5 de febreiro de 2021

O ALTO PREZO QUE TIVO QUE PAGAR A ABELEDA (LALÍN) AO FERROCARRIL

A Abeleda é unha aldea da parroquia de Vilanova, no concello de Lalín, situada a medio quilómetro da marxe dereita da estrada que vai desde Lalín ao Irixo. É quizais a aldea máis distante da cabeceira parroquial. O casal aséntase nunha pendente que baixa desde o Foxo do Cabrito ata o Rego da Abeleda e  oriéntase cara o suroeste. Samprizón queda nese horizonte. San Martiño e A Xesta albíscanse ollando ao noroeste e ao norte respectivamente.

A historia da Abeleda e a súa paz virxiliana mudaron notoriamente desde o día que en 1927 proxectaran construír o ferrocarril O Carballiño-Santiago. A vía estaba trazada a menos de douscentos metros da aldea, a carón do Rego da Abeleda. As obras tardaron 31 anos en completarse, pois a Guerra Civil foi un obstáculo intermedio que as prolongou  ata 1958, ano no que se inaugurou. Entre as dificultades da obra figuraban pontes e túneles. A Abeleda tocoulle o túnel máis longo (2610 m.) e difícil. 

Naqueles tempos a maquinaria tuneladora era inexistente e o túnel foi realizado a man e na súa perforación participaron centos de obreiros das aldeas limítrofes. Obreiros de Cusanca e arredores no concello do Irixo e da Abeleda, Vilanova, Doade e A Xesta no concello de Lalín. Bastantes morreron en accidentes de obra e posteriormente houbo un alto número de afectados de silicose, que os levou a unha morte prematura. O número de viúvas na zona evidenciaba aquela traxedia derivada da obra do túnel.

No concello do Irixo quixeron homenaxear a aqueles sufridos obreiros e ás súas familias e dedicáronlles o monumento que vemos á esquerda (fotografía enviada por Eva Lamas), colocado no adro da igrexa de San Cosme de Cusanca.
Calculan que naquela zona, entre os accidentados e os que morrerían posteriormente de silicose a cifra superou os oitenta afectados.

A Abeleda foi unha aldea altamente mermada pola mesma causa e porque foron moitos os  veciños que  participaron na construción do túnel.
Recordábame o lalinés Fernando López que mesmo se chegou a denominar como "o lugar das Viúvas".

Pero non sería este o único prezo que a aldea habería de pagar. O paso do tren polo fondo da aldea sempre é un aporte de contaminación acústica, que poría fin ao acougo do pequeno val do rego da Abeleda.

Outro  elemento perturbador do medio ambiente foron as escombreiras onde se depositou a pedra extraída do túnel. Toneladas de pedrugallo esquistoso ocupan aínda agora un amplo espazo entre a vía e o curso do río. Imaxino que naquel momento o río baixaría denso de contaminación polas filtracións das escombreiras.

Neste imaxe aérea de 1945 comprobamos que as obras xa se iniciaran. A zona branca máis ancha corresponde á escombreira de maiores dimensións.
Imaxe aérea de 1956. Os asteriscos vermellos marcan a situación das escombreiras. Tamén podemos ver indicadas as bocas dos túneles.

Hai un dito que asevera que os problemas case nunca veñen sós. E aquí cúmprese á perfección. Se non tivesen bastante cunha vía férrea  tallando o val, medio século máis tarde reciben a impactante sorpresa de ter que soportar a vía do AVE. A aldea quedou entalada entre as dúas vías. E só unha franxa de terra para respirar,  franxa que acada a cota mínima de 325 metros. Estrondo por arriba e barafunda polo fondo, que se repiten con frecuencias inexorables. 

Sei que o xénero humano é capaz de adaptarse a dificultades diversas, sei que o progreso é necesario e que esa é unha peaxe que hai que pagar, pero que lle tocasen tantas a esta sufrida aldeíña, cáusame certa mágoa.


Distancia entre a aldea e a vía do AVE. 


A distancia entre ambas vías no tramo máis curto é de só 325 metros. Nesa franxa estreita desenrólase a vida dos escasos habitantes da aldea (no censo de 2020 figuraban dez persoas). 


Escombreira asentada desde a vía ata o río Abeleda.
Outra escombreira na parte dereita do río.


Nun prado que hai alén da vía do ferrocarril, o pastoreo de ovellas, foi unha das escasas actividades que puiden observar.
Entrada do túnel do Foxo do Cabrito nas inmediacións da Abeleda. 
Nas proximidades do gran túnel as escombreiras acadan volumes colosais, creando unha meseta e un barranco de case 20 metros de altura sobre o nivel do río.




 



27 de decembro de 2020

PENDELLOS DA FEIRA E CRUCEIRO DE COTÁ (FRIOL)


A feira de Cotá, parroquia do concello lugués de Friol, celebrouse o día 18 de cada mes desde que se fundara este mercado nos albores do século XIX e a súa historia prolongaríase ata ben avanzado o século XX. 

Para a celebración deste mercado escolleuse un espazo a carón do río Narla, onde se acometería a construción de varios pendellos expositores e bancos fixos para acoller aos feirantes. Paralelamente fóronse erguendo algunhas vivendas. O barrio que conformaron denominaríase con toda lóxica "As Casas da Feira". Este barrio comunícase co núcleo de Cotá por unha ponte sobre o Narla.

O que se conserva do recinto son unha ringleira de pendellos expositores, outros dous pendellos expositores que bordean a actual estrada e un pendello con expositores en ambas caras. E tres ringleiras de bancos pétreos fixos, que se usaban como mostrador e que se adoitaba cubrir con lona sobre estrutura portátil de madeira.

Todas estas construcións están nos arredores dunha fermosa carballeira, sita nunha suave pendente. Imaxinamos que este espazo tamén serviría como campa da feira para albergar o gando.

Na aldea de Cotá queda tamén un pendello expositor que ao mesmo tempo serve como patín ou balcón da construción anexa.

Descoñecemos se existiron máis pendellos de feira neste recinto. Soe ser común na maioría dos recintos a destrución destas construcións para erixir vivendas, dar paso a vías... ou rematan por caer por simple abandono.

Tamén estamos convencidos de que na actualidade existe unha crecente valoración destes espazos feirais. E consideramos que é unha pena velos abandonados e condenados á ruína. Con imaxinación non será difícil buscarlle novos usos. 

Entre os variados produtos que aquí se comerciaban erixiuse o queixo como referente singular, ata o punto de designar a aldea como "Cotá dos Queixos".


Pendello expositor simétrico, situado na pendente que hai onda unha carballeira.



Bancos expositores fixos, que soían contar cunha cuberta portátil.
En primeiro plano banco expositor e detrás unha longa ringleira de pendellos expositores tapiados con bloques na fachada principal. Aínda son visibles entre os bloques varios esteos que soportan o tellado .

Entre estas dúas vivendas, a carón da estrada, un pendello expositor.
Vista lateral do pendello esxpositor citado anteriormente.
A metade dereita deste cobertizo corresponde a un pendello expositor situado entre a estrada e o río Narla.
A aldea de Cotá, xa do outro lado do Narla, tamén foi espazo de feira.
Praciña de Cotá con un singular cruceiro de factura irlandesa ou cruz celta.

Tras o cruceiro pode verse un pendello expositor, cuxo teito de lousa serve como balcón á casa adxacente.

Na parte alta da aldea está a igrexa de San Martiño de Cotá. Un amplo espazo serve de acceso á igrexa. Estamos convencidos de que tamén puido servir para a celebración da feira.
Daquela visita que fixemos á aldea e ao recinto feiral o 24 de maio de 2014 gustounos tamén a arquitectura deste típico hórreo da zona. A traseira e os remates son certamente artísticos.


13 de decembro de 2020

MILIARIO ROMANO EN FONFRÍA (ANTAS DE ULLA)


Hai cerca dun ano que fixen esta descuberta, ou iso creo. Reservei a súa publicación en espera do refrendo dun arqueólogo autorizado, pero de momento sigo agardando a visita prometida. En calquera caso, cos datos que posúo, voume atrever a dicir que estamos ante un fragmento de miliario romano anepígrafe, reutilizado como esteo para soportar unha pedra fendida do chan dun hórreo. As razóns nas que me baseo son as seguintes: 

- Trátase dun bloque granítico cilindrado, en posición invertida, cun cepo cúbico, que lle serviría de base na súa colocación orixinal. Este cepo cúbico é quizais o mellor argumento para aseverar a súa orixe romana.

- O cilindro aparece seccionado e adaptado ao novo uso que se lle deu.

- Está situado na aldea de Fonfría (Antas de Ulla), a 500 m. en liña recta do que se cre que foi o trazado da vía romana que unía Agolada e Lugo.

- A toponimia cobra aquí un interese especial. O punto máis baixo da serra Farelo-Picolongo é o lugar de paso desta vía e desde tempos moi remotos coñécese co microtopónimo de "O Marco". Este topónimo, segundo todos os lingüístas e arqueólogos, está sempre asociado a un miliario e a unha vía romana. O Marco está a menos de medio quilómetro da localización actual deste fito pétreo.

- E o último dato que acredita esta teoría é a semellanza que garda co miliario romano que temos nos Pendellos de Agolada, feito bastante lóxico se ambos marcaban a mesma vía. Entre eles só cabían outros dous miliarios, atendendo a lonxitude da milia passum (1.481m) e á distancia aproximada de 5 Kms que os separaban.

E finalmente, un apunte anecdótico pero non carente de interese. Coinciden nesta pequeniña aldea de Antas de Ulla dous fitos relevantes: un clarificador miliario romano (descoñecido ata agora) e o solar paterno da eminente científica aqualatense Marisol Soengas.

Aquí neste punto únense as provincias de Lugo e Pontevedra, lugar de paso natural para cruzar a serra Farelo-Picolongo. Xa na Idade Media este puntos e o cordal da serra marcaron os lindes do condado decense.
Na actualidade os MARCOS que se colocan na estrada son diferentes aos empregados polos romanos. Pero tamén hai suficientes "marcos".
Velaquí outro marco dos empregados para sinalizar a estrada N-640. A vía romana que os arqueólogos sitúan neste punto ten moitas coincidencias con esta estrada.


12 de xuño de 2020

AGOLADA E OS SEUS PENDELLOS DA FEIRA. ALGUNHAS REFLEXIÓNS.


- Agolada ten nos Pendellos o seu mellor referente.
- A declaración BIC do recinto (desde 1985 Conxunto Histórico-Artístico) non é un asunto banal.
- Galicia posúe outros recintos de pendellos de feira. Ningún da extensión do de Agolada, nin posuidor de tanta diversidade de construcións. Faise imperativo enarborar este recinto como símbolo das feiras de antano, museo vivo dun mercado antigo.
- En Agolada debería incentivarse a conservación e recuperación de calquera pendello de feira, mesmo os que están fóra da zona de protección.
- Entre as medidas que se poden barallar para a revitalización social e económica de Agolada, a dinamización dos Pendellos debe ocupar un lugar destacado.
- A restauración dos Pendellos é unha tarefa inacabada.
- A recuperación do Paseo da Parranda cos seus pendellos expositores é unha demanda permanente que repararía o tremendo erro da súa destrución en 1979, ademais de ganar presenza, aproveitamento comercial para as compra-vendas e cohesionaría o recinto, agora fendido por unha rúa esaxeradamente ancha para o que se estilaba nestes espazos.
- A posta en funcionamento dun mesón-restaurante nos pendellos comedor xa non admite máis demoras. Só cómpre vontade das autoridades pertinentes e un poquiño de imaxinación e traballo.
- Encher os Pendellos de vida (actividade) debería ser un obxectivo prioritario (mesón, tendas, artesáns, asociacións, museo, albergue-pousada, feiras monográficas e diversas, eventos culturais...).

8 de maio de 2020

MARÍA DE SEIXAS E PEPE DE CELIA DE SANTA MARIÑA

Os labregos mereceron unha especial atención e respecto por parte de Ton van Vliet. As súas fotografías preséntannos as mulleres e homes do agro como auténticos heroes abnegados, orgullosos e felices. O descoñecemento do idioma, a pel clara e o cabelo louro de Ton non foron obstáculo para inspirar confianza entre as xentes campesiñas. Poucos amosaron receo ante a súa cámara.
Nesta imaxe de 1980 percibimos a María de Seixas, coas súas reservas, e a Pepe de Celia, orgulloso e decidido a saír ben na foto. Isto aconteceu nun receso do labor de revirar a herba seca en Santa Mariña (Antas de Ulla).
O arquivo fotográfico de Ton é un agasallo que agradecemos enormemente e que constitúe agora unha merecida homenaxe aos ancestros que nos trouxeron ata aquí.

4 de maio de 2020

UN NENO E UN DESTINO

Xa teño expresado aquí a enorme sorte de contar con fotógrafos que documentaron  o territorio aqualatense e arredores e que viñeron a suplir as carencias e esquecementos que habitualmente padecen as áreas rurais alonxadas das cabeceiras provinciais e dos centros de poder.
Jesús Faílde Oro, Manuel Galego Iglesias e Ton van Vliet compoñen a terna dos nosos mellores notarios gráficos. Retrataron a vida das aldeas e as nosas xentes. Cada un no seu momento e cada un co seu obxectivo concreto. Jesús Faílde e Manuel Galego son nativos de Agolada, Friufe e Órrea respectivamente. Jesús plasmou os últimos anos 50 e os iniciais 60. Inconscientemente tomoulle o relevo Manuel Galego, quen retratou a Agolada dos anos 60. Ton van Vliet chegou circunstancialmente desde Holanda no ano 1978. Volvería no 1979 e no 1980. Desa época é o seu arquivo. Eles tres son a nosa Ruth Matilda Anderson, os que captaron a nosa esencia en branco e negro.
De 1978 é a foto desta entrada. Ton van Vliet tiña entre os seus motivos os nenos, especialmente os nenos autónomos e espelidos. Quero imaxinar o momento desta escena e non penso no fotógrafo, penso no neno que se sente protagonista, dono da atención do holandés louro e esvelto. Intúe a súa fotografía viaxando pola Europa daquela máis lonxana do que hoxe. Quizais non saiba como posar  e escolle a parede como amparo. Ergue a perna e apoia un pé nunha lousa que está esteada na parede, apoia o cóbado no xeonllo elevado e coa man suxeita o sombreiro. A outra man na illarga, a camiseta coas mangas refucidas, a mirada ladeada e un sorriso amplo e cautivador. Un Paul Newman en potencia imaxinando o seu futuro destino.
(Non identifico o neno. Unha boa tarefa, que eu agradecería, é ter referencias dos lectores  para conseguir recuperar as identidades daquelas persoas ou lugares que foron fotografados por calquera dos tres fotógrafos arriba citados).

19 de abril de 2020

A CABALERIZA DOS PENDELLOS XA LOCE NOVO TELLADO

A cabaleriza dos Pendellos de Agolada xa loce novo tellado, despois de  restituír trabes, doela e dotalo de placa bituminosa para impermeabilizar a madeira e servir de soporte e aliñamento para a tella. Nótese que se reaproveitou a tella preexistente para ser o máis fieis posible á tradición e á antigüidade do recinto. (A imaxe que abre este artigo é actual).
(A cabaleriza en 1980. En primeiro plano o Marco da Constitución)
A cabaleriza é unha dependencia anexa á Casa da Audiencia (esta casa na actualidade é coñecida como casa de Sidorio). É unha sorte e unha verdadeira singularidade que se conservasen estes vestixios (cabaleriza, Casa da Audiencia e Marco da Constitución) nacidos con e para a feira. Non sabemos de ningunha localidade que goce destes referentes feirais.
A feira de Agolada data de 1788 e xa desde os inicios congregou multitudes. Tales multitudes orixinaron conflitos varios que fixeron necesario dotar a feira dun acuartelamento, cárcere e xulgado, a Casa da Audiencia. Naquel momento vivía en Agolada o escribán das xurisdicións de Ventosa e Borraxeiros, D. Manuel Ramón de Barrio y Losada. É de supoñer que el sería un dos impulsores desta institución. 
(Nesta imaxe de 2004 advírtese facilmente o estado de ruína e abandono destes pendellos).
Na Casa da Audiencia actuaba un xuíz, que nos días de feira dirimía conflitos de todo tipo. Eran moi frecuentes os salteadores de camiños, na ida e no retorno da feira; roubos, pelexas, incumprimentos de tratos, etc.). Para o control da feira foi preciso dotar a Casa dunha nutrida gornición de gardas. E para percorrer os camiños fíxose necesario proveelos de cabalerías, de aí a necesidade de construír unha corte grande para albergar os cabalos. A corte, cabaleriza, que se erixiu en Agolada conta con trece pesebres de perpiaño coa súa correspondente argola para atar o animal. O número de pesebres supoñemos que gardaría unha proporción equivalente ao número de gardas  e tal cifra explicaría por si soa a importancia deste acuartelamento rural.
Monolito pétreo, coñecido como Marco da Constitución, diante da cabaleriza e a carón da Casa da Audiencia. Foi erixido como fito inaugural da feira e para indicar o carácter público da Audiencia e da cabaleriza.
A cabaleriza orixinariamente foi unha corte dunha única sala rectangular, con tres portas orientadas ao norte, ao sur e ao oeste. E dous ventanucos na fachada oeste, entre os cales estaba o portón principal da cabaleriza. A porta da fachada norte (actualmente tapiada) parece que comunicase con outra dependencia anexa, que podería servir como almacén de forraxe ou como corte para as crías. A porta da fachada sur era a que comunicaba a cabaleriza co acuartelamento. Na parede leste, completamente cega, alóxanse os trece pesebres.
A Casa da Audiencia despareceu na primeira metade do século XIX. A razón desta desaparición cremos que pode estar na creación do cantón realista de Eidián nos inicios da Primeira Guerra Carlista e que o control da feira e dos camiños quedase a cargo deste novo acuartelamento. Non nos parece moi lóxico que os dous acuartelamentos coexistisen situados a tan só 8 Kms. de distancia. Ademais sabemos que na segunda metade do S. XIX a casa onde estivo a Audiencia xa aparece como casa de labregos. Unha vez convertida en casa labrega foi pasando coas xeracións a distintas mans e coas partillas tamén se dividiu a cabaleriza en tres cortellos e mesmo se lle engadiron pendellos nas fachadas oeste, norte e leste.
Agora coas obras de restauración sería desexable recuperar o espazo diáfano da cabaleriza, nunha única sala, cos trece pesebres á vista. Para iso habería que derrubar as divisións internas sinaladas na imaxe antecedente en azul. Mais o proxecto, de momento deixa unha división que oculta os tres pesebres da fachada sur.
Recreación da cabaleriza orixinal, con tellado a dúas augas.
Recreación da cabaleriza orixinal