José Antonio Fernández Sucasas (Por certo, nel fai gala dos seus coñecementos do portugués, como tributo a esa ligazón que debería xunguirnos aos pobos irmáns). Ambos feitos aparecen relacionados no correo e así os recollo no blog. A foto explícase por si soa, coma toda imaxe con medio século de historia, un anaco das nosas vidas recuperado. (A imaxe foille facilitada moi xentilmente a José Antonio por Manuel Méndez, natural de Velpellós e que actualmente reside en Valencia. Quede constancia do noso agradecemento. Atribúese a autoría da foto a Manuel Galego Iglesias).
O concerto de María do Ceo tivo para min a sastifacción de coñecela en persoa e de escoitala en directo e gozar coa excelencia da súa voz e do seu rico repertorio. E cóubome a honra de participar na presentación do seu disco, por petición do Concello de Agolada.
Deixo constancia no blog das miñas palabras, pronunciadas na tarde-noite de onte no salón de actos do Centro Social de Agolada, e envío un saúdo moi agarimoso deica Pereiro de Aguiar para María do Ceo, Xosé Salgado e Álex Salgado. Tamén Para Armando e Carmen e Lorinda.

Boas tardes. A miña presenza aquí  responde  a unha invitación do Concello de Agolada para versar sobre Galicia e Portugal neste evento de excepción para Agolada. Non é frecuente ter na nosa vila figuras da canción da calidade de María do Ceo.

Intentarei ser breve porque o que nos reúne aquí é a presenza desta significada compositora-intérprete portugalega. Acabo de utilizar o xentilicio “portugalega” con toda a intención, aínda que a alguén lle poida chamar a atención. Portugalicia é unha entelequia coa que moitos intelectuais de ambas beiras do pai Miño levan soñado. María do Ceo é un expoñente ideal desa Portugalicia arelada, nada no Porto e acollida desde a idade temperá de 7 anos na cidade de Ourense, onde reside. María do Ceo: compendio de Galicia e Portugal, fado do Douro, saudade do Miño. 

María está hoxe conosco para ofrecernos a súa música no celme da súa voz e para presentarnos o seu novo disco. Mais a min encoméndanme que fale  dos lazos que nos xunguen a Galicia e Portugal, das dúas  culturas, das dúas linguas.

Eu soño con esa Portugalicia, onde as fronteiras de antano se vaian diluíndo e dando paso a unha raia porosa que nos interrelacione intensamente aos dous pobos irmáns que no pasado compartiron lingua e historia.  Soño con que o presente e o futuro nos acheguen máis e nos proxecten cara o mundo da lusofonía e que nós, os galegos, descubramos e comprendamos a importancia desta posibilidade comunicativa.

Soño con Galicia e Portugal convertidas naquel Couto Mixto de Rubiás, Santiago e Meaus como o que antano se conformou na raia entre Calvos de Randín, Baltar e Montalegre. Podo permitirme soñar con ese “anaco de terra enteira,  entelequia libertaria sementada de esperanza, con fronteiras de pedra e auga, onde o pobo é quen máis ordena”. Soño con ese espazo histórico como marco de referencia para as futuras relacións dos dous pobos irmáns. E que María do Ceo estea alí para cantarnos a alegría do himno que lle compuxo.

Gustaríame que Galicia e Portugal se prodigasen máis nos encontros, de ir e vir, de traer e levar, de pedir e ofrecer, de ensinar e aprender. Temos tanto que aprender de Portugal!  

Galicia e Portugal, terras irmás que sufriron longamente a tallada fronteiriza, souberon de anos de nostalxia, de malencolía, de fado. Pido un futuro irmandado e optimista para estas dúas terras que son unha a prolongación da  outra. De tal xeito que Galicia é o Portugal do Norte e Portugal é a Galicia do Sur. Curiosamente unha termina onde a outra comeza e solápanse sen costuras artificiais, tamén nos topónimos: PORTUGALICIA.

 Quero rematar con palabras do poeta portugués João Verde, nado en Monçao. Están alí en Monçao no paseo da fortaleça impresos nos típicos azulexos de Portugal. A contemplación da Galiza afastada pela raia e o Minho desde a fortaleça de Monçao inspiroulle estes versos oportunos:
Vendo-os assim tão pertinho,
a Galiza mail’ o Minho,
são como dois namorados
que o rio traz separados
quasi desde o nascimento.
Deixal-os, pois, namorar
já que os paes para casar
lhes não dão consentimento
Máis nada. Muito obrigado, María do Ceo. Que teñades feliz estancia n’Agolada.

09 abril 2016

RESTOS ARQUEOLÓXICOS DO MOSTEIRO DE ÓRREA (AGOLADA)

Tratar de escribir sobre a historia do mosteiro de monxas benedictinas de Órrea é tarefa difícil pola escaseza de documentación  ao respecto, segundo confesan os historiadores que se acercaron ao seu coñecemento. Un achegamento podemos encontralo no PDF da tese doutoral de Teresa Claudina Moure Pena. Existe tamén unha publicación do profesor FERNÁNDEZ DE VIANA Y VIEITES, JOSÉ IGNACIO " “San Andrés de Órrea, monasterio benedictino”. Santa María del Paular, 1977 (separata).
Nestas publicacións acharemos algunhas referencias á súa fundación (existe un pergameo que di que en 1171 a abadesa de Órrea, Toda Roderici, fai unha doazón ao mosteiro de Sobrado) , o seu abadoloxio, varios foros e compra-vendas, recollidos no Tumbo de Órrea, arquivado no mosteiro de Antealtares en Santiago, a onde fora trasladada toda a documentación de Órrea, unha vez que as monxas quedaran anexionadas a San Paio de Antealtares en 1499, cando era abadesa dona Aldara López de Figueroa.
O que centra o meu interese ao xirar visita a Órrea, non é exactamente a súa historia, senón a constatación de que alí pervive a memoria dun mosteiro, e non só dunha igrexa parroquial, nos restos arqueolóxicos, na memoria colectiva e na microtoponimia. Despois de 517 anos aínda se denomina unha fonte como Fonte das Monxas (non é difícil aventurar que esta fonte surtiría de auga o antigo mosteiro) e un camiño, que sae desde as inmediacións da igrexa cara a aldea de Vilariño previo paso polo cruceiro de Talladente;  denomínase aínda como o Camiño das Monxas. As fincas próximas reciben os nomes de Prado do Igrexario e Prado de Mosteiro (en referencia ao propietario, de apelido Mosteiro).
Outro sinal inequívoco dese pasado monacal de Órrea encontrámolo na casa máis próxima ao templo e que ocupa terreo da antiga clausura, coñecida como casa da Tulla. Desta denominación é fácil deducir que esta casa funcionou durante anos como lugar de recollida de tributos (especialmente gran) á igrexa ou ao mosteiro de San Paio de Antealtares. A devandita casa presenta algúns restos arqueolóxicos que remiten ao antigo mosteiro. A palabra "tulla" alude a depósito, arca ou hucha para almacenar o cereal.
É frecuente que naqueles lugares onde houbo antigos mosteiros, logo abandonados, a pedra destes se aproveitase para erixir as construcións labregas do arredor.
Na casa da Tulla de Órrea quedan algunhas pedras gravadas que só se entenden como pertencentes a un edificio anterior, pois nesta casa están fóra de contexto.



 Nesta casa do número 4 da aldea sabemos que houbo unha reforma que fixo desaparecer unha fachada de perpiaños, dos que aínda queda un pequeno fragmento de paramento. Os outros foron destinados ao peche do patio dianteiro da casa, á escaleira de acceso, etc. Algúns deste perpiaños presentan molduras características dunha porta ou dunha ventá. É unha construción que se aparta da tipoloxía arquitectónica labrega da aldea. Todo fai supoñer que sería pedra do antigo claustro aproveitado nesta construción.


Que a segunda casa máis próxima ao mosteiro se chame a casa de Mosteiro e que os seus moradores leven este apelido non sorprende en absoluto. A orixe do apelido é bastante probable que derive desta proximidade ao cenobio benedictino. A factura construtiva da casa tamén invita a pensar que a profusión de perpiaños teña que ver coa facilidade de aproveitar material xa tallado previamente.
Esta  de arriba sería un expoñente claro da tipoloxía arquitectónica das casas labregas da zona. Nótense as diferenzas.




 O edificio da igrexa experimentou cambios neste cinco séculos transcorridos. Non só desapareceu o claustro. A fachada ten a súa metade superior reformada e adaptada aos gustos barrocos, os canzorriños do lado sur foron removidos, o Agnus Dei e a antefixa foron substituídos por un sinxelo pináculo barroco. O Agnus Dei xace agora oculto baixo a ara dun desaparecido cruceiro, adosado ao muro norte da ábsida.















No muro que rodea o adro aínda encontramos un antigo tímpano románico, basamentos dalgunhas columnas... Con bastante probabilidade, pertencentes ás dependencias monásticas.


31 marzo 2016

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (XIII)

RELATO AUTOBIOGRÁFICO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA). 
A escola era unha institución moi influínte na parroquia, aínda que menos que a Igrexa, porque soamente incluía directamente a un sector da poboación -poñamos a comprendida entre os cinco ou seis e os catorce anos, pero con desercións, abandonos prematuros e moitas faltas de asistencia-.
Dado que non existían outros medios, nese tempo, o que unha parroquia tivese un maior ou menor nivel cultural dependía en gran medida da preparación do mestre e do interese e da dedicación que este mostrase cara aos seus alumnos.
Escola de Vilariño en 1960. Mestre: D. Belisario, de Cadrón.
Os métodos de ensino que utilizaban non eran bos, pero os exalumnos e os pais adoitaban mostrarse agradecidos cara aos mestres e xustificaban a miúdo as súas actuacións baseadas nos castigos porque consideraban que o ensinar aos raparigos era un labor difícil. Aínda que se lles tiña certo respecto, non se adoitaba ver nos mestres a seres distintos nin distantes dos outros; é máis: moita xente acudía a eles para consultarlles problemas diversos.
Do mesmo xeito que no espiritual ou o cultural, había unión parroquial en asunto de diversións. O máis representativo disto serían as festas patronais, celebradas, invariablemente, o quince de agosto, a maior, e o dous de febreiro, a menor. Os veciños participaban en todos os actos, de modo
que, xa pasado o mediodía asistían, estreando quizás un traxe, á misa solemne, concelebrada por varios curas, e á procesión; a continuación toda a familia comía na casa, acompañada por outros amigos e familiares invitados -algúns destes poida que só se visen de festa en festa-; e tras esa comida opípara e relaxada, os festexos terminarían na xolda do campo da romaría, onde todos os veciños de Vilariño e doutras parroquias próximas, que tamén acudían á verbena, bailaban, tomaban unha copa ou -os máis pequenos- corricaban por entre as árbores. Os idilios xurdidos á beira dos carballos e bailando ao son duns cantos músicos darían orixe a moitos dos matrimonios dos vilariñeses.
E non se pode pasar por alto, para rematar, a parroquia como unidade económica na organización da venda de produtos como o leite -todas as mañás pasaba polas portas un leiteiro, porteando dous bidóns ó lombo dun cabalo-, ou asociándose para traballos colectivos como a malla.
A principal manifestación comercial era a feira de Agolada, onde se compraban e vendían becerros, vacas, leitóns, galiñas, roupas, comestibles…
Das liñas anteriores pode dicirse que a parroquia funcionaba como entidade socioeconómica. Non tiña, con todo, órganos oficiais de goberno, pois unicamente podiamos outorgar tal categoría ao pedáneo, a quen a xente non lle coñecía outra misión que a de delegado do Concello, encargado de colocar as notificacións oficiais os domingos na cancela do adro.
Ascendendo, a seguinte entidade sería o municipio. Comúnmente falábase sempre de concello, para designar o territorio e o goberno municipais, e distinguíanse as aldeas da capital, Agolada, á que se daba a categoría de pobo. Cando se vía a alguén, con roupa nova, subindo pola pista, adoitábaselle preguntar:
-Vas ao pobo?
Esta pregunta indicaba que na mente do paisano había a contraposición, fronte ás aldeas, dunha zona máis urbana, onde se ía non a facer un traballo como o habitual, de cultivar a terra, senón algunha operación comercial ou administrativa; víase ata como cun maior nivel de vida, con outro estatus social.
Ao pobo íase poucas veces, só cando había que facer algo concreto, porque ao campesiño non lle era posible deixar os seus quefaceres máis que algúns días. Tardábase preto dunha hora en percorrer os catro quilómetros de distancia, os tres primeiros pola pista ou por un carreiro que pasaba xunto á igrexa de Esperante, e o último, desde o lugar chamado O Penedo, pola estrada xeral.
Agolada era o primeiro peldaño administrativo, sé do Concello, do Xulgado, da “Hermandad de Labradores”. Pero os contactos entre os gobernantes destes organismos e os administrados eran escasos. Quen viviamos nas aldeas tiñamos unha vaga idea de que existían estes poderes, pero non sabiamos exactamente para que servía cada un, e ademais, cando alguén ía a Agolada por algún problema administrativo, raramente era para falar cun gobernante, senón máis ben para pagar un imposto ou arranxar algún papel no Xulgado.
Outro servizo ao que se acudía era o sanitario. A atención non podía ser boa porque había un médico para os máis de catro mil habitantes do municipio. Claro que só se ía ao médico en circunstancias graves, ás veces extremas. Alí estaba tamén o veterinario, cuxos servizos aínda se reclamaban menos, pois, dun lado, non se levaba ningún control regular do gando, e doutro, a xente consideraba normalmente máis eficaces os remedios caseiros ou a intervención dalgún veciño entendido. A farmacia estaba rexentada por un señor maior ao que todos coñecían como O Boticario. Era un home de experiencia, e dirixíanse a el non só para que lles despachara un medicamento, senón a que os orientase sobre que se lle debía administrar a un animal ou persoa, logo de explicarlle os síntomas da enfermidade. Tiña moita reputación.
A capital do municipio era tamén importante comercialmente. Nela comprábanse artigos necesarios para a casa: comestibles (aceite, azucre, pan de trigo e carne de vaca para o día da festa), teas, zapatos, ferramentas. O día da feira nos varios tenderetes instalados por fóra aumentaban as posibilidades de elección; este día xeralmente comprábanse zocos novos -o calzado que todos levabamos a diario- para algún da casa.
En canto ás comunicacións, en Agolada confluían as dúas principais liñas de autobuses: a Gómez
de Castro, que, con catro servizos diarios en cada sentido, uníanos con Lugo e Pontevedra e Vigo, e outra chamada Pereira, na que se podía viaxar ata Carballiño ou A Coruña. A primeira tiña fama de ser máis segura e puntual: moitos paisanos sabían a hora mirando cando pasaba o coche de Lugo das nove e media, ou o de Pontevedra das doce. Ademais destas dúas liñas regulares, un empresario chamado Meijide tiña autobuses de servizos discrecionais a feiras e festas.
Polo que se refire ao teléfono, en Agolada estaba a única centraliña, moi rudimentaria, desde a que, logo dunha espera de horas, e case con seguridade oíndo mal, era posible chamar a algún familiar. En todo caso, isto ocorría moi esporadicamente; a comunicación máis normal e segura nestes tempos era a postal.

09 marzo 2016

VESTIXIOS DO CLAUSTRO DO MOSTEIRO DE VILANOVA DE DOZÓN

En 1499, coa morte da abadesa dona Isabel de Ulloa, a vida monástica extinguíase en Dozón. O mosteiro fora anexionado, con outros moitos pequenos mosteiros de monxas bieitas de Galicia, ao mosteiro de San Paio de Antealtares en Santiago. A partir dese momento claustro e igrexa seguiron camiños ben diferentes. Mentres o templo continuou o seu servizo parroquial baixo a advocación de San Pedro, o claustro quedou exposto ao devir dos tempos. Cumprindo unha máxima que afecta a todo o patrimonio arquitectónico (Todo aquilo que non se usa, remata por arruinarse), o claustro iniciou o seu declive ata a súa completa desaparición como espazo anexo ao templo.

As únicas referencias que nos quedan do seu valor arquitectónico encóntranse nas casas do arredor. Perpiaños con molduras paralelas, dous brasóns moi semellantes, fragmentos de arquivoltas decoradas, tres ménsulas e un desaparecido capitel son suficientes para corroborar a calidade arquitectónica do recinto pechado que albergaba cociña, refectorio, sala capitular, almacéns, celas e un posible scriptorium. O espazo no que se desenrolaba o LABORA, mentres que o templo era o lugar do ORA.
Fragmentos de arquivoltas

Perpiaño con moldura lateral.
A carón da igrexa hai un edificio en pé, que foi usado como vivenda (quizais reitoral) na planta alta e como corte ou palleira na planta baixa, onde predomina o uso de perpiaños perfectamente labrados. Pero polas distintas molduras colocadas ao chou, advírtese que o edificio foi reconstruído con materiais doutro edificio anterior (o claustro).

Non é difícil aventurar cal foi o devir do edificio. Extinguida a vida contemplativa das monxas en Vilanova, quizais seguise durante decenios como un priorato que tributaba a San Paio de Antealtares, e logo xa coa Desamortización, moi probablemente foron vendidos os seus materiais para a construción das casas labregas das inmediacións, como sucedeu en tantos outros lugares con idéntico final. Por iso sempre é interesante dar un paseo no entorno destes edificios e ir coa mirada moi atenta ás pedras, que sendo mudas, falan da historia con estática elocuencia.
 Nunha entrada anterior deste mesmo blog falei do desaparecido capitel que puiden retratar en varias ocasións anteriores a 1995.