10 de abril de 2021

FACHADAS DE PEDRA VISTA OU REVESTIDAS?

 Na arquitectura tradicional galega era costume  revestir os paramentos de cachotería  das casas cunha argamasa e calear de branco ditos paramentos. Deixábanse á vista os lenzos de perpiaño, os remarcados das fiestras e das portas e os encontros das esquinas. Non se trataba dunha moda, senón dunha técnica de preservación dos muros fronte á chuvia e a humidade. Podémolo observar nas dúas seguintes fotografías, onde dous barrios de Santiago locen as súas casas típicas revestidas e pintadas de branco:

Barrio de San Lourenzo - Santiago

Cruceiro do Galo - Santiago
"Cada día é  máis habitual a rehabilitación de edificacións nas que se deixa a fachada de pedra granítica á vista. Vamos a intentar marcar unhas pautas para a  súa correcta execución.

Como primeira medida hai que preguntarse se realmente a fachada que imos  tratar foi concibida para ser deixada coa pedra vista ou se polo contrario estivo no seu día revestida e pintada.

De feito, moitos dos edificios tradicionais de pedra estaban recebados, o que mellorou claramente a súa protección contra a choiva, especialmente en climas húmidos. Os muros de cachotería, é dicir, feitos de pedra pequena e redondeada, adoitaban estar revestidos precisamente para mellorar a unión entre as pezas e sobre todo para protexerse mellor da choiva.

Un indicativo de que unha fachada estivo recebada é cando atopamos un paramento de cachotería, feito con pedras irregulares e redondeadas, e arredor dos ocos das fiestras e portas, pedras de mellor cualidade e corte máis regular con saíntes que forman o revestimento.

Hoxe en día está moi de moda deixar a pedra á vista, pero hai que pensar que en realidade nun gran número de casos, especialmente en climas húmidos, é máis tradicional e respectuoso cos sistemas de construción tradicionais (e se se quere coa  propia estética do lugar) o revoco das superficies pétreas, e hai que ter en conta que as fachadas con pedra vista, sen recebos, son superficies heteroxéneas e porosas con xuntas de morteiro que as fan máis sensibles ás posibles infiltracións de auga". 

Traducido de LA URBANA, ARQUITECTURA Y REHABILITACIÓN    

Fachada orixinal
FACULTADE DE FILOSOFÍA DA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
O edificio da Facultade de Filosofía da Universidade de Santiago de Compostela (antiga Casa de Exercitantes dos Xesuítas) é un claro expoñente da evolución, ao longo do tempo, dos gustos e acabados da fachada. Na súa orixe estivo recebada e caleada. Andando os anos, aquela fachada, necesitada de tarefas de mantemento, foi repicada e encintada, deixando a cahotería vista. Recentemente volveuse recuperar a súa fisionomía primitiva. Deixamos constancia das tres etapas nestas fotografías.
Fachada de pedra vista e encintada

Fachada actual
CONVENTO DE SAN DOMINGOS DE BONAVAL
O vello convento de San Domingos de Bonaval acaba de ser restaurado nun dos seus pavillóns para ampliación do Museo do Pobo Galego. Nas fotografías de antes e de agora podemos ver como se optou por revestir os paramentos de cachotería da fachada situada á dereita da igrexa. 
CASA DA BOTICA (SAMOS - LUGO)

Á esquerda, a Casa da Botica, 2006
A vila de Samos, ademais do seu magnífico mosteiro, conta con algúns edificios significados. Tal é o caso da Casa da Botica. Neste edificio radicouse a antiga botica do mosteiro, despois da exclaustración e nela permaneceu a farmacia ata non hai moitos anos. Actualmente foi vendido o edificio e déuselle un novo destino, agora é un pequeno hotel con moito encanto.
O edificio someteuse a unha profunda restauración e a fachada revestida e caleada inicial semella que se quixo deixar coa pedra vista, mais finalmente optouse por volver a revestila. O resultado queda expresado nas seguintes imaxes:
A Casa da Botica, 2006

A Casa da Botica , abril de 2009

A Casa da Botica, abril de  2009



A Casa da Botica, agosto de 2009

A Casa da Botica, abril de 2019






A Casa da Botica, abril de 2021

Cadaquén pode extraer as súas propias conclusións. Non se trata de defender esta ou aquela opción. Mais ben, preténdese fuxir de  dogmatismos dispostos a condenar aquilo que non é do seu gusto. Ambas opcións poden estar ben, o importante é manter a impermeabilidade da fachada, a estética e a funcionalidade. Pero nunca é menos tradicional, nin ten inferior valor arquitectónico a fachada pintada que a fachada de pedra.




5 de febreiro de 2021

O ALTO PREZO QUE TIVO QUE PAGAR A ABELEDA (LALÍN) AO FERROCARRIL

A Abeleda é unha aldea da parroquia de Vilanova, no concello de Lalín, situada a medio quilómetro da marxe dereita da estrada que vai desde Lalín ao Irixo. É quizais a aldea máis distante da cabeceira parroquial. O casal aséntase nunha pendente que baixa desde o Foxo do Cabrito ata o Rego da Abeleda e  oriéntase cara o suroeste. Samprizón queda nese horizonte. San Martiño e A Xesta albíscanse ollando ao noroeste e ao norte respectivamente.

A historia da Abeleda e a súa paz virxiliana mudaron notoriamente desde o día que en 1927 proxectaran construír o ferrocarril O Carballiño-Santiago. A vía estaba trazada a menos de douscentos metros da aldea, a carón do Rego da Abeleda. As obras tardaron 31 anos en completarse, pois a Guerra Civil foi un obstáculo intermedio que as prolongou  ata 1958, ano no que se inaugurou. Entre as dificultades da obra figuraban pontes e túneles. A Abeleda tocoulle o túnel máis longo (2610 m.) e difícil. 

Naqueles tempos a maquinaria tuneladora era inexistente e o túnel foi realizado a man e na súa perforación participaron centos de obreiros das aldeas limítrofes. Obreiros de Cusanca e arredores no concello do Irixo e da Abeleda, Vilanova, Doade e A Xesta no concello de Lalín. Bastantes morreron en accidentes de obra e posteriormente houbo un alto número de afectados de silicose, que os levou a unha morte prematura. O número de viúvas na zona evidenciaba aquela traxedia derivada da obra do túnel.

No concello do Irixo quixeron homenaxear a aqueles sufridos obreiros e ás súas familias e dedicáronlles o monumento que vemos á esquerda (fotografía enviada por Eva Lamas), colocado no adro da igrexa de San Cosme de Cusanca.
Calculan que naquela zona, entre os accidentados e os que morrerían posteriormente de silicose a cifra superou os oitenta afectados.

A Abeleda foi unha aldea altamente mermada pola mesma causa e porque foron moitos os  veciños que  participaron na construción do túnel.
Recordábame o lalinés Fernando López que mesmo se chegou a denominar como "o lugar das Viúvas".

Pero non sería este o único prezo que a aldea habería de pagar. O paso do tren polo fondo da aldea sempre é un aporte de contaminación acústica, que poría fin ao acougo do pequeno val do rego da Abeleda.

Outro  elemento perturbador do medio ambiente foron as escombreiras onde se depositou a pedra extraída do túnel. Toneladas de pedrugallo esquistoso ocupan aínda agora un amplo espazo entre a vía e o curso do río. Imaxino que naquel momento o río baixaría denso de contaminación polas filtracións das escombreiras.

Neste imaxe aérea de 1945 comprobamos que as obras xa se iniciaran. A zona branca máis ancha corresponde á escombreira de maiores dimensións.
Imaxe aérea de 1956. Os asteriscos vermellos marcan a situación das escombreiras. Tamén podemos ver indicadas as bocas dos túneles.

Hai un dito que asevera que os problemas case nunca veñen sós. E aquí cúmprese á perfección. Se non tivesen bastante cunha vía férrea  tallando o val, medio século máis tarde reciben a impactante sorpresa de ter que soportar a vía do AVE. A aldea quedou entalada entre as dúas vías. E só unha franxa de terra para respirar,  franxa que acada a cota mínima de 325 metros. Estrondo por arriba e barafunda polo fondo, que se repiten con frecuencias inexorables. 

Sei que o xénero humano é capaz de adaptarse a dificultades diversas, sei que o progreso é necesario e que esa é unha peaxe que hai que pagar, pero que lle tocasen tantas a esta sufrida aldeíña, cáusame certa mágoa.


Distancia entre a aldea e a vía do AVE. 


A distancia entre ambas vías no tramo máis curto é de só 325 metros. Nesa franxa estreita desenrólase a vida dos escasos habitantes da aldea (no censo de 2020 figuraban dez persoas). 


Escombreira asentada desde a vía ata o río Abeleda.
Outra escombreira na parte dereita do río.


Nun prado que hai alén da vía do ferrocarril, o pastoreo de ovellas, foi unha das escasas actividades que puiden observar.
Entrada do túnel do Foxo do Cabrito nas inmediacións da Abeleda. 
Nas proximidades do gran túnel as escombreiras acadan volumes colosais, creando unha meseta e un barranco de case 20 metros de altura sobre o nivel do río.




 



27 de decembro de 2020

PENDELLOS DA FEIRA E CRUCEIRO DE COTÁ (FRIOL)


A feira de Cotá, parroquia do concello lugués de Friol, celebrouse o día 18 de cada mes desde que se fundara este mercado nos albores do século XIX e a súa historia prolongaríase ata ben avanzado o século XX. 

Para a celebración deste mercado escolleuse un espazo a carón do río Narla, onde se acometería a construción de varios pendellos expositores e bancos fixos para acoller aos feirantes. Paralelamente fóronse erguendo algunhas vivendas. O barrio que conformaron denominaríase con toda lóxica "As Casas da Feira". Este barrio comunícase co núcleo de Cotá por unha ponte sobre o Narla.

O que se conserva do recinto son unha ringleira de pendellos expositores, outros dous pendellos expositores que bordean a actual estrada e un pendello con expositores en ambas caras. E tres ringleiras de bancos pétreos fixos, que se usaban como mostrador e que se adoitaba cubrir con lona sobre estrutura portátil de madeira.

Todas estas construcións están nos arredores dunha fermosa carballeira, sita nunha suave pendente. Imaxinamos que este espazo tamén serviría como campa da feira para albergar o gando.

Na aldea de Cotá queda tamén un pendello expositor que ao mesmo tempo serve como patín ou balcón da construción anexa.

Descoñecemos se existiron máis pendellos de feira neste recinto. Soe ser común na maioría dos recintos a destrución destas construcións para erixir vivendas, dar paso a vías... ou rematan por caer por simple abandono.

Tamén estamos convencidos de que na actualidade existe unha crecente valoración destes espazos feirais. E consideramos que é unha pena velos abandonados e condenados á ruína. Con imaxinación non será difícil buscarlle novos usos. 

Entre os variados produtos que aquí se comerciaban erixiuse o queixo como referente singular, ata o punto de designar a aldea como "Cotá dos Queixos".


Pendello expositor simétrico, situado na pendente que hai onda unha carballeira.



Bancos expositores fixos, que soían contar cunha cuberta portátil.
En primeiro plano banco expositor e detrás unha longa ringleira de pendellos expositores tapiados con bloques na fachada principal. Aínda son visibles entre os bloques varios esteos que soportan o tellado .

Entre estas dúas vivendas, a carón da estrada, un pendello expositor.
Vista lateral do pendello esxpositor citado anteriormente.
A metade dereita deste cobertizo corresponde a un pendello expositor situado entre a estrada e o río Narla.
A aldea de Cotá, xa do outro lado do Narla, tamén foi espazo de feira.
Praciña de Cotá con un singular cruceiro de factura irlandesa ou cruz celta.

Tras o cruceiro pode verse un pendello expositor, cuxo teito de lousa serve como balcón á casa adxacente.

Na parte alta da aldea está a igrexa de San Martiño de Cotá. Un amplo espazo serve de acceso á igrexa. Estamos convencidos de que tamén puido servir para a celebración da feira.
Daquela visita que fixemos á aldea e ao recinto feiral o 24 de maio de 2014 gustounos tamén a arquitectura deste típico hórreo da zona. A traseira e os remates son certamente artísticos.