02 xullo 2015

CORAZÓN DA ARTESANÍA (IV MOSTRA NOS PENDELLOS DE AGOLADA)

Mañá 3 de xullo comezan tres días grandes para Agolada. Os Pendellos volven acoller o Corazón da Artesanía. Un evento de luxo organizado pola Consellería de Industria e Turismo e a Asociación Galega de Artesáns. Non é unha mostra calquera, das moitas que se poden ver por toda Galicia. Aquí xúntanse moitos factores que a elevan por enriba: artesanía, talleres en vivo, conferencias, coloquios, obradoiros, gastronomía, degustacións, música e o escenario dos Pendellos de Agolada, conxunto histórico- artístico, que serve de perfecto decorado para resaltar os múltiples valores dos produtos aquí expostos.
 Este ano Os Pendellos  volven rexurdir en restauración doutros espazos recuperados para acoller a esa cincuentena longa de artesáns que mañá poboarán este ancestral recinto, como antano o fixeran os innúmeros feirantes da Galicia interior.
 As imaxes aquí expostas corresponden a distintos momentos desta 4ª fase de restauración. Mañá estaremos alí para gozar da mellor artesanía e destes espazos definitivamente recuperados para unha nova vida.




Recollo este fragmento de prensa con declaracións do alcalde Ramiro Varela referidas aos Pendellos e a esta Mostra de Artesanía:
Los pequeños ayuntamientos "desaparecerán" sin iniciativas.
Este lugar es "un marco incomparable", como lo ha definido el alcalde de Agolada, Ramiro Varela, quien ha señalado que esta feria repercute "mucho" a nivel económico y en el comercio de la localidad, ya que "desgraciadamente en los ayuntamientos pequeñitos, si no lo remedian con alguna cosa de estas, la desaparición no va a estar muy lejos".
Al respecto, el regidor ha apuntado que en Agolada "hay muy pocas empresas" y "algunas que había cerraron", por lo que ha agradecido el apoyo de la Xunta para esta propuesta que cree "un orgullo" para el municipio.
 Este pendello é unha solución arquitectónica concibida polo equipo de arquitectos que levan a cabo este proceso restaurador nos Pendellos de Agolada. Polo pragmatismo, pola estética  e polo enxeño merecen toda a miña admiración e aprobación.


 Teño comentado en varios lugares e con distintas persoas a necesidade imperiosa de acometer a recuperación dos Pendellos expositores da Rúa da Parranda (que fora antano a principal arteria do recinto dos Pendellos). Contribuirían decididamente a darlle un novo pulo a este evento xa consolidado. Sei que a Consellería e os artesáns apostaron por Agolada grazas aos Pendellos restaurados. Para expoñer en telderetes de deseño non fai falta vir a Agolada, serve calquera paseo dunha alameda de calquera vila ou cidade de Galicia. Pero expoñer no mellor recinto de pendellos de feira, ter espazos para conferencias, proxeccións e comedores para as degustacións; iso só se pode encontrar en Agolada. Cos pendellos expositores da Parranda esta mostra ou calquera outra ganaría en atractivo e interese e o recinto dos Pendellos consolidaría unha restauración longamente demandada, dándolle cohesión ao recinto, que agora fica fendido en tres cachelos desde que unha irreflexiva actuación municipal en 1977 executara vías de asfalto para "urbanizar" os Pendellos.

Os de Agolada temos que ser conscientes da importancia deste recinto e da repercusión económica, social e mediática desta Mostra que nos regalou a Xunta de Galicia e a Asociación Galega de Artesáns. E creo que tamén debemos agradecer a implicación da Deputación de Pontevedra e da Consellería de Cultura na restauración deste antigo mercado. Impresionante a implicación da Deputación e a ilusión con que acometeu este proxecto. Só un pero, darlle máis uso ao longo de todo ano. Esa asignatura haberá que "recuperala en setembro" (enténdase o símil académico). Confiemos en que os novos rexedores da Deputación culminen esta obra incompleta.
Como evidencia desa repercusión mediática quedan aquí varias ligazóns con moita información e o programa de actos destes tres días:
LA VOZ DE GALICIA
A VOZ DE GALICIA
FARO DE VIGO
FUNDACIÓN CENTRO GALEGO DA ARTESANÍA
GALICIA DIXITAL
ASOCIACION GALEGA DE DESEÑADORES
BEN BO (GASTRONOMÍA ATLÁNTICA)
EL CORREO GALLEGO
NOTICIEIRO GALEGO
A VAIRA. CONSERVAS
SILVANA NAVARRO
LA ALACENA ROJA
GALICIA DE MODA
GALICIA EN EL MUNDO
FUNDESARTE
OBRADOIRUM
CULTURA DE GALICIA
EL SABOR DE LO DULCE
...

01 xullo 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (VI). O MUÍÑO E A MOENDA

Feita a malla, era preciso seguir co gran, a fin de separalo de todas as impurezas que tiña mesturadas. Este traballo de limpeza, para o que eran suficientes as persoas da casa ou poucas máis, levábase a cabo poucos días despois da malla. Para iso había que ir buscar a Esperante a máquina de Pepe de Pumar (que, por certo, era compañeiro de quinta do meu pai). Formábase unha pequena cadea de persoas. Dous ou tres transportaban en cestas o centeo, aínda sucio, desde o hórreo ata a cubeta da
máquina limpadora. Na máquina traballaban dúas, un facendo virar un manubrio que poñía en marcha as cribas e o ventilador, e outro “Pumar” removendo o gran na cubeta cunha variña para que fose pasando ás cribas. Finalmente, tres ou catro recollían o gran limpo, e levábano en sacos ás huchas.

Con esta operación tiñamos xa o gran libre de po e palla. O po, ao que chamaban “caño”, quedaría apilado na eira, e serviría para estender nos prados como abono. A palla, xa amontoada o día da malla, cubriría outras varias necesidades, utilizándose para cama de animais, para chamuscar os porcos na matanza, para forraxe das vacas, ou ata para levar, a modo de antorcha, un facho aceso “fachuco” nalgunha noite escura por un camiño.

O gran, depositado, como dixemos, en arcas de madeira, constituía unha reserva alimenticia para todo o ano, case sempre transformado en fariña (coa que se facía o pan) e salvado para os animais.
Esta transformación facíase no muíño, un dos lugares máis relevantes dentro da cultura rural galega. O ir ao muíño, co saco ao lombo, era unha especie de peregrinaxe que se repetía, máis ou menos, unha vez á semana. Os muíños estaban xunto aos ríos ou regatos, situados nalgún lugar no que se puidese aproveitar un desnivel: desviábase a canle do río por unha presa, en cuxo último tramo había unha canle máis estreita cunha forte inclinación, que conducía a auga a unha roda de madeira “rodicio” con pequenas aspas en forma de culleres. A forza hidráulica facía virar a gran velocidade esa roda, a cal transmitía o movemento a outra superior de pedra (a moa) á que estaba unida por un eixe vertical. Esta moa viraba encima doutra pedra fixa, de igual diámetro, chamada pé. O gran caía aos poucos desde un caixón con forma de pirámide invertida ( a “moega”), penetraba polo burato perforado no centro da moa, entre esta e o pé, e de alí saía xa convertido en fariña.

O muiñeiro, segundo empezaba a saír a fariña, collía unha pouca na man, observábaa ao tacto entre os dedos, e no caso de que lle parecese que non estaba ben, separaba ou xuntaba máis as dúas pedras, por medio dunha rosca que levantaba ou baixaba o eixe, para que a fariña saíse máis grosa ou máis fina.

Pero máis que este proceso mecánico, interesa centrarse no aspecto humano, ou se se quere, nos valores que o muíño tiña na vida da xente do campo, naquela época en que eu era pícaro. Nós tiñamos un muíño pequeno no regato de Ponticela, nun prado ao que chamabamos, por iso, “Zarra do Muiño”, pero este funcionou moi pouco, e caeu pronto en desuso, probablemente por non ser rendible para unha soa familia. O que si se podía considerar un muíño de importancia era o de Abeledo, situado no mesmo río, augas abaixo. Este estaba ben construído; tiña unha presa cun amplo canal, e tres moas, das que podían poñerse en funcionamento ata dúas ao tempo. A el afluían non só os veciños da parroquia de Vilariño, senón tamén os doutras próximas como Santa Comba ou Merlín.
O muíño convertíase nun centro destacable na vida comunitaria, tanto desde o punto de vista económico como de relación social: non esquezamos, dunha parte, que aquí tiña lugar a última transformación do gran antes da panificación, e que a mesma fariña era un preciado alimento para o gando vacún e porcino; pero doutro lado, o muíño era tamén un lugar de tertulia, onde coincidían xentes de distintas aldeas, novas e maiores, e podíanse saber novidades que ocorreran nalgún lugar ou ata xurdir romances entre mozos que se coñecían alí. Era, en resumo, un sitio de traballo e de lecer. E en tempos pasados foino aínda máis: aínda quedaban vestixios de cando o muiñeiro cociñaba e durmía no muíño, debido á intensa actividade que o facía permanecer alí día e noite.

Os medios de transporte eran a mula ou o burro, que algúns tiñan case exclusivamente para este mester; o carro, que só se levaba en contadas ocasións, cando había que moer gran para unha gran fornada e para o gando; e a persoa mesma: carrexar o gran ao lombo era o máis corrente. Eu, desde moi pequeno ía co meu pai, ao principio, só acompañándoo, logo, levando tamén un saco máis pequeno. Ademais dos sacos de tea, había outros feitos do pelello dunha ovella ou cabra, curtido e debidamente cosido; estes eran máis duros e chamábanse “foles”.

Cargabamos os sacos ao ombreiro e descendiamos aquel pedregoso camiño, dun quilómetro. Cruzábase a presa por unha pontella, onde xa podía saberse se o muíño estaba en marcha ou parado, segundo a auga correse ou estivese en calma. Diante da porta do muíño había un cobertizo, no que se deixaba o saco cando non estaba o muiñeiro. Se o muíño estaba traballando, había que esperar ata que a un lle tocase a quenda; os que agardaban para moer (cos sons de fondo, monótonos, pero agradables, da auga e a moa) falaban da vida cotiá, da bonanza ou as inclemencias do tempo, dos últimos sucesos do pobo...; os nenos escoitabamos, xogabamos coa auga, mirabamos o que facía o muiñeiro: como vertía o gran e sacaba a “maquía” (cobro en especie dunha cantidade proporcional á moenda) ou con que presteza cortaba a auga tan pronto como se acababa o cereal, para que o muíño non andase en balde. (Esta frase feita tiña aquí a súa orixe e tomaba todo o seu sentido: se o muíño viraba sen gran, non só se desperdiciaban o tempo e a auga, senón que se estropeaba a moa ao rozar contra o pé). Notábase enseguida, aínda que non se estivese pendente do nivel do gran, porque a roda comezaba a aumentar a velocidade, e percibíase un son máis áspero e un cheiro a queimado.

Había tres moas: unha para o centeo, a do centro, para o millo, e a terceira, só para o trigo. Este último muíño era o máis delicado: chamábase “albeiro” porque del debía saír a fariña máis branca, e para iso non podía triturarse alí ningún outro cereal distinto ao trigo.
Terminada a moenda, o muiñeiro, o señor Abeledo, empezaba a recoller a fariña; suxeitaba a boca do saco aberta enrolándola nun aro redondo de madeira, e, cunha pequena pa, ía metendo a fariña no saco; ás veces, para que coubese, tiña que presionala cun pau. E, por fin, axudaríanos a poñer o saco sobre os nosos ombreiros, se as nosas forzas eras escasas, e emprenderiamos o regreso, agora costa arriba, cara a casa. No medio do traxecto, poderiamos facer un descanso, pousando o saco sobre un muro.

Na casa, a fariña quedaría repousando na artesa ata que fose consumida.

NOTA DO AUTOR DO BLOG:
Hai xa case dez anos arribei ao muíño de Abeledo despois de oír falar repetidas veces del. Nunha vagoada, á beira do rego de Merlín, cando aínda este non recibiu as augas do rego de Velpellós e moi preto da desembocadura no Arnego. Un edificio airoso con alpendre de antesala e un espazo muiñeiro amplo para dar cabida ás tres moas o burro e outros servizos auxiliares: banco de carpinteiro, forxa, zafra, pedra de afiar, pía e apeiros varios.
Daquel día son estas imaxes.
Tamén houbo un momento para a nostalxia ao ver tanto patrimonio rural en abandono e decadencia.






22 maio 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (V). A MALLA

RELATO AUTOBIOGRÁFICO DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA).












   Continuando a voltas co centeo, o seguinte paso sería levalo á eira para a malla. Para transportalo desde a leira nos carros interviñan dúas persoas, unha para botar os mollos ao carro, e o outro, arriba, para colocalos; mentres para o primeiro valía calquera de mediana forza, o que estaba no carro debía ter certa técnica e experiencia, para ir suxeitando os mollos uns con outros de maneira que a carga non se torcese cara a un lado, o que podía provocar que o carro envorcase. Os carros íanse descargando na eira, superficie que se ía a converter no centro de operacións. Nunha esquina facíase a meda o mesmo día que se traían os mollos da leira. Estes íanse amoreando horizontalmente, coas espigas cara a dentro, en círculos superpostos. As medas só as sabían facer ben os medadores, que, de xeonllos encima dos mollos, íanos agarrando un por un e apertándoos contra o anterior, ata conseguir esa morea con forma aproximada de palloza: un pé circular que  ía ancheando cara arriba e un tellado cónico. Podía elevarse ata os cinco ou seis metros; agora ben, tanto a anchura como a altura variaban segundo houbese moita ou pouca colleita; por iso, o bo medador debía ser tamén bo calculador, de modo que ao terminar non lle sobrasen nin, sobre todo, lle faltasen, mollos. A meda tiña que quedar rematada de maneira que non lle puidese entrar a auga da choiva, por iso no pé colocábanse os mollos en horizontal, pero na parte superior ían cada vez máis inclinados, ata terminar na cúpula case verticais. Ben observado, isto parecíase á construción dunha casa, en que o primeiro que había que ter en conta era que non caese nin deixase calar a auga, pero logo tamén se valoraba o feito de amontoar o cereal con certa arte, ou sexa, con simetría e esvelteza.
   Na miña casa, o que viña facer a nosa meda era sempre o señor Pepe do Pedro, un home pouco maior que o meu pai, algo duro de oído e moi pacífico. O da xordeira creaba problemas, porque sempre había que berrarlle desde abaixo cando preguntaba algo, e, aínda así, non todas as veces un quedaba seguro de que se decatara; o do carácter acougado, con todo, era unha gran vantaxe: nunca protestaba por nada, ata cando algún monllo lle batía con forza nas costas ou na cara.
   O medador era o verdadeiro artífice da meda. Pero non podemos deixar de mencionar ao que lle daba as gavelas. Ao principio isto non era difícil, pero conforme o montón subía, facíase máis duro lanzalas; cando se estaba chegando á cúspide, ás veces non había ninguén que lograse facelas chegar ata alí desde o chan, polo que era preciso facelo desde un carro ou unha escada. Isto facíano un ou dous, quen colaboraban así mesmo en dar información ao que estaba arriba sobre as gavelas que faltaban, para ver se conviña empezar xa a pechar (poñer o colmo ou dicirlle se sobresaían moito algunhas gavelas ou se se inclinaba cara a algún lado...).
   Unha das miñas ilusións de neno era subir á meda cando esta empezaba a alcanzar certa altura. Podíase axudar algo estando arriba, achegando os mollos ao medador, pero para min isto era, sobre todo, un xogo, sentíame alto, estaba por encima das casas...
 
 O señor Pepe, unha vez concluída a súa obra, descendía por unha escada, e, no chan, daba unha volta ao redor observándoa e comentando co meu pai e os outros axudantes algúns pormenores: se saíra lixeiramente torta ou se quizais calcularan mal e sobraran máis monllos da conta.
   Se había centeo e trigo, podían poñerse as colleitas ou ben en dúas medas ou ben na mesma, en senllas capas.
  En calquera caso, a partir de mediados de xullo, en cada eira habería polo menos unha meda ergueita, apuntando como frecha cara ao ceo, e simbolizando o froito de moitos traballos. Unha ou dúas semanas máis tarde, aparecería a máquina de mallar, que co seu zunido característico nos indicaría que era preciso empezar outra actividade na que traballarían en equipo todos os veciños, para separar o grao da palla, pero aproveitando ambas cousas.
  A malla era un traballo comunitario; asistía unha persoa das casas que tiñan pouca colleita, e, se esta era maior, dous ou ata tres: en total, entre quince e vinte persoas de Eirexe e Vilariño formaban ese conxunto de malladores que durante unha semana, normalmente de agosto, facía as mallas.
  A máquina era bastante rudimentaria, pero, segundo recordaban sempre os da xeración dos nosos pais, supoñía xa un adianto respecto de aqueles tempos en que tiñan que mallar os cereais a golpe de pau. O equipo estaba composto pola máquina propiamente dita, que separaba o gran da palla ao ir pasando os mollos por un cilindro que viraba a gran velocidade, e o motor, que había que acender cunha manivela, e que transmitía o movemento ao cilindro da máquina mediante unha polea. Cada un destes elementos dispoñía xa dun carro apropiado para transportalo, así que tan pronto como se acababa a malla na casa dun veciño, tería que vir o da seguinte, con dúas xugadas, para levar o motor e a máquina á súa eira. A continuación asentábanse ambos artefactos no lugar máis idóneo para traballar, e á distancia conveniente para que non se soltase a polea; isto era labor dos maquinistas (o dono da máquina e un axudante), que se encargaban ademais, turnándose, de meter os mollos á máquina. Antes de poñer o motor en marcha, había que encher de auga un gran depósito que tiña para a refrixeración, de aquí a escena habitual das mulleres carrexando caldeiros de auga dalgunha fonte próxima. En todas estas tarefas preparatorias tardábase bastante tempo. Por fin, xa a xente ía situándose nos distintos postos, e botábase o motor a andar. Esta cadea de traballadores tiña a súa orixe no que subía á cima da meda para ir botando abaixo os mollos; outro  recollíaos e poñíaos sobre o taboleiro da máquina, onde, subidos a unha estada, traballaban o que cortaba o atadallo de palla dos feixes,
o que abría estes para que a palla entrase esparexida, e o maquinista que introducía a palla á máquina. (Un dos comentarios frecuentes era dicir que aquel metía moita ou pouca palla, porque, segundo a cantidade, todo o resto do persoal se movería máis ou menos a présa). A partir de aquí, por unha banda da máquina, envolto entre anacos de espigas e outras sementes, saía o gran, que unhas mulleres ían arrastrando cara á superficie libre de eira para que outras compañeiras limpasen o máis gordo desa sucidade (o caño) envolvente con ramas longas de bídalo chamadas cañadeiras; logo, outras cargaban ese gran, aínda non de todo limpo, en cestas e levábano ao hórreo. A palla seguía un camiño distinto, e un home cunha galleta íaa desviando a uns moricos; aquí recollíana as mulleres en feixes debaixo do brazo e íana depositando nunha corda sostida por dous homes, un dos cales, cando consideraba que xa tiña unha cantidade suficiente para as súas forzas, levantábaa, axudado polo seu compañeiro, e levábaa ata o palleiro, ao que tería que subir por unha escada, poñendo, sen dúbida, a proba o seu equilibrio, pois ao ir suxeitando a palla sobre os ombreiros coas dúas mans, non podía agarrarse.
   Como vemos, había unha separación de funcións entre mulleres e homes, ocupándose estes, polo xeral, de cousas para as que se necesitaba maior forza física. Calquera das tarefas referidas podía ser realizada por calquera persoa, menos unha, o palleiro. Igual que antes cos mollos, non se podía amontoar a palla de calquera xeito; isto tiña a súa arte: facíano entre dous, un arriba, o experto, que distribuía a palla, e un axudante no chan, o cal ía igualándoa no pé e dándolle indicacións ao outro acerca de onde faltaba ou sobraba. Pode deducirse que tanto no proceso de construción como na forma eran semellantes a meda e o palleiro, aínda que este se facía moito máis rápido e a súa silueta era máis achaparrada e sen curvas.
   Cando xa pararan os zumbidos do motor, aínda quedaban detalles de acabado, como coller un feixe grande de palla e atalo pola parte das espigas, ben apertado, para suxeitar o palleiro, cravándoo na cúspide cun pau longo. A confección deste penacho, chamado curuto, encomendábase ás mulleres, quen sempre o adornaban con ramas de loureiro e flores, a modo de remate da obra.
   A imaxe da malla, contemplada un pouco de lonxe, asemellábase á dun formigueiro; un rebumbio de persoas no medio dunha gran poeira e dun ruído bastante alto: os que traballaban preto da máquina, para comunicarse oralmente, debían dar fortes berros. A xente acababa cansada, suorenta, con moitas arganas cravadas nas roupas, igual que na sega, e cheos de po ata pola cabeza ou na pañoleta que moitos levaban como protección.

   Nos intermedios, mentres se cambiaba a máquina de eira, aproveitábase para sacudirse o po, refrescarse tomando un pouco de auga, falar un intre, chancearse (dicíndolle, por exemplo, a un a pouca carga de palla que era capaz de levar, comentando os máis novos o guapa que era tal moza), contar chistes, etc. A malla convertíase nun momento de contacto social importante, dentro da vida máis ben individualizada das aldeas.
   Os nenos non participabamos no traballo, pero si no espectáculo. Para nós o día da malla significaba diversión, correteando ao redor de eira, oíndo os contos dos maiores ou vendo todo o que pasaba.
   Había unha trasnada que nos gustaba moito. Consistía en coller, cando xa se terminara a malla nunha eira, e a xente estaba por alí descansando, un eixe de madeira con dúas rodas que utilizaban para transportar o motor, e lanzalo por detrás cara a algúns que estivesen sentados, sen que se desen conta, para logo gritarlles: Eh!, eeh!, e que, ao mirar cara atrás, tivesen que fuxir correndo para non ser atropelados.
(As fotografías de Jesús Faílde Oro corresponden a unha malla realizada en Friufe (Merlín - Agolada) nos anos 60. As catro seguintes son de Ton van Vliet, tres delas pertencen á malla na casa de Clemente Blanco e Estrella en Agolada, no barrio "Carqueixa". As tres últimas son de Raúl Torreiro Sarandeses, obtidas nunha malla en A Costa - Ferreiroa, nos anos 60).

01 maio 2015

MEMORIAS DUN VALOUTÉS (IV)

RELATO AUTOBIOGRÁFICO  DE JOSÉ ANTONIO FERNÁNDEZ SUCASAS, ONDE NARRA AS VIVENCIAS DA SÚA INFANCIA E XUVENTUDE NA SÚA ALDEA NATAL: VILARIÑO (AGOLADA).
O centeo era o pan por antonomasia; ou sexa, pan e centeo tomábanse como sinónimos. Se a alguén se lle oía dicir que o pan xa valía para segar, había que entender que o centeo xa madurara. E cando, excepcionalmente, se facía referencia a un pan distinto, así se especificaba: nas festas comíase pan de trigo, e nalgunhas casas do pobo cocían pan de millo (ou de “broa”, mestura de centeo e millo). Desde que se segaba ata que o pan aparecía na mesa, sucedíanse moitas e laboriosas tarefas. A sega (“seitura”) principiaba unha cadea de traballos nos que case sempre había que actuar apresuradamente, pendentes sobre todo do tempo atmosférico. Estes traballos debían facerse nos días de calor, porque os froitos tiñan que ir ben secos; a choiva constituía a principal ameaza: en poucas horas podía malograr o traballo de varios meses. Ao chegar xuño, os labradores prestaban moita atención aos partes meteorolóxicos da radio, ou consultaban uns calendarios que vendían nas feiras, como un vademécum do saber popular que contiña refráns e a predicción climática de todo o ano; e, ademais, preguntaban uns a outros: - Que che parece, choverá mañá? Sempre había algúns entendidos, ou que se facían pasar por bos prognosticadores, pero o certo era que moitas veces o tempo non viña segundo os augurios dos “expertos populares”, e si “como Deus o mandaba”.
Cara a finais de xuño, a palla ía collendo unha tonalidade tostada, e aos poucos días, para comprobar se o gran estaba maduro, mirábase se “corría á uña”, expresión que quería dicir que, ao presionar os grans cara a fóra, desprendíanse con facilidade da espiga. Unha vez fixado o día da sega, avisábase aos segadores, cada un dos cales traía como parella a unha muller, chamada “atadeira”, que ataba o cereal en mollos.
Porque na sega, ademais dos da casa, podían participar outras parellas contratadas a xornal, ou as que viñan a cambio, ou sexa, que habería que pagarlles coa mesma moeda, indo a segar ás súas casas. Entre estes últimos estaban os meus tíos do Castelo e de Velpellós. Interesaba que houbese xente suficiente para facer toda a sega nun día; na nosa casa, catro ou cinco parellas, a maior parte dos anos, podían logralo, sempre que non fixesen moitas pausas. Os segadores (seitores/seituradores), coas súas fouciñas ben afiadas, colocados en fila, un en cada suco, empezaban abrindo unha franxa central, para despois andar “ás dúas mans” (en ambos sentidos) ata acabar a leira. O xefe da casa, o meu pai, ía diante, marcando o ritmo: coa man esquerda agarrábase a palla, e coa dereita a fouciña, coa que se cortaba o cereal a uns vinte centímetros do chan, e íase empuxando cara adiante; cando se tiña unha brazada, depositábase á beira nunha mada. Tras os segadores viñan as atadoras, encargadas de poñer o cereal en gavelas ou mollos; rápida e habilidosamente, as mulleres xuntaban uns cantos mañufos de centeo, cos que formaban un feixe; logo golpeaban este contra o chan verticalmente para igualar as plantas e leábano cunhas poucas pallas extraídas da mesma gavela.
O traballo final consistía en xuntar todas as gavelas que quedaran espalladas pola leira e, arrimándoas en posición vertical, coas espigas cara arriba para preservalas da humidade, formábase pilas de forma cónica chamadas “murgueiros”, nos que permanecían uns días en tanto non se levaban á eira. Segar, atar, carrexar… todo era duro. Os segadores corrían o risco de cortarse; non era frecuente, pero podía haber cortes importantes. As mulleres, pola súa banda, aínda que vestían unhas grosas medias, logo de andar todo o día por entre rastrollos e apertando as gavelas, terminaban con rascaduras, sobre todo nas pernas e nas mans, e gran cantidade de púas de espigas e outras herbas cravadas nas roupas. Algúns pinchazos tiñan que soportar tamén os que xuntaban as gavelas, tarefa de menor importancia e encomendada xeralmente aos máis novos da casa. O primeiro descanso da sega producíase sobre a dez da mañá, para tomar, precisamente, “as dez”, un refrixerio para repoñer forzas. Isto supoñía unha gran preocupación para a ama da casa, que debía preparar as viandas (a tortilla, o xamón, o viño…) e levalas nunha cesta ata a leira; aos nenos, pola
contra, gustábanos moito, por novedoso, o sentarnos á sombra dunha árbore e comer xunto aos traballadores. Sen demasiadas demoras, os segadores e atadoras volverían á faena, e a ama á casa, para seguir cociñando; a comida do mediodía xa non se adoitaba facer fóra. A xente cansábase, pero animábanse uns a outros falando da boa colleita dese ano, ou de que xa pouco faltaba por segar. Tomaban a tarefa con humor e chanceaban con alguén que o seu suco era o peor segado porque cortaba o rastrollo alto ou deixaba algunhas plantas sen segar. Unha das anécdotas máis curiosas que recordo tivo como protagonistas aos meus tíos José, de Velpellós, e Manolo, do Castelo. Como José “Fernandes”, nome polo que se lle coñecía no pobo, deformando lixeiramente o seu apelido Fernández era xordo, os demais discutían tranquilamente en voz alta sobre como gastarlle unha broma, e acordaron que Manolo, que era quen o seguía segando, lle cravase unha palla de cando en vez no suco, e logo se lle dixese que segaba mal. Así o fixeron: - Ti - explicáronlle a “Fernandes”- deixas canas no suco. - Imposible! - replicou el convencido. - Mira ao chegar ao final e verás. O home comprobou que era certo; e, por máis que se esforzou nos seguintes sucos, non había xeito: nos seus sempre aparecía algunha mata en pé. Non saía da súa perplexidade. Pero como observou entre os seus compañeiros demasiadas risas, intuíu que lle debían tomar o pelo, polo que nos sucos seguintes, mirou de reollo e sorprendeu a Manolo in fraganti. Todos atadoras e segadores e ata os nenos que xogabamos por alí rimos a gargalladas; tamén el, pois non era para menos.
 Cando se acababa ou estaba a piques de acabarse a sega, era típico aturuxar. Os aturuxos eran berros agudos e prolongados que se lanzaban ás veces nos traballos colectivos e tamén nalgunhas cancións populares entre amigos. Exclamación que soaba, máis ou menos, así: “¡hiiiii...hi, hi, hi, hiii...!”, con variantes segundo a voz e a forza do autor, e que expresaba sempre xúbilo, e, neste caso, tamén certo sentido da rivalidade entre dúas cuadrillas que segaban o mesmo día: algún dos do grupo que acababa antes gritaba festivamente, e na outra cuadrilla alguén replicaría con similar paixón cando rematase a sega.
(As ilustracións deste texto foron tomadas de Google imaxes e non teñen ningunha relación con Agolada). A posteriori engadín unha imaxe de Raúl Torreiro, na que se ve un momento da seitura en A Costa (Ferreiroa), nos anos 60.

28 abril 2015

XABIER QUIROGA, PREMIO DA CRÍTICA 2015


Hoxe quero sumarme, desde a tribuna do Aquam Latam, ao coro das felicitacións que por diferentes vías lle chegan ao amigo e compañeiro Xabier Quiroga pola concesión do recente Premio da Crítica 2015. Modalidade  Lingua Galega. Narrativa. E fágoo desde a confianza e a alegría. Sen dúbida, Xabier é merecente de múltiples galardóns, por tanto traballo; por tanta paixón; polo firme compromiso coa lingua, coa literatura e coa cultura galegas; polo amor á Terra; pola íntima vinculación coa Ribeira Sacra, escenario recorrente na súa narrativa; pola teima en conquerir densidade e solidez na súa obra literaria; pola súa organización e dedicación ao marabilloso e difícil oficio do novelista. Aínda han chegar máis recoñecementos para a obra publicada e para outros froitos literarios xa madurecidos e outros tantos por nacer.
Para ilustrar esta felicitación quixen escoller unha foto de Xabier na súa terra (O Saviñao), asomado a unha xanela que olla o camiño que conduce á carballeira do Tourón. Na mirada de Xabier é fácil intuír a alegría dunha xornada feliz na bocarribeira do Miño cando o aire trae recendos de cereixa e o grilar da primavera.
Que a literatura lle traia moitos sorrisos de cereixa e nós que gocemos longamente coa súa narrativa  e a súa amizade.

17 abril 2015

OPTIMISMO PARA OS PENDELLOS DE AGOLADA

Nos últimos anos, poucas cousas hai que inviten ao optimismo. Tanta crise, tanta corrupción, tanto paro, tanta deserción do rural, o despoboamento das vilas e das aldeas, o éxodo imparable, o saldo vexetativo sempre  negativo, o estoicismo ineficaz... Todo iso conduciunos á desesperanza e á claudicación ante as dificultades. Nestas difíciles circunstancias raras voces se ergueron para alentar e pregoar algún atisbo de optimismo. A sociedade semella anestesiada. Necesita líderes rexos, traballadores e clarividentes. Líderes para traballar e para reclamar a aportación de cadaquén. Creo que só con traballo, con moitas pequenas ou grandes accións individuais se pode saír deste profundo burato. Volve ser necesaria  a máxima kennedyana do que "podes facer ti polo teu país". Por favor, deixa de pensar en papá-Estado!
As obras que se están a facer agora mesmo nos Pendellos de Agolada son un estímulo para o optimismo. Así mo parece. Pero non chega con que a Deputación veña a investir 236.000 € para arranxar 22  casetas-almacén. Cómpre máis implicación da sociedade, o compromiso e a contribución de cada un dos veciños de Agolada, especialmente o sector da hostelería e o do comercio. Os tres días da Feira Corazón da Artesanía foron e son un grande revulsivo, que debería multiplicarse en eventos varios para os Pendellos. As mostras de Artesanía, os campamentos musicais con concertos nos Pendellos enchen a humilde vila de Agolada de actividade, de algarabía e de alegría. Onde hai xente, hai cartos. Hai que traer xente. Ás feiras, ás mostras, aos concertos, ás pousadas, aos mesóns. Como se dicía antes: Onde non chegues, manda recado. Ficar inactivos só conduce ao esmorecemento. Se se lle quere ver o tirón aos Pendellos hai que fixarse no que xa funciona e imaxinar o que podería funcionar e poñerse mans á obra co aporte de todos.
Respecto das obras, quero dicir que me parecen moi necesarias e interesantes, moi ben ideadas, con solucións enxeñosas, especialmente as que aproveitan algunhas das casetas para ser reconvertidas en expositores. Con estas obras gáñanse cinco pendellos para exposición e dúas casiñas de dous andares con igual fin (unha na praza da Randulfa e outra na praza do Mel). As casetas poden aproveitarse igualmente para distintos fins, ben arraxandas, coas súas instalacións. Con iso o recinto gaña en corpo e en uso, vaise consolidando paulatinamente. Os pendellos de sempre para o século XXI, para novos eventos e novos usos, así entendo eu este proceso de recuperación, por se a alguén lle importa. 
Gustaríame que algúns particulares que nin venden, nin restauran, nin usan as súas construcións en zona de protección, teñan algo de sentido común e que permitan que este proceso de recuperación non se free. Canto máis se restaura, máis se evidencian os parches e as patoloxías construtivas con cemento, bloques, etc nas construcións sen restaurar. 
Entre todos temos que recuperar un recinto digno, harmonioso, atractivo e interesante. Como lugar de visita e como espazo comercial e cultural. Sei que a maioría dos aqualatenses aprezan Os Pendellos, son coñecedores do seu valor. Outros, menos. Alguén tenme confesado que empezaron a crer no valor dos Pendellos cando viron as primeiras obras restauradas. Creo que os descridos, neste momento, son poucos; pero aínda queda algún. Temos que seguir no labor de gañalos para esta meritoria causa.
Agora, nos estertores da crise, ou eso din, estas obras acometidas pola Deputación só poden enfocarse como algo esperanzador e positivo. Espero e desexo que moi pronto se lle dean os usos comerciais e hostaleiros proxectados, ademais de recuperar a feira do 12  no interior dos expositores. E un Museo.